Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыруМәгълүмат
РУВИКИ ТУРЫНДА

Мәсгудә Шәмсетдинова

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Шәмсетдинова фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Мәсгудә Ислам кызы Шәмсетдинова (рус. Масхуда Исламовна Шамсутдинова; 1 июль 1955, Кышлау Елга, Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы) — СССР һәм Россия татар композиторы, фольклор белгече, фәлсәфә фәннәре кандидаты. Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (1993). Россия һәм Татарстан Композиторлар берлекләре әгъзасы[1].

Тәрҗемәи хәле

Мәсгудә Шәмсетдинова 1955 елның 1 июлендә Башкорт АССРның Аскын районы Кышлау-Елга авылында туа. 1966 елда гаиләсе Караганда шәһәренә күченә һәм ул сәләтле балалар өчен музыка интернат-мәктәбендә белем ала[1].

1974 елда Казан дәүләт консерваториясенең теория-композиторлык факультетына укырга керә, композиция буенча Анатолий Луппов сыйныфында шөгыльләнә. Консерваторияне 1979 елда тәмамлый[1].

Югары белем алганнан соң, Казан телевидение студиясендә тавыш режиссёры булып эшли. 1980—1985 елларда Казан дәүләт курчак театрының музыка бүлеген җитәкли, 1985—1991 елларда телевидениедә музыкаль мөхәррир вазифасын башкара. 1991—1994 елларда Казан консерваториясенең Идел буе халыклары музыкасы кабинеты мөдире булып эшли[1].

1996—2000 елларда - Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Тарих институтында фәнни хезмәткәр[2]. 1996—1997 елларда Стокгольмдагы Король музыка югары мәктәбенең халык музыкасы бүлегендә белемен камилләштерә. Швециядә татар музыкасы турында инглиз телендә радиотапшырулар циклы әзерли[1].

2001 елда «Урта Идел буе мөселманнарында Мәүлид бәйрәме» темасына диссертация яклап, фәлсәфә фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә ия була. Аның фәнни кызыксынулары татар һәм башка халыкларның фольклорын, дини йолаларын, ислам мәдәниятен һәм фәлсәфә мәсьәләләрен үз эченә ала[1].

1982 елда СССР Композиторлар берлегенә кабул ителә. Соңрак Россия һәм Татарстан Композиторлар берлекләре эшчәнлегендә катнаша[3].

2002 елның көзендә гаиләсе белән АКШка күченә. Шул вакыттан бирле Сиэтл шәһәрендә яши, Казан белән иҗади элемтәләрен саклый һәм әсәрләрен башкару чараларында катнашу өчен Татарстанга кайтып йөри[4]. Сиэтлда төрки фольклор һәм татар композиторлары әсәрләрен тапшырган интернет-радио оештыра, милли музыка турында лекцияләр һәм радиотапшырулар әзерли[5].

Иҗаты

Мәсгудә Шәмсетдинова иҗатының төп юнәлешләре татар халкының тарихы, этник мәдәнияте һәм дини күзаллаулары белән бәйле. Аның әсәрләрендә татар музыкаль фольклоры, тарихи риваятьләр, мөселман һәм исламга кадәрге йолалар заманча академик музыка чаралары белән берләштерелә. Композитор татар профессиональ музыкасында Коръән һәм ислам мәдәнияте белән бәйле сюжетларга мөрәҗәгать иткән беренче авторларның берсе була[1].

Шәмсетдинова симфоник, вокаль-симфоник, музыкаль-сәхнә һәм камера әсәрләре, халык уен кораллары оркестры өчен әсәрләр, җырлар һәм спектакльләргә музыка иҗат итә. Аның музыкасы кулланылган егермедән артык драма, комедия һәм балалар спектакле Татарстан һәм Башкортстан театрларында сәхнәләштерелә. Вокаль иҗатында Габдулла Тукай, Равил Фәйзуллин һәм башка татар шагыйрьләре шигырьләренә язылган цикллар аерым урын алып тора[1].

«Адәм балалары» кантатасы Алевтина Булдакова җитәкчелегендәге камера хоры тарафыннан Швеция, Финляндия һәм Германиядә башкарыла. Композиторның татар туй йолаларына нигезләнгән «Нуры Содур» әсәре вокаль-фольклор күренешләре рәвешендә төзелгән[1].

Зур сәхнә проектлары

Идел буе Болгар дәүләтендә ислам дине кабул ителүнең 1100 еллыгына багышланган «Мәһди» фолк-рок-сюитасы композитор иҗатындагы иң зур сәхнә әсәрләренең берсе була. Әсәрнең сәхнә варианты 1989 елның 22 августында, аннары 1990 елның 25—26 августында Казанның Үзәк стадионында күрсәтелә. Тамашаны Дамир Сираҗиев сәхнәләштерә, төп партияне Альберт Әсәдуллин башкара[6].

1991 елның 21 июнендә Казан Кремле янында Шәмсетдинова музыкасына һәм либреттосына нигезләнгән «Сөембикә кыйссасы» ачык һавадагы музыкаль тамаша рәвешендә куела. Әсәрнең музыкаль нигезен композиторның Илгиз Мәһдиев белән бергә башкарган «Сөембикә бәете» тәшкил итә[6].

2005 елда Казанда Колшәриф мәчетен ачу тантанасында Мәсгудә Шәмсетдинова музыкасы яңгырый[4].

2022 елда Казандагы «Мирас» татар музыкасы фестивалендә композиторның «Тамгалар» симфоник әсәренең премьерасы була. Әсәр Салих Сәйдәшев исемендәге Дәүләт зур концертлар залында Айрат Ишморатов җитәкчелегендәге симфоник оркестр тарафыннан башкарыла[7].

2025 елның 20 мартында Казан консерваториясе оештырган III Татар музыкасы, шигърияте һәм театры фестивален ачу концерты композиторның 70 еллыгына да багышлана. Концерт программасында аның «Җир уллары трагедиясе» ораториясеннән ике номер башкарыла[8].

Төп әсәрләре

Музыкаль-сәхнә әсәрләре

  • «Кәҗә белән Сарык», Габдулла Тукай әкияте нигезендә оперетта (1980);
  • «Көмеш кашык болытта», балет (1994);
  • «Кәдер кич» («Рамазан»), оратория-балет (2000).

Симфоник әсәрләре

  • Скрипка һәм оркестр өчен концерт (1979);
  • «Тукай әкиятләре», симфоник сюита (1987);
  • «Дастан», симфония (1999);
  • «Ибн Фадлан», симфония (2001);
  • «Чыңгыз хан», III симфония (2004);
  • «Дәрвиш», симфоник поэма (2006);
  • «Тамгалар», симфоник әсәр; беренче тапкыр 2022 елда башкарылган.

Вокаль-симфоник әсәрләре

  • «Мәһди», фолк-рок-сюита (1989);
  • «Корбан бәйрәм», мистерия (1992);
  • «Адәм балалары», кантата (1993);
  • «Фатыйма һәм сандугач», Габдулла Тукай шигырьләренә кантата (2001);
  • «Җир уллары трагедиясе», оратория;
  • «Мәүлид ән-Нәби», суфи кыйссасы (2006).

Камера, вокаль һәм халык уен кораллары өчен әсәрләре

  • «Мәхәббәт җырлары», Габдулла Тукай шигырьләренә вокаль цикл (1986);
  • «Мәхәббәтнамә», халык сүзләренә вокаль-фольклор циклы (1987);
  • «Авылдагы балачагым», камера-инструменталь сюита (1988);
  • «Нуры Содур», татар туй йолаларына нигезләнгән вокаль күренешләр (1988);
  • Соло флейта өчен бәет (1990);
  • «Кыйссаи Сөембикә», тавыш һәм инструменталь ансамбль өчен бәет (1991);
  • «Карга боткасы», халык уен кораллары оркестры өчен әсәр (1998);
  • «Дала вариацияләре», халык уен кораллары оркестры өчен әсәр (1999);
  • «Каз туе», хор әсәре (2000);
  • «Кар өстендә күбәләк» (2002).

Әсәрләр исемлеге Россия Композиторлар берлеге белешмәсе нигезендә төзелде[1].

Җырлары

Мәсгудә Шәмсетдинова татар шагыйрьләре сүзләренә күпсанлы җырлар иҗат итә[9]. Алар арасында:

Фәнни һәм мәгърифәтчелек эшчәнлеге

Композитор музыкаль иҗат белән беррәттән татар фольклорын, бишек җырларын, мөселман бәйрәмнәренең музыкаль традицияләрен һәм дини йолаларны өйрәнә. Фәнни һәм методик конференцияләрдә катнаша, татар музыкасы һәм мәдәнияте турында мәкаләләр яза[1].

1999 елда Дамир Йосыпов фотолары һәм Мәсгудә Шәмсетдинова тексты белән Түбән Мактама тарихына багышланган «Мәдхия: иләктән иләнгән заман» китабы нәшер ителә[10].

Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

  • Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (1993);
  • балалар җыры бәйгесе лауреаты (1994);
  • «Нәүрүз» төрки халыклар театр фестивале лауреаты (2002);
  • Бишкәк шәһәрендә узган «Арт-Орда» халыкара театр фестивале лауреаты (2003)[1].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Шамсутдинова Масхуда Исламовна (рус.). Россия Композиторлар берлеге. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 сентябрь 2026.
  2. ↑ Мәсгудә Шәмсетдинова: «Татар теле — дөньяда яшәтә торган тел». Бөтендөнья татар конгрессы (4 гыйнвар 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 сентябрь 2026.
  3. ↑ «Меня спрашивают: где татарам живется лучше? А нигде» (рус.). Татарстан Республикасының Казахстан Республикасындагы вәкаләтле вәкиллеге (16 август 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 сентябрь 2026.
  4. ↑ 1 2 Живущая в США композитор Масгуда Шамсутдинова: «Я сижу на крыше мира»  [рус.], События недели (2020-03-07). 12 сентябрь 2026 тикшерелде.
  5. ↑ Пророк из Чистополя, отец «Шурале» и «непрофессионал» Сайдашев: топ-30 композиторов в истории Татарстана  [рус.], Бизнес Online (2025-01-19). 12 сентябрь 2026 тикшерелде.
  6. ↑ 1 2 Мөхәммәтова Р.. «Театрны бинага куып кертү — кыргыйлык формасы», яки татарча open-air тарихына караш, Интертат (2022-08-18). 12 сентябрь 2026 тикшерелде.
  7. ↑ Мөхәммәтова Р.. Мәсгудә Шәмсетдинова: «Мин татар көенә кагылган өчен штраф салыр идем», Интертат (2022-04-11). 12 сентябрь 2026 тикшерелде.
  8. ↑ Концерт — открытие III Фестиваля татарской музыки, поэзии и театра (рус.). Салих Сәйдәшев исемендәге Дәүләт зур концертлар залы. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 сентябрь 2026.
  9. ↑ Мәсгудә Шәмсетдинова (композитор). Татар җырлары. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 сентябрь 2026.
  10. ↑ «Мәдхия: иләктән иләнгән заман» басмасы турында библиографик мәгълүмат. Татарстан Республикасы Милли китапханәсе порталы. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 сентябрь 2026.

Әдәбият

  • Татар энциклопедик сүзлеге. — Казан: Татар энциклопедиясе институты, 1998. — 703 с.
  • Бородовская Л. З. Масгуда Шамсутдинова: «Я слышу свет, я вижу звук». — Казан, 2011.

Сылтамалар

Төркемнәр