Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Николай Якушенко

Никола́й Ива́нович Якуше́нко (29 ноябрь (11 декабрь) 1897, Калуга, Калуга губернасы, Россия империясе — 7 февраль 1971, Казан, Татарстан АССР, РСФСР, СССР) — совет драма театры актёры, нәфис сүз остасы һәм педагог. СССР халык артисты (1955)[2][3]. 1935 елдан 1967 елга кадәр В. И. Качалов исемендәге Казан рус Зур драма театрында хезмәт итә, Татарстан АССР Югары Советы депутаты булып сайлана[2][4][5]. ТАССР халык артисты (1939), РСФСР атказанган (1940) һәм халык артисты (1950), СССР халык артисты (1955)[2][3][5].

Тормыш юлы

Николай Иванович Якушенко 1897 елның 29 ноябрендә (11 декабрендә) Калуга шәһәрендә туган[2][3]. Яшьли әтисез кала. 1 нче Калуга гимназиясендә укыган елларында Николай Иванович Якушенко абыйлары Василий һәм Александр белән бергә чиркәү хорында җырлый, артистлар өчен рольләр күчереп яза һәм Калуга шәһәр театры спектакльләрендә катнаша. Һәвәскәрләр коллективында ул Александр Островскийның «Урман» («Лес») пьесасында Счастливцев ролен уйный[2][4][6].

Гимназиядән соң ул Киев коммерция институтының икътисад факультетына укырга керә һәм бер үк вакытта Н. П. Смурский җитәкчелегендә «Соловцов» театры каршындагы студиядә шөгыльләнә[2][3]. Профессиональ сәхнәгә беренче тапкыр 1918 елда Киевның 2 нче драма театрында (В. И. Ленин исемендәге Украина совет республикасының 2 нче театры, элеккеге Соловцов театры) чыга; аның беренче эше булып «Маскарад» спектаклендәге эпизодик табиб роле тора[2][4][5].

1919 елда Калугага кире кайта, Е. Ф. Боур җитәкчелегендәге драма актерлары ширкәтендә, аннары язучы Н. Г. Смирнов җитәкчелек иткән «Революцион сатира театры»нда («Теревсат») хезмәт итә. 1922 елда «Теревсат» ябылганнан соң, ул берничә елга стационар сәхнәне калдырып тора: клубта эшли, китапханә мөдире була, «Синяя блуза» коллективы һәм алласызлар түгәрәге белән җитәкчелек итә. 1928 елда кабат Калуга театрына кабул ителә; ул Калугада 1919, 1922–1923, 1924 һәм 1926 елларда уйный[4][3][6].

1919–1935 елларда шулай ук Тула, Омск, Новосибирск (1929), Брянск, Архангельск (1933) һәм Ярославль (1934) театрларында эшли[2][3]. 1934–1935 еллар сезонын Волков театрында һәм Мәскәүнең МОСПС исемендәге театрында (хәзер Моссовет исемендәге театр) уздыра[3][5]. Опера театрында хезмәт итә башлаган абыйсы ярдәмендә ул Константин Станиславскийның репетицияләренә йөри һәм бер тапкыр аның белән сөйләшә; соңрак ул әлеге дәресләрнең үзенең актерлык эшенә нигез булып торуын яза[6]. Режиссерлар В. А. Чиркин, Е. О. Любимов-Ланской, А. Д. Дикий һәм И. А. Ростовцев белән бергә эшли[4][3].

1935 елда режиссер Иван Алексеевич Ростовцев Николай Иванович Якушенконы Казанга Максим Горькийның «Мещане» пьесасында Бессеменов роленә чакыра. Сезон тәмамлангач, режиссер шәһәрдән китә, ә актер труппада кала[2][6]. 1935 елдан 1967 елга кадәр В. И. Качалов исемендәге Казан рус Зур драма театрында хезмәт итә (Казан, Бауман урамы, 48 нче йорт)[4][3][5][7].

Бөек Ватан сугышы елларында фронт концертларында катнаша; Казан труппасы актерлары бригадалар белән Төньяк-Көнбатыш, Ленинград һәм Карелия фронтларына чыгып китәләр[6][8]. Концертларда, иҗат очрашуларында чыгыш ясый һәм радиога язмалар ясый[2].

1971 елның 7 (8) февралендә Казанда вафат була[3][5][2], Арча зиратының Үзәк аллеясында җирләнә. Каберенә зәйтүн ботагы төшерелгән аксыл гранит стела куелган[6][5].

Иҗаты

Казан сәхнәсендә аның беренче эше булып Максим Горькийның «Мещаннар» спектаклендәге Бессеменов роле тора[2]. Замандашлары Николай Якушенконы «билгеле бер амплуасы булмаган» актер дип атыйлар: аның репертуарында төрле катлаудан булган, төрле яшьтәге һәм характердагы персонажлар янәшә тора[4][6]. Актер үзе сәхнәгә карата «эшлим» сүзен яратмый һәм сәнгатькә «Ватанга хезмәт иткән кебек» хезмәт итәргә кирәк, дип кабатларга ярата[9][6].

Биография материаллары буенча, аның уйнау рәвеше камилләшүгә Иван Ростовцев спектакльләре һәм Алексей Дикийның Александр Островский пьесасы буенча куйган «Кайнар йөрәк» («Горячее сердце», 1943) спектакле йогынты ясый[3][6][8]. Аның иҗаты театрның Мәскәүдә һәм Ленинградта узган гастрольләре вакытында аерым билгеләп үтелә; 1939 елның җәендә труппа ике башкалада да гастрольләрдә була, 1952 елда кабат Мәскәүгә бара, ә 1957 елда театр Татар сәнгате һәм әдәбияты декадасында катнаша[4][8].

Максим Горькийның шул ук исемдәге пьесасындагы Карт ролен (1956, режиссер Эммануил Бейбутов) чыганаклар актерның иң югары иҗади эше дип атыйлар. Шул ук мәгълүматлар буенча, аның әлеге роль өстендә эшләве алга таба пьесаның басылып чыккан текстлары нигезенә салына. Актер Горькийны үзенең иң яраткан драматургы дип атый[2][4][9]. 1940 һәм 1955 елларда ул Алексей Толстойның «Патша Фёдор Иоаннович» («Царь Фёдор Иоаннович») спектаклендә патша Фёдор Иоаннович ролен уйный; бу рольнең сәхнә костюмы театр музеенда саклана[2][7].

Эстрадада нәфис сүз остасы буларак чыгыш ясый[3][5].

Театрдагы рольләре

Волков театрында (1934–1935 еллар сезоны)
  • Бессеменов — Максим Горькийның «Мещаннар»ында;
  • Кучумов — Александр Николаевич Островскийның «Уттай акча»сында[3].
Казан сәхнәсендә
  • Бессеменов — Максим Горькийның «Мещаннар»ында (1935)[4];
  • Хлестаков — Николай Гогольнең «Ревизор»ында (1939, 1944)[10];
  • Сираҗетдин — Галиәсгар Камалның «Банкрот»ында (1940)[11];
  • патша Фёдор Иоаннович — Алексей Толстойның «Патша Фёдор Иоаннович»ында (1940, 1955);
  • Градобоев — Александр Островскийның «Кайнар йөрәк» («Горячее сердце») драмасында (1943);
  • Фаюнин — Леонид Леоновның «Нашествие» («Яу») драмасында (1943);
  • Мамаев — Александр Островскийның «Һәр акыллыга да гадилек җитәрлек» комедиясендә (1946);
  • сенатор Мэрфи — Константин Симоновның «Русский вопрос» («Рус мәсьәләсе») драмасында (1947);
  • Лука — Максим Горькийның «Тормыш төбендә» пьесасында (1949);
  • Кабир Галимуллин — Нәкый Исәнбәтнең «Мулланур Вахитов»ында (1950);
  • Чичиков — Николай Гоголь поэмасы буенча куелган «Үле җаннар» спектаклендә (1952);
  • Старик — Максим Горькийның «Старик» («Карт») драмасында (1956);
  • Алмашев — Риза Ишморатның «Бессмертная песнь» («Үлемсез җыр») драмасында (1956);
  • Аким — Лев Толстойның «Караңгылык хакимлеге» драмасында (1959);
  • Фирс — Антон Чеховның «Чия бакчасы»нда (1960);
  • дед Щукарь — Михаил Шолохов романы буенча куелган «Чирәм-җир» спектаклендә (1963);
  • Сиплый — Всеволод Вишневскийның «Оптимистик трагедия»сендә;
  • Тартюф — Мольерның «Тартюф»ында;
  • Счастливцев — Александр Островскийның «Урман»ында;
  • Чебутыкин — Антон Чеховның «Өч кыз туган»ында;
  • Шприх — Михаил Лермонтовның «Маскарад»ында;
  • Пикалов — Константин Тренёвның «Любовь Яровая» («Яра мәхәббәте») драмасында;
  • Танака — Александр Николаевич Степанов һәм Иван Фёдорович Поповның «Порт-Артур» драмасында;
  • Живота — Бранислав Нушичның «Доктор философии» («Философия докторы») комедиясендә;
  • Телегин (Вафля) — Антон Павлович Чеховның «Ваня абый»ында;
  • Кузовкин — Иван Тургеневның «Арамтамак» драмасында;
  • дед Тарас — Aлександр Корнейчукның «В степях Украины» («Украина далаларында») драмасында;
  • комиссар Лукин — Георгий Сергеевич Берёзконың «Мужество» («Кыюлык») драмасында;
  • академик Верейский — Александр Штейнның «Закон чести» («Намус законы») драмасында;
  • Загорецкий — Александр Грибоедовның «Горе от умасында;
  • Мармеладов — Фёдор Достоевский романы буенча куелган «Җинаять һәм җәза» спектаклендә;
  • Шмага — Александр Островскийның «Гаепсезгә гаеплеләр»ендә;
  • Дергачёв — Александр Островскийның «Соңгы корбан» («Последняя жертва») драмасында[2][3][4].

Педагогик эшчәнлеге

1943–1961 елларда Казан Зур драма театры каршындагы студиядә сәхнә теле һәм нәфис сүз укыта[2]. Студия өзеклекләр белән 1961 елга кадәр яши һәм Татар театр техникумына (хәзерге Казан театр училищесы) нигез сала[8].

Н. Г. Җиһанов исемендәге Казан дәүләт консерваториясенең опера классында сөйләм культурасы, сәхнә осталыгы һәм нәфис сүз фәннәрен алып бара (1959–1969)[2], театр һәм «Пантеон России» материаллары буенча аның укыта башлавы 1954 елга туры килә[4][5][12].

Җәмәгать эшчәнлеге

1947–1959 һәм 1963–1967 елларда Татарстан АССР Югары Советы депутаты (2–4 нче һәм 6 нчы чакырылышлар)[2][5]. Газета һәм журналларда үз һөнәре һәм театр турында мәкаләләр һәм истәлекләр бастыра[4][2].

Фәнни хезмәтләре

Аның эшчәнлегенең методик ягы театр студиясендә һәм Н. Г. Җиһанов исемендәге Казан дәүләт консерваториясенең опера классында сәхнә теле, нәфис сүз һәм сәхнә осталыгы укыту белән бәйле була[2][12].

Әдәби иҗаты

Николай Иванович Якушенконың текстлары, шулай ук аның турындагы хатлар һәм истәлекләр «Актёр и гражданин. Статьи, воспоминания, письма» («Актер һәм граждан. Мәкаләләр, истәлекләр, хатлар») китабында тупланган (төзүчеләр Юрий Алексеевич Благов һәм В. Гудкова; Казан, 1979)[2][6].

Театр материалларында аның түбәндәге сүзләре сакланган: «Театр — сәнгатьләрнең иң заманчасы. театр кебек тормыш авазларына сизгер сәнгать бүтән юктыр, мөгаен. Аны кояш системасы белән чагыштырырга мөмкин, аның кояшы — заманча тема сүнсә, системага катастрофа яный»[4].

А. М. Горький һәм Ф. И. Шаляпин музеендагы юбилей кичәсендә ул Максим Горькийның ике «тумыш» турындагы фикерен кабатлап, физик яктан Калугада, ә иҗади яктан Казанда тууын әйтә[9][6].

Бүләкләре

Исемен мәңгеләштерү

Казанда Николай Иванович Якушенко яшәгән йортта мемориаль такта куелган[2][5].

  • Арча зиратындагы кабере некропольнең тарихи өлешендәге җирләүләр исемлегенә керә[6][13].
  • В. И. Качалов исемендәге Казан дәүләт академия рус Зур драма театры музеенда актерның шәхси әйберләре, китап җыентыгы, хатлары һәм патша Фёдор Иоаннович ролендәге костюмы саклана[7].
  • 1960-нчы елларда Николай Иванович Якушенко шәхси әйберләрен һәм документларын Казандагы А. М. Горький һәм Ф. И. Шаляпин музеена тапшыра[9].
  • 1949 елда рәссам Семён Аронович Ротницкий «ТАССР халык артисты Н. И. Якушенко портреты»н яза. Бу полотно Татарстан Республикасы Дәүләт сынлы сәнгать музеенда саклана[14].
  • 2017 елның 11 декабрендә Качалов исемендәге Казан театры актерның тууына 120 ел тулуны билгеләп үтә[4].
  • Актерга Евгения Зильберманның «Николай Иванович Якушенко: Творческий портрет актёра» (Казан, 1948) һәм «Н. Якушенко: Заметки о творчестве актёра» (Казан, 1957) китаплары, «Актёр и гражданин. Статьи, воспоминания, письма» (Казан, 1979) җыентыгы, «Народные артисты» (Казан, 1980) очерклары һәм Юрий Алексеевич Благовның «Качалов и качаловцы» (Казан, 2008) китабы багышланган[2].

Гаиләсе

Абыйлары — Василий һәм Александр; балачакта Николай Якушенко белән бергә чиркәү хорында җырлыйлар. Абыйларының берсе соңрак опера театрында хезмәт итә[4][6].

Хатыны — Нина Александровна Якушенко. Аларның бергә Казанда 1955 елда төшкән фотосурәте А. М. Горький һәм Ф. И. Шаляпин музеенда саклана[9].

Кызы — Виктория Николаевна Якушенко (1924–1997), Качалов исемендәге Казан Зур драма театры актрисасы, Татарстан АССРның атказанган артисткасы. Әтисе белән бергә Арча зиратында, актриса Людмила Петровна Милова белән бер чардуган эчендә җирләнгән[6].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Якушенко Николай Иванович // Большая советская энциклопедия (рус.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 Юрий Алексеевич Благов. Якушенко Николай Иванович (рус.). Татарская энциклопедия TATARICA. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Николай Якушенко (рус.). Энциклопедия Российского государственного академического театра драмы имени Фёдора Волкова. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Роман Сергеевич Копылов. 120-летие со дня рождения народного артиста СССР Николая Ивановича Якушенко (рус.). Казанский академический русский Большой драматический театр имени В. И. Качалова (11 декабрь 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Якушенко Николай Иванович (рус.). Пантеон России. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Николай Якушенко: в искусстве нельзя «работать», искусству надо служить (рус.). Казанские истории (18 февраль 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  7. ↑ 1 2 3 Музей Казанского государственного академического русского Большого драматического театра имени В. И. Качалова (рус.). Театральные archives России и русского зарубежья. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  8. ↑ 1 2 3 4 Юрий Алексеевич Благов. Казанский Большой драматический театр (рус.). Татарская энциклопедия TATARICA. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 Фото. Народный артист СССР Николай Иванович Якушенко с женой. Казань. 1955 (рус.). Музей А. М. Горького и Ф. И. Шаляпина (24 август 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  10. ↑ Юрий Алексеевич Благов, Ирина Исмаиловна Илялова. «Ревизор» (рус.). Татарская энциклопедия TATARICA. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  11. ↑ Ирина Исмаиловна Илялова. Банкрот (рус.). Татарская энциклопедия TATARICA. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  12. ↑ 1 2 Кафедра музыкального театра (рус.). Казанская государственная консерватория имени Н. Г. Жиганова. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  13. ↑ Сберечь историческую часть Арского кладбища (рус.). Казанские истории. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  14. ↑ Ротницкий Семён Аронович (рус.). Татарская энциклопедия TATARICA. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.

Әдәбият

  • Зильберман, Евгения. Николай Иванович Якушенко: Творческий портрет актёра. — Казан, 1948.
  • Зильберман, Евгения. Н. Якушенко: Заметки о творчестве актёра. — Казан, 1957.
  • Актёр и гражданин. Статьи, воспоминания, письма / сост. Ю. А. Благов, В. Гудкова. — Казан, 1979.
  • Народные артисты. — Казан, 1980.
  • Русский театр в Казани. — Казан, 1991.
  • Качалов и качаловцы. — Казан, 2008.

Сылтамалар

Төркемнәр