Нәҗип Думави

Нәҗип Думави 1883 елның 19 (31) маенда Казан губернасының Чистай өязе Яңа Дума авылында туа. 1894—1902 елларда Казанда яши, «Касыймия» мәдрәсәсендә укый һәм рус телен өйрәнә. Иделнең түбән агымындагы балык промыселларында эшли^[2].

1904 елда армиягә алына һәм Рус-япон сугышына җибәрелә. Контузия һәм яралар алып кайта. 1905—1907 елгы инкыйлаб чорында «Азат», «Фикер», «Әлгасрелҗәдид», «Казан мөхбире», «Йолдыз» һәм «Өлфәт» басмалары белән хезмәттәшлек итә^[1].

Чистайда, Уралның шахта шәһәрләрендә һәм «Буби» мәдрәсәсендә укыта. Мәдрәсә ябылганнан соң, башка мөгаллимнәр белән бергә ун ай төрмәдә утыра. Азат ителгәч, Рязань губернасының Вәрәки авылында укытучы булып эшли^[1].

1916 елда Беренче бөтендөнья сугышына мобилизацияләнә. 1917—1921 елларда мәктәптә һәм укытучылар әзерләү курсларында укыта, өяз халык мәгарифе бүлеге инспекторы булып эшли. 1921—1925 елларда Яңа Дума авылында мулла һәм ахун-мөхтәсиб вазифаларын башкара, бер үк вакытта наданлыкны бетерү курслары оештыра. 1925 елда дини дәрәҗәдән баш тарта һәм 1927 елга кадәр Дагыстан педагогика техникумында укыта^[1].

1927—1933 елларда Үзбәкстанда яши, Сәмәрканд педагогика институтында һәм мәдәни-агарту оешмаларында эшли. 1933 елның 3 маенда Үзбәкстан ССРның Сәмәрканд өлкәсендәге Булунгур бистәсендә вафат була^[2].

Иҗатының башлангыч чорында мәгърифәтчелек реализмы позициясеннән социаль тигезсезлекне, феодаль калдыкларны һәм консерватив дин әһелләрен тәнкыйтьли. Бу юнәлеш «Рак, Аккош, Балык», «Вәхшәт — мәдәният», «Көтүчеләр», «Татар» әсәрләрендә чагыла. «Байлар (алпавыт) җире», «Революция заманы» һәм «Җир күмере казучылар» әсәрләрендә хезмәт кешеләре тормышына мөрәҗәгать итә^[1].

1907—1912 елларда реакция һәм сәяси эзәрлекләүләр турында шигырьләр циклы иҗат итә. «Себер», «Мәхбүс», «Мәңгелек мәхбүс» һәм «Мәхбүс дустыма» әсәрләрендә төрмә һәм каторга темалары яктыртылган; циклның кайбер шигырьләре җыр буларак билгеле^[1].

Рус-япон һәм Беренче бөтендөнья сугышлары тәэсире «Сугыш» (1908), «Сугыш тәэссораты» (1916), «Ватан каһарманы, яки Агачаяк» (1916) һәм «Головка» (1917) әсәрләрендә чагыла. Аларда сугышның кешеләр тормышына һәм авыл халкына йогынтысы тасвирланган^[1].

1910 елларда мәхәббәт, шәхеснең җәмгыятьтән читләшүе һәм тарихи хәтер темаларына багышланган романтик шигырьләр, поэмалар, хикәяләр һәм повестьлар яза. «Болгар кызы Тойгы туташ» (1915), «Шәрыкъ даһие» (1915), «Гыйшык трагедиясе» (1916) шушы чорга карый^[1].

Нәҗип Думави Көнбатыш һәм Көнчыгыш фәлсәфәсен өйрәнә, әдәби-тәнкыйть мәкаләләрендә сәнгатьне халыкның рухи тормышы, иҗтимагый мохит һәм тарихи чор белән бәйләп аңлата. Ул татар романтик эстетикасын һәм әдәбият белемен формалаштыручыларның берсе дип бәяләнә^[1].

Ул Иван Крылов мәсәлләрен, Вольтерның "Микромегас"ын һәм Максим Горькийның «В людях» әсәрен татар теленә тәрҗемә итә^[1].

Язма мирас үзәгендә Нәҗип Думавиның 91 нче шәхси фонды саклана. Фондта 1906—1923 елларга караган шигырь, хикәя, фельетон һәм мәкалә кулъязмалары, шулай ук Фатих Әмирханга һәм Сәгыйть Сүнчәләйгә язган хатлары бар^[2].