Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Сафуан Әлибай

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Әлибаев фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Сафуан Әлибай (тәхәллүс, чын исеме Сафуан Әфтах улы Әлибаев, баш. Сафуан Әлибай, Сафуан Әфтәх улы Әлибаев, рус. Сафуа́н Афта́хович Алиба́ев; 21 февраль 1941, Термен, Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы — 6 июль 2014, Уфа, Башкортстан, Россия) — шагыйрь, драматург, журналист. БАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1991).

Тормыш юлы

1941 елның 21 февралендә БАССРның Салават районы, Тирмән авылында туа[1].

Тирмән җидееллык мәктәбен, Сәрмән урта мәктәбен, Уфада дәүләт университетын (1966) тәмамлый. Тимер юлда, күмәк хуҗалыкта, Салават районы газетасында эшли. 1966 елдан «Башкортстан пионеры», «Совет Башкортстаны» газеталарында мөхәррир, мөхәррир урынбасары. Уфада китап нәшрияты директоры. «Агыйдел» журналының баш мөхәррире.

1966 елдан «Башкортостан пионеры» республика газетасында эшли, 20 ел дәвамында әдәби хезмәткәрдән баш мөхәрриргә кадәр юл үтә. 1986 елдан 1991 елга кадәр «Совет Башкортостаны» газетасында редактор урынбасары булып эшли.

1991—1995 елларда Башкортстан Республикасы Язучылар берлегенең «Агыйдел» әдәби журналының шигърият бүлеген җитәкли, ә 1998 елдан 2002 елга кадәр аның баш мөхәррире була. 1995—1998 елларда Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханә директоры булып эшли.

Гомеренең соңгы елларында каты авырый. 2014 елның 6 июлендә 74-нче яшендә вафат була һәм туган ягында — Тирмән авылында җирләнә[2].

Әдәби иҗаты

Шигърият

Әдәби иҗат белән 1950 еллар азагында шөгыльләнә башлый. Балалар өчен язылган «Якты кояшкай — безнең юлдаш» исемле беренче шигырьләр җыентыгы 1968 елда дөнья күрә[3]. Аннан соң «Салават күпере» (1970), «Көнбагышлар» (1971), «Үрләр» (1976), «Мәктәп юлы» (1978), «Җырлар чагым» (1981), «Язны кем алып килә?» (1983), «Давыл» (1985), «Серле чишмә» (1988) китаплары басылып чыга[3]. Аның яшүсмерләр өчен шигъриятенең төп темалары — патриотизм, туганлык, күңел сафлыгы һәм фидакарьлек[3]. 1986 елда «Өермә» җыентыгы өчен Г. Сәлам исемендәге республика яшьләр премиясенә лаек була.

Иҗатында балалар өчен әсәрләр аерым урын алып тора. Шигырьләр, җырлар һәм әкиятләрдән тупланган «Тылсымлы шар» (1994) җыентыгы 1996 елда «Дөньяның иң яхшы балалар китаплары» исемлегенә кертелә, ә шагыйрь ЮНЕСКОның Халыкара Ханс Кристиан Андерсен исемендәге Мактаулы дипломына лаек була.

Драматургия

Драматург буларак та иҗат итә. Аның «Куян баласы», «Аюга йокы керми», «Кояш, болыт, җил», «Серле сәяхәт» пьесалары Башкортстан театрлары сәхнәләрендә уңышлы бара. Башкорт дәүләт курчак театрында «Аюга йокы керми», «Серле сәяхәт» һәм «Салават тавышы» пьесалары куела. Сибай шәһәренең «Чулпан» дәүләт балалар театрында аның «Алтын корт» пьесасы уңышлы бара.

Тәрҗемәләр

Александр Пушкин, Рәсүл Гамзатов, Давид Кугультинов һәм башка шагыйрьләрнең әсәрләрен башкорт теленә тәрҗемә итә. 1986 елда «Минем Патша авылым» исемле шигырьләр циклын яза, анда ул, фикеренчә Пушкинга мөрәҗәгать итеп, үз халкының үткәне һәм киләчәге турында уйлана[4].

Шагыйрьнең үз лирикасы рус, казакъ, украин, төрекмән, алман, монгол телләренә тәрҗемә ителгән.

Җыр иҗаты

Сафуан Алибай шигырьләренә композиторлар Заһир Исмәгыйлев, Роберт Газизов, Роза Сәхаутдинова, Рим Хәсәнов һәм башкалар тарафыннан күпсанлы җырлар язылган. Популяр җырлары арасында — «Фронтовиклар», «Миңа унҗиде кебек», «Сагыну җыры», «Мин җырлыйм». Шулай ук Роберт Газизов музыкасына «Марсның очышы» дигән балалар операсының либретто авторы булып тора.

Иҗтимагый эшчәнлеге

Төрле елларда Башкортстан Республикасы Язучылар берлеге идарәсе әгъзасы, Башкортстан Республикасы Хөкүмәте каршындагы Терминология комиссиясе әгъзасы, Башкортстанның Балалар фонды рәисе урынбасары була.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре

  • Башкортстан Республикасының Почёт грамотасы;
  • Сәлам Галимов исемендәге республика яшьләр премиясе (1986) — «Өермә» җыентыгы өчен;
  • Башкорт АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1991);
  • ЮНЕСКО карамагындагы Халыкара балалар һәм үсмерләр өчен китаплар советының Х. К. Андерсен исемендәге Почётлы дипломы лауреаты (1996);
  • Салават Юлаев ордены;
  • Башкортстан Республикасының Һәдия Дәүләтшина исемендәге Дәүләт премиясе (2013) — "Сайланма әсәрләр"е өчен;
  • Салават районының мактаулы гражданин;
  • «Россиянең иң яхшы кешеләре» энциклопедиясенә кертелә (2007)[5].

Исемен мәңгеләштерү

  • 2021 елның 21 февралендә Салават районының Тирмән авылында Сафуан Әлибаевның тууына 80 яшь тулуга багышланган чаралар барышында җирле урта мәктәп бинасына мемориаль такта эленә;
  • Башкортстан Республикасы Хөкүмәтенең 2020 елның 2 октябрендәге 585 нче Карары белән Башкортстан Республикасы Салават районы Тирмән урта гомуми белем бирү мәктәбенә шагыйрьнең исеме бирелә[6];
  • Тууына 75 яшь тулу уңаеннан, Башкортстанның Милли әдәбият музеенда 2016 елның апрелендә «Халык улы — хаклык җырчысы» исемле күргәзмә оештырыла;
  • 2015 елның 1 сентябрендә шагыйрьнең туган авылы Тирмән мәктәбендә Сафуан Әлибаев музее ачыла. Анда әдипнең китаплары, кулъязмалары, фотосурәтләре һәм төрле әйберләре куелган. Шагыйрьнең улы Салават Әлибаев әдипнең мәктәптәге музеена атасының шәхси әйберләрен бүләк итә[7].

Библиография

Чыганак:[8].

  • Безнең юлдан — якты кояш (1968) [башк.];
  • Җәйгор (1970) [башк.];
  • Көнбагыш (1971, балаларга) [башк.];
  • Мәктәп юлы (1978, балаларга) [башк.];
  • Җырлар чагым (1981) [башк.];
  • Язны кем китерде (1983, балаларга) [башк.];
  • Коен (1985 [башк.]);
  • Тылмылы шар (1994) [башк.];
  • Сандугачлы язларым (2006) [башк.];
  • Сайланма әсәрләр. 2 томда (2010) [башк.].

Гаиләсе

Бертуган энесе Айдар Әфтах улы Әлибаев (2023 елның 9 мартында 61 яшендә вафат) ― хәрби медицина полковнигы, Башкортстанның атказанган табибы, «Йоматау» шифаханәсе баш табибы, иганәче.[9]

Искәрмәләр

  1. ↑ Сафуан Афтахович Алибаев (Сафуан Алибай) (рус.). mirbiblio.ru (25 февраль 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 февраль 2026.
  2. ↑ bulat. Ушел из жизни заслуженный деятель искусств Республики Башкортостан Сафуан Алибай - Культурный мир Башкортостана [неопр.]. kulturarb.ru (7 июль 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 февраль 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Он оставил о себе добрую память (К 75-летию со дня рождения башкирского поэта Сафуана Алибаева) (рус.). ИА «Башинформ» (21 февраль 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 февраль 2026.
  4. ↑ Алибай Сафуан Афтахович (рус.). bashenc.online. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 февраль 2026.
  5. ↑ Знаменитые писатели (2023-01-26). 4 февраль 2026 тикшерелде.
  6. ↑ Постановление Правительства Республики Башкортостан от 2 октября 2020 года № 585 «О присвоении общеобразовательным организациям Республики Башкортостан имен Героев Советского Союза, Героев Российской Федерации и выдающихся деятелей Республики Башкортостан» (рус.). Правительство Республики Башкортостан (2 октябрь 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 7 февраль 2026. [рус.]
  7. ↑ В Башкирии открылся музей-кабинет детского писателя Сафуана Алибая (рус.). Башинформ (2 сентябрь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 7 февраль 2026. [рус.]
  8. ↑ Книги С. Алибаева из фондов Центральной детской и Юношеской библиотек ЦБС (рус.). mirbiblio.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 февраль 2026.
  9. ↑ Сажиҙә Лотфуллина. «Йоматау» шифаханыһының баш табибы баҡыйлыҡҡа күсте. «Йәшлек», 9.03.2023 [башк.]

Әдәбият

  • Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1 [рус.] [Тикшерелгән 7 февраль 2026]
  • Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с. [рус.] [Тикшерелгән 7 февраль 2026]
  • Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. [рус.] [Тикшерелгән 7 февраль 2026]
  • Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. [Тикшерелгән 7 февраль 2026]
  • Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр. [рус.]07

Сылтамалар

Төркемнәр