Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Упкын күле (Татарстан)

Упкын күле (рус. Провал) — Татарстан Республикасының Алексеевск районындагы карст чыгышлы агымсыз сулык. Ул Көнбатыш Чулман аръягында, Чулман елгасының сул ярында, Зотеевка авылында урнашкан.

Күл — төбәк әһәмиятендәге табигать истәлеге. Бу статус аңа Татарстан АССР Министрлар Советының 1978 елның 10 гыйнварындагы 25 нче санлы һәм Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2005 елның 29 декабрендәге 644 нче санлы карарлары нигезендә бирелгән[1].

Физик-географик сыйфатламасы

Күл 1895 елда җир өслегенең убылуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Сулык овал формада. Ярлары сөзәк һәм тигез. Күлнең озынлыгы — 75 м, иң зур киңлеге — 60 м, су өслеге мәйданы — 0,2 га (0,002 км²)[2]. Күлнең тирәнлеге якынча 3 метрга җитә, ул җир өсте агымнары хисабына туена. Ярлавыкларның су өстеннән биеклеге — 20 метрга кадәр[1].

Күл җир асты грунт сулары белән туена. Суы уртача минераллашкан (323 мг/л), чагыштырмача каты (5,3 мг-экв/л), гидрокарбонатлы-сульфатлы-магнийлы төргә карый[3].

Су күләме 10 мең м³ дип бәяләнә. Суы төссез һәм иссез, болганчык. Үтә күренмәлелеге 35 см тәшкил итә[1].

Саклау статусы һәм әһәмияте

Күл — Татарстан Республикасының тигез рельефы шартларында заманча карст процессының типик үрнәге, кыйммәтле гидрологик һәм геоморфологик объект. Шул сәбәпле ул республика әһәмиятендәге табигать истәлекләре исемлегенә кертелгән. Сулык һәм аның яр буе дәүләт тарафыннан саклана. Табигать истәлеге җирлегендә гидрологик режимның үзгәрүенә, сулыкның пычрануына китерә торган эшчәнлек, шулай ук төзелеш алып бару һәм файдалы казылмалар чыгару тыела[4].

Үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы

Күлнең яр буе болын үсемлекләре һәм куаклыклар белән капланган. Суның тоныклыгы югары булу сәбәпле, су үсемлекләре начар үскән. Күл — су буе кошлары һәм вак имезүчеләрнең яшәү урыны[5].

Топонимика

Топоним «упкын» (тирән чокыр) сүзеннән һәм «күл» гидрографик терминыннан ясалган[6].

«Упкын күле» атамасы аның барлыкка килү үзенчәлегенә турыдан-туры бәйле. Сулык XIX гасыр азагында карст куышлыгы өстендә җир өслегенең убылуы нәтиҗәсендә хасил булган[7].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Государственный реестр особо охраняемых природных территорий в Республике Татарстан Издание второе. / Щеповских А. И.. — Казань: Кабинет Министров Республики Татарстан, 2009. — С. 34—35. — 332 с.
  2. ↑ Провал (рус.). tatarica.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 февраль 2026.
  3. ↑ Татарстан Республикасының табигате һәм табигый байлыклары, иллюстрацияле энциклопедия. "Tatarica" татарская энциклопедия. tatarica.org.
  4. ↑ О внесении изменений в отдельные нормативные правовые акты Совета Министров Татарской АССР, Кабинета Министров Татарской ССР и Кабинета Министров Республики Татарстан по вопросам особо охраняемых природных территорий от 29 декабря 2005 - docs.cntd.ru. docs.cntd.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 февраль 2026.
  5. ↑ Татарская энциклопедия / Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002—2014. — Т. 4. — С. 766. — ISBN  978-5-902375-05-0.
  6. ↑ Гидроним: Провал (рус.). toponym.antat.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 февраль 2026.
  7. ↑ Тайсин А. С. География Республики Татарстан: учебное пособие для 8—9 классов. — Казань: Магариф, 2009. — С. 87—88. — 143 p. — ISBN 978-5-7761-1981-1.

Әдәбият

  • Татарская энциклопедия: в 6 т. / Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2008. — С. 766. — 768 p. — ISBN 978-5-902375-05-0.

Сылтамалар

Төркемнәр