Альберт Галиев

Альбе́рт Әбүбәкер улы Галиев (рус. Альберт Абубакирович Галиев; 19 октябрь 1940, Уфа, Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы, РСФСР, СССР12 сентябрь 2022)[2] — совет һәм Россия физигы. Россия фәннәр академиясе академигы (1992 елдан). РФА Галәм тикшеренүләре институтының директоры.

Фәнни эшчәнлегенең төп юнәлешләре — плазма физикасы һәм галәм физикасы. 1975 елдан соңгы хезмәтләренә 5000 артык сылтама бар. Хирш индексы — 36[3].

Тормыш юлы

1940 елның 19 октябрендә Башкортстан АССРның Уфа шәһәрендә туа. 1957 елда Мәскәү энергетика университетының радиотехника факультетына укырга керә. Студент чагында самбо белән шөгыльләнә, Мәскәү чемпионы була. 1961 елда Новосибирск дәүләт университетына күчә, анда параллель рәвештә ССРБ Фәннәр академиясенең Ядерә физикасы институтында эшли. Университетны 1963 елда тәмамлый (беренче чыгарылыш)[4].

1964 елда физика-математика фәннәре кандидаты дәрәҗәсенә диссертация яклый, 1968 елда физика-математика фәннәре докторы дәрәҗәсен ала һәм ССРБда иң яшь фәннәр докторы була[5].

1970 елда Мәскәүгә күчеп килә, 1971 елдан Мәскәү физика-техника институтында галәм физикасы кафедрасында укыта. 1973 елда ССРБ Фәннәр академиясенең Галәм тикшеренүләре институтында галәм плазмасы физикасы бүлеген җитәкли башлый. 1988 елдан 2002 елга кадәр РФА ГТИ директоры, аннары — мактаулы директоры була[6].

Шул ук вакытта Мәскәү физика-техника институтында укыта, 1991 елдан 2003 елга кадәр галәм физикасы кафедрасын җитәкли[7].

1987 елда ССРБ Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты, 1992 елда — Россия фәннәр академиясе академигы итеп сайлана. Кояш системасы физикасы буенча Гыйльми совет рәисе, Макс Планк җәмгыятенең, Европа академиясенең, Халыкара астронавтика академиясенең чит ил әгъзасы; К. Э. Циолковский исемендәге Космонавтика академиясе әгъзасы була[8].

12 сентябрьдә 2022 елда вафат була[2]. Троекурово зиратында җирләнгән[9].

Фәнни эшчәнлеге

Альберт Галиев плазмадагы дулкыннарның көчсез хезмәттәшлеге теориясен эшли. Бу теория көчсез плазма турбулентлыгы теориясенең нигезләренең берсе булып тора. Р. Сәгдиев белән берлектә ул токамакларда күчереп алуның неоклассик теориясен эшли[7].

Ул Җир тирәсендәге магнитосферада магнит сызыкларының ничек тоташуын аңлата һәм бу вакытта ионнарның 1 МэВ дәрәҗәсендәге энергияләргә кадәр тизләнешен күрсәтә. Шулай ук ул Альфвен феноменын — газның плазма агымында ничек ионизацияләнүен — өйрәнә. Кояш җиле һәм кометаларның бер-берсенә ничек тәэсир итүен һәм бу процесста ионнарның ролен ачыклый. Моннан тыш, махсус альфвен дулкыннары ярдәмендә кояш җиленең ничек тизләшүен аңлатучы теория тәкъдим итә[6].

1979 елда ул, бәйсез рәвештә, аккреция дискларында магнит кабынулары барлыкка килә ала дигән нәтиҗәгә килә. Р. Рознер һәм Дж. Вайан белән бергә ул кара тишекләр тирәсендәге аккреция дискы таҗының магнит-плазма элмәкләреннән торуын күрсәтә. Бу элмәкләр Кояш таҗындагы элмәкләргә охшаш рәвештә бик югары температураларга кадәр җылытыла. Моның сәбәбе — магнит кырының көч сызыклары яңадан тоташу механизмы. Шуннан чыгып, дискның түбән яктыртучанлыгында рентген нурланышы өстенлек итәргә тиешлеге, ә каты рентген диапазонына өлеш бары тик шау-шу белән генә бирелүе турында нәтиҗә ясала. Ә дискның яктыртучанлыгы югары булганда плазма элмәкләре комптон нурланышы аркасында суына. Бу вакытта йомшак рентген агымы элмәкләрдә комптонизацияләнә һәм кабынулар вакытында күзәтелә торган каты рентгенның вакытлы (транзиент) компонентын барлыкка китерә[7][8].

19781984 елларда 6 томлык «Плазма физикасы нигезләре» совет-американ энциклопедиясен бастыру буенча укыту-редакция эшен алып бара, Галиев аның редакторы да, күп кенә мәкаләләр авторы да була[8].

200 дән артык хезмәт авторы. Автордашлыкта «Плазманың сызыклы булмаган теориясе» (1969), «Магнитосфера плазмасы физикасы» (1982) монографияләрен бастырып чыгара.

Аның шәкертләре арасында — РФА академигы, 6 фән докторы һәм 7 фән кандидаты бар[6].

Фәнни эшләре

  • Галеев, А. А., Ораевский, В. Н. О неустойчивости альфвеновских волн // Доклады Академии наук СССР : журнал. — 1962. — Т. 147, № 1. — С. 71—73.;
  • Галеев, А. А. Об одном асимптотическом методе в теории устойчивости плазмы // Доклады Академии наук СССР : журнал. — 1963. — Т. 150, № 3. — С. 503—506.;
  • Галеев, А. А., Карпман, В. И., Сагдеев, Р. З. Об одной решаемой проблеме в теории турбулентности плазмы // Доклады Академии наук СССР : журнал. — 1964. — Т. 157, № 5. — С. 1088—1091.;
  • Галеев, А. А. Некоторые ограничения на величину энергии и спектр турбулентного движения жидкости в режиме развитой турбулентности // Прикладная механика и техническая физика : журнал. — 1965. — Т. 6, № 3. — С. 39—42.;
  • Галеев, А. А. К статистической теории ускорения частиц магнитогидродинамическими волнами в слаботурбулентной разреженной плазме // Доклады Академии наук СССР : журнал. — 1965. — Т. 161, № 4. — С. 802—805.;
  • Галеев, А. А. Дрейфово-анизотропная неустойчивость плазмы и аномальные процессы переноса // Прикладная механика и техническая физика : журнал. — 1966. — Т. 7, № 2. — С. 7—13.;
  • Галеев, А. А., Сагдеев, Р. З., Фюрс, Г. П. Диффузия плазмы в тороидальном стеллараторе // Прикладная механика и техническая физика : журнал. — 1968. — Т. 9, № 6. — С. 3—12.;
  • Сагадеев, Р. З., Галеев, А. А. Стабилизация неустойчивости "запертых" частиц в плотной плазме // Доклады Академии наук СССР : журнал. — 1968. — Т. 180, № 4. — С. 839—842.;
  • Галеев, А. А., Сагдеев, Р. З. Парадоксы классической диффузии плазмы в тороидальных магнитных ловушках // Успехи физических наук : журнал. — 1969. — Т. 99, № 3. — С. 528—530.;
  • Сагдеев, Р. З., Галеев, А. А. Об одном парадоксе в диффузии плазмы в тороидальных магнитных ловушках // Доклады Академии наук СССР : журнал. — 1969. — Т. 189, № 6. — С. 1204—1207.;
  • Галеев, А. А., Сагдеев, Р. З., Шапиро, В. Д., Шевченко, В. И. Нелинейные эффекты в неоднородной плазме // Успехи физических наук : журнал. — 1975. — Т. 116, № 3. — С. 546—548.;
  • Галеев, А. А., Мишин, Е. В., Сагдеев, Р. З., Шапиро, В. Д., Шевченко, В. И. Разряд в околоракетной области при инжекции электронных пучков в ионосферу // Доклады Академии наук СССР : журнал. — 1976. — Т. 231, № 1. — С. 71—74.;
  • Галеев, А. А. Механизм магнитосферной суббури // Успехи физических наук : журнал. — 1979. — Т. 127, № 3. — С. 535—536.;
  • Галеев, А. А., Красносельских, В. В. Плазменные механизмы магнитосферных радиовсплесков Юпитера // Успехи физических наук : журнал. — 1980. — Т. 131, № 3. — С. 518—519.;
  • Галеев, А. А., Натанзон, А. М. Теплопроводность плазмы с большими тепловыми потоками и проблема убегания электронов // Доклады Академии наук СССР : журнал. — 1984. — Т. 275, № 6. — С. 1376—1380.;
  • Александров, А. П., Беляев, С. Т., Галеев, А. А., Захаров, В. Е., Золотухин, Ю. Н., Кузнецов, Е. А., Прохоров, A. М., Сагдеев, Р. З., Сидоров, В. А. Юрий Ефремович Нестерихин (К шестидесятилетию со дня рождения) // Успехи физических наук : журнал. — 1990. — Т. 160, № 10. — С. 189—191.;
  • Галеев, А. А., Зацепин, Г. Т., Панасюк, М. И., Сагдеев, Р. З., Садовничий, В. А., Сосновец, Э. Н. Памяти Бориса Аркадьевича Тверского // Успехи физических наук : журнал. — 1998. — Т. 168, № 1. — С. 111—112.;
  • Велихов, Е. П., Климонтович, Ю. Л., Галеев, А. А., Ерохин, Н. С., Змиёвская, Г. И., Карась, В. И., Костомаров, Д. П., Самарский, А. А., Розанов, В. Б., Рухадзе, А. А., Файнберг, Я. Б., Шафранов, В. Д. Памяти Юрия Сергеевича Сигова // Успехи физических наук : журнал. — 1999. — Т. 169, № 8. — С. 927—928.;
  • Галеев, А. А., Кузнецов, Е. А., Михайлов, А. В., Нестерихин, Ю. Е., Новиков, С. П., Сагдеев, Р. З., Синай, Я. Г., Смирнов, Г. И., Фортов, В. Е., Халатников, И. М., Чириков, Б. В., Шабат, А. Б. Владимир Евгеньевич Захаров (к 60-летию со дня рождения) // Успехи физических наук : журнал. — 1999. — Т. 169, № 10. — С. 1161—1162.;
  • Савин, С. П., Зелёный, Л. М., Романов, С. А., Климов, С. И., Скальский, А. А., Галеев, А. А., Смирнов, В. Н., Ноздрачёв, М. Н., Ермолаев, Ю. И., Аванов, Л. А., Амата, Э., Бленцки, Я., Бюхнер, Й., Никутовски, Б., Дубинин, Э. М., Немечек, З., Шафранкова, Я., Педерсен, А., Рош, Ж. Л., Рустенбах, Ю., Сово, Ж. А., Сонг, П., Стасевич, К. Турбулентный пограничный слой на границе геомагнитной ловушки // Письма в Журнал экспериментальной и теоретической физики : журнал. — 2001. — Т. 74, № 11. — С. 620—624.;
  • Варшалович, Д. А., Галеев, А. А., Гильфанов, М. Р., Гребенёв, С. А., Железняков, В. В., Мазец, Е. П., Павлинский, М. Н., Старобинский, А. А., Терехов, О. В., Черепащук, А. М., Чуразов, Е. М., Шакура, Н. И. Рашид Алиевич Сюняев (к 60-летию со дня рождения) // Успехи физических наук : журнал. — 2003. — Т. 173, № 3. — С. 333—334..

Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

  • Ленин премиясе (1984);
  • «Хезмәт Кызыл Байрагы» ордены (1986);
  • Почёт ордены (2002)[10];
  • Мәгариф өлкәсендә Россия Федерациясе Президенты премиясе (А. С. Коротеев, В. Н. Бранец, Н. Н. Кудрявцев, С. М. Козёл, Б. К. Ткаченко, Л. М. Зелёный, Н. Н. Севастьянов һ. б. белән берлектә; 2005) — «Заманча мәгълүмати технологияләрне кулланып, фундаменталь һәм гамәли белем бирүне интеграцияләү нигезендә космик фән һәм техника өлкәсендә югары квалификацияле белгечләр әзерләү системасында яңа юнәлеш» эше өчен[11];
  • Европа Җир турындагы фәннәр берлегенең Ханнес Альфвен исемендәге медале (2008)[12];
  • Ленин комсомолы премиясе;
  • Халыкара астронавтика академиясенең фон Карман премиясе;
  • Александр фон Гумбольдт премиясе.

Искәрмәләр

  1. https://iki.cosmos.ru/news/pamyati-alberta-abubakirovicha-galeeva
  2. 1 2 Редакция сайта ТАСС. Умер академик РАН Альберт Галеев. tass.ru. ТАСС (14 сентябрь 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 март 2026.
  3. List of russian scientists with scitation index > 1000. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 март 2026.
  4. Захаров, А. В. ГАЛЕЕВ Альберт Абубакирович. bashenc.online. Башкирская энциклопедия (6 ноябрь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 март 2026.
  5. Галеев Альберт Абубакирович. Д. ф.-м. н., профессор. Академик РАН. Почётный директор ИКИ РАН. tat.center. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 март 2026.
  6. 1 2 3 Памяти Альберта Абубакировича Галеева (1940–2022). iki.cosmos.ru. Институт космических исследований Российской академии наук (ИКИ РАН) (14 сентябрь 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 март 2026.
  7. 1 2 3 Галеев Альберт Абубакирович (1940-2022). inp.nsk.su. Институт ядерной физики им. Г.И. Будкера СО РАН. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 март 2026.
  8. 1 2 3 Академику Галееву Альберту Абубакировичу - 80 лет! ras.ru. Российская академия наук (РАН) (19 октябрь 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 март 2026.
  9. Румянцев, Е. Деятели Отечественной астрономии, космонавтики и ракетной техники, похороненные на Троекуровском кладбище (страница 3). sm.evg-rumjantsev.ru. Космический мемориал. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 март 2026.
  10. Указ Президента Российской Федерации от 13.03.2002 г. № 270 • Президент России. kremlin.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 март 2026.
  11. Указ Президента Российской Федерации от 25.01.2005 № 79. kremlin.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 март 2026. Архивировано 16 гыйнвар 2021 года.
  12. События и анонсы. Институт космических исследований РАН. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 март 2026.

Әдәбият

  • Зиновьев, А. Л. Жизнь замечательных людей РТФ МЭИ. — Москва: Издательство МЭИ, 2005. — ISBN 5-7046-1263-6..

Тема буенча өстәмә