Заһир Исмәгыйлев

1916 елның 26 декабрендә (яңа стиль буенча 1917 елның 8 гыйнварында)^[1][2] Оренбург губернасының Верхнеуральск өязе, Югары Сәрмән (хәзерге Башкортстан Республикасының Белорет районы Сәрмән авылы) авылында урман кисүче гаиләсендә туган. Гаиләдә аннан башка тагын өч ир һәм бер кыз туганы була.

Түбән Сәрмән авылындагы башкорт җидееллык мәктәбендә укый. Яшьтән милли музыка белән мавыга, курайда уйный. 1932 елда Инҗәр урман-химия техникумына укырга керә. Аны вакытыннан алда тәмамлап, Белорет урман сәнәгате хуҗалыгында таксатор булып эшли башлый.

1934 елда Белорет шәһәренә Башкорт драма театры гастрольгә килә. Заһир спектакльдә авырып киткән артист-курайчыны алмаштыра. Театр артисты А. Мөбарәков аны Уфага драма театрына чакыра. Кичләрен ул курайчы һәм драма артисты буларак чыгыш ясый, ә көндезләрен Башкорт драма театры каршындагы сәләтле яшьләр студиясендә укый, аны 1937 елда тәмамлый^[3]. Шул ук елда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваториясе каршындагы башкорт милли студиясенә укырга керә (педагогы В. А. Белый), аны 1948 елда тәмамлый.

Бөек Ватан сугышы елларында Уфада эшли, фронт бригадалары концертларында катнаша, патриотик җырлар яза.

1948—1954 елларда Мәскәү консерваториясенең композиторлык факультетында В. Г. Ференың композиция классында укый. Диплом эше — «Салават Юлаев» операсы^[1].

Уфа дәүләт сәнгать институтының беренче ректоры (1968—1988) һәм аны оештыручы була (1973 елдан — доцент, 1977 елдан — профессор).

1942 елдан — СССР Композиторлар берлеге әгъзасы. 1941—1944 елларда — Башкорт АССР Композиторлар берлегеҗаваплы сәркатибе, 1954—1978 елларда — аның рәисе. 1960 елдан РСФСР Композиторлар берлеге сәркатибе.

1943 елдан — ВКП(б) әгъзасы. 6-8 нче чакырылыш Башкорт АССР Югары Советы рәисе. КПССның XXII һәм XXIII съездлары делегаты.

2003 елның 30 маенда Уфада вафат була, мөселман зиратында җирләнгән.

Композиторның иҗаты киңкырлы. Ул милли опера, камера-вокаль, хор һәм инструменталь музыка үсешенә зур өлеш кертә. Үз әсәрләрендә рус музыка мәдәнияте классиклары (М. Глинка, М. Мусоргский, Н. Римский-Корсаков, А. Бородин) традицияләренә таяна^[4].

Операларында милли-тарихи тематикага, башкорт тарихи шәхесләр образларын, гади кеше тормышындагы драматик һәм көнкүреш вакыйгаларын гәүдәләндерүгә тартыла. Алар арасында — милли герой турында сөйләүче «Салават Юлаев» тарихи-героик операсы, башкортларның Россиягә кушылуы темасын күтәргән «Урал илчеләре» һәм үз җитәкчелегендә башкортлар Наполеонга каршы (1812) кыю сугышкан хәрби башлык турындагы «Каһым-түрә» героик-эпик опералары. «Акмулла» операсы үзәгендә — XIX гасыр башкорт шагыйре-мәгърифәтчесе образы. «Шәүрә» һәм «Агыйдел дулкыннары» опералары, «Кодача» һәм «Алмакай» көнкүреш музыкаль комедияләре лирик-драматик әсәрләр төренә керә.

«Каһым-түрә» операсы 2004 елда «Алтын битлек» милли театраль премиясе номинантлары исемлегенә керә^[4]. 2007 елда, Башкортстанның Россия составына үз иреге белән керүенең 450 еллыгына, Башкорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәсендә «Урал илчеләре» операсының яңа редакциясе премьерасы була^[4].

Милли хор кантатасы, оратория, цикл («Мин — россияле», «Әни сүзе» һ. б.), симфоник музыка (оркестр белән фортепиано өчен Концерт һәм Концертино, «Бәйрәм увертюрасы», Симфоник сюита) жанрларын үстерүгә зур өлеш кертә. 300 дән артык җыр һәм романс композиторның камера-вокаль иҗаты өлкәсен тәшкил итә. Аларда нечкә субъектив-лирик кичерешләр, табигать сурәтләмәләре, юмористик жанр күренешләре гәүдәләнеш таба: «Оч, җирән кашкам» (Нәҗип Иделбай сүз.), «Сандугач» (Якуп Колмый сүз.), «Котелок» (Наҗар Нәҗми шигыре), «Грузин чәе, башкорт балы» (Сәйфи Кудаш сүз.) һ. б.

Заһир Исмәгыйлев — романтизмның музыкаль-стилистик традицияләрен дәвам итүче. Композитор әсәрләренең музыкаль-стилистик нигезен башкорт фольклоры тәшкил итә, ул аның иҗатының җыр-вокаль табигатен, пентатониканы, натураль диатоник ладларны һәм үсешнең вариантлы-вариацион алымнарын Европа лад-тональлек системасы, гармония, полифония белән синтезлаучы мелодик фикерләвенең диатоник төзелешен билгели.

Композиторның әсәрләре Россиядә, СССРның милли республикаларында һәм чит илләрдә (Болгария, Кытай, Румыния, Төньяк Корея, Югославия, Эфиопия) башкарыла, бөтенсоюз «Мелодия» фирмасының грампластинкаларында даими рәвештә нәшер ителә һәм языла, Бөтенсоюз, Башкортстан радиосы һәм телевидениесе фондларында саклана.

Опералары

«Салават Юлаев» (1955), «Каһым-түрә», «Шәүрә» (1963), «Агыйдел дулкыннары» (1972, беренче исеме — «Гөлзифа» (1967)), «Урал илчеләре» (1982), «Акмулла» (1986) (барысы да Башкорт опера һәм балет театрында куела).

Балетлары

«Торна җыры» (1944, Л. Б. Степанов белән берлектә).

Көнкүреш музыкаль комедияләре

«Кодача» (1959), «Алмакай» (1990).

Фортепиано өчен әсәрләре

• «Прелюдия һәм токката» концерт мини-циклы (1978 елда басыла);

• Фортепиано өчен «Поэма» («Балалар өчен фортепиано пьесалары» җыентыгында 1973 елда басыла)^[4].

Кантаталары

«Хат» (М. Кәрим сүзләре, 1952), «Ленин турында» (Р. Нигъмәти сүзләре, 1959), «Ленинга дан җырлыйбыз» (К. Даян сүзләре, 1970), «Мин — россияле» (1973).

Хорлар

«Әнкәм сүзе» хорлар циклы (Р. Назаров сүзләре, 1972).

Җырлар һәм романслар

200 дән артык, алар арасында «Батырлар җыры» (Н. Нәҗми сүзләре), «Генерал Шайморатов» (К. Даян сүзләре), «Оч, минем туры атым» (Н. Иделбай сүзләре), «Дан сиңа, Башкортстан» (Р. Нигъмәти сүзләре), популяр шаян җырлар: «Котелок» (Н. Нәҗми сүзләре), «Грузин чәе, башкорт балы» (С. Кудаш сүзләре), лирик җырлар һәм романслар: «Сандугач» (Я. Колмый сүзләре), «Онытмам Урал тауларының үзәннәрен» (Г. Зәйнәшева сүзләре), «Былбылым» (Я. Колмый сүзләре), «Яратам» (К. Даян сүзләре), «Туган җир» (X. Гыйләҗев сүзләре), «Туган илемә» (Б. Бикбай сүзләре), «Айлы юл» (М. Кәрим сүзләре), «Уралым» вокаль циклында («Аһ, Уралым» (Б. Бикбай сүзләре), «Тау елгасы», «Уралга дан» (К. Даян сүзләре), «Таулар җыры», «Мендем Урал тау башына» (Н. Нәҗми сүзләре), «Туган илем — Урал» (С. Юлаев сүзләре), «Кәккүк», «Урал кызы», «Фәйрүзәкәй», «Табын җыры», «Ватан улларына», «Байгуҗа», «Җиңүчеләргә дан» һ. б. (башкорт һәм татар шагыйрьләре шигырьләренә).

Камера-вокаль цикллар

С. Юлаев шигырьләренә (1977), М. Кәрим шигырьләренә «Туган җир» (1976).

Башкалар

«Башкортстан нефтьчеләре» вокаль-хореографик сюитасы (1953), «Үлемсезлек» вокаль-симфоник поэмасы (1975), «Без — җиңүчеләр» ораториясе (1985), башкорт халык җырлары темаларына симфоник увертюра (1950), «Бәйрәм увертюрасы» (1979), оркестр белән фортепиано өчен концерт (1986), скрипка һәм фортепиано өчен әсәрләр — «Поэма» (1960), флейта һәм фортепиано өчен — соната (1949).

Инструменталь әсәрләр һәм «Башкорт туе» (1940), М. Кәримнең «Салават» (1972) драматик спектакльләренә музыка, «Яңарган як» телефильмына музыка (1965).

• хатыны — Мәсүфә Хәсән кызы Бәдретдинова-Исмәгыйлева (1921—2015);
• кызы — Ләйлә Заһир кызы Исмәгыйлева (1946 елда туган), композитор, Башкортстан Республикасының халык артисты (2012), РФ атказанган сәнгать эшлеклесе (1998) һәм Башкорт АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1984), Россия Композиторлар берлеге (СССР) һәм Башкортстан Республикасы Композиторлар берлеге әгъзасы, Д. Шостакович исемендәге Россия Композиторлар берлеге премиясе лауреаты (1983),Башкортстан Республикасы Композиторлар берлеге рәисе (2013 елдан);
• кызы — Гүзәл Исмәгыйлева, филолог;
• кызы — Таңсылу Исмәгыйлева, педагог^[5].

• РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1955)^[3];
• Башкорт АССРның халык артисты (1963)^[3];
• РСФСРның халык артисты (1968);
• СССРның халык артисты (1982);
• Башкорт АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1984);
• М. И. Глинка исемендәге РСФСР дәүләт премиясе (1973) — «Агыйдел дулкыннары» операсы (1972) һәм «Ана сүзе» хорлар циклы (1972) өчен;
• Салават Юлаев исемендәге Республика премиясе (беренче лауреат, 1967) — «Яңа җырлар» җыентыгы өчен^[1];
• Мифтахетдин Акмулла исемендәге премия (1996) — «Акмулла» операсы өчен;
• IV дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены (1997);
• Ленин ордены (1971);
• Октябрь Инкыйлабы ордены (1987);
• Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (1967);
• Халыклар Дуслыгы ордены (1977);
• «Хөрмәт Билгесе» ордены (1949);
• медальләр;
• Уфа шәһәренең мактаулы гражданины (1997);
• Башкортстан Республикасы Фәннәр академиясенең мактаулы академигы (1998).

• 2004 елның декабрендә Уфада, композитор яшәгән Энгельс урамындагы йортка истәлекле такта куела^[6];
• 2008 елның 18 октябрендә Уфада Башкорт дәүләт опера һәм балет театры янындагы скверда З. Исмәгыйлевка һәйкәл ачыла. Авторы — скульптор Хәниф Хәбибрахманов, архитекторы — Сергей Голдобин^[7];
• 2006 елда композитор хөрмәтенә Уфаның Көньяк микрорайонындагы яңа урамга аның исеме бирелә;
• Белорет районының Сәрмән авылындагы урам З. Исмәгыйлев исемен йөртә;
• 1998 елда Белорет районының Сәрмән авылында музее ачыла^[8];
• 2003 елда Уфа дәүләт сәнгать институтына (хәзерге академия) композиторның исеме бирелә;
• 2007 елда Уфада «Фортепиано», «Ялгыз җыр» һәм «Кыллы сызгычлы уен кораллары» номинацияләре буенча Заһир Исмәгыйлев исемендәге I Халыкара музыкант-башкаручылар бәйгесе уза^[4].