Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыруМәгълүмат
РУВИКИ ТУРЫНДА

Ильис Ямалетдинов

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Ямалетдинов фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар


Ильис Миңләхмәт улы Ямалетдинов (баш. Ильис Миңләхмәт улы Ямалетдинов; 17 ноябрь 1936, Дәүләкән, Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы — 23 февраль 2022, Уфа) — СССР һәм Россия декоратив-гамәли сәнгать рәссамы, агачны сәнгатьчә уеп бизәү остасы, педагог, хәзерге башкорт һөнәри агачны сәнгатьчә эшкәртү сәнгатенә нигез салучыларның берсе. Халыклар Дуслыгы орденлы Башкортстан «Агыйдел» җитештерү берләшмәсенең баш рәссамы (1986—1992)[1]. Башкорт АССРның атказанган рәссамы (1977), Салават Юлаев исемендәге Башкорт АССР Дәүләт премиясе лауреаты (1985)[2].

Тәрҗемәи хәле

1936 елның 17 ноябрендә Башкорт АССРның Дәүләкән районы Дәүләкән эшчеләр бистәсендә (хәзерге Башкортстан Республикасының Дәүләкән шәһәре) туа[1].

10 классны тәмамлаганнан соң, Ленинград шәһәренә китә, Төзелеш министрлыгының 104 нче трестында төзелештә төрле эшләр башкаручы (разнорабочий), ташчы булып эшли[3].

1957—1959 елларда В. И. Мухина исемендәге Ленинград югары сәнгать-сәнәгать училищесы каршындагы агачны сәнгатьчә эшкәртү буенча осталарның икееллык бүлегендә укый[4].

1973 елда Түбән Тагил дәүләт педагогика институтының сәнгать-графика факультетын тәмамлый[1].

2022 елның 23 февралендә Уфа шәһәрендә 86 нчы яшендә вафат була. Дәүләкән шәһәрендә җирләнгән[2].

Хезмәт эшчәнлеге

В. И. Мухина исемендәге училищены тәмамлаганнан соң, дәүләт бүленеше буенча Полтава шәһәрендәге агач эшкәртү комбинатында эшли[4].

1960—1974 елларда ундүрт ел дәвамында Бөре шәһәрендәге «Смычка» артелендә (соңрак Бөре нәфис әйберләр фабрикасы итеп үзгәртелә) агач уючы рәссам, оста булып эшли[4].

1974 елда Уфа шәһәренә күчеп килә. 1974 елдан 1986 елга кадәр — өлкән рәссам, 1986—1992 елларда — Халыклар Дуслыгы орденлы Башкортстан «Агыйдел» сәнәгать берләшмәсенең баш рәссамы була[1].

1992—1995 елларда — Башкортстан халыклары этнографиясе музееның (Уфа шәһәре) өлкән фәнни хезмәткәре, бүлек мөдире[1].

1995—2017 елларда Уфа сәнгать училищесының сынлы сәнгать бүлегендә агачны сәнгатьчә эшкәртү һәм махсус дисциплиналар укыта[4].

Иҗаты

Иҗаты башкорт халык иҗатының милли традицияләренә таянган. Ул — Башкортстанның декоратив-гамәли сәнгатенең әйдәп баручы осталарының берсе.

Төрле техникаларда: рельефлы тоташ, күләмле үтәли һәм киртеп уеп ясау; кулдан морилка сөртү, төс бирү, балавызлау, ялтырату; металлар һәм ярымкыйммәтле ташлар белән инкрустацияләү ысулларын кулланып, төрле агач токымнары (каен, карама, имән, элмә, агач бизе (капокорень), юкә, чикләвек агачы) белән эшли[1].

Төп әсәрләре[1]:

  • Традицион башкорт агач савыт-сабасы һәм «ижау» чүмечләре (ике кечкенә чүмеч кергән «Сабан туе» сериясе, 1980; «Туган моңнар» җыелмасы, 1997);
  • Кымыз («Бөрҗән», 1985), бал, бишбармак, чәкчәк өчен уеп бизәлгән җыелмалар, боза салучы «Гөлчәчәк» чүмече (1997);
  • «Акбүзат», «Умартачы», «Атлар», «Яшь парлар» (1998) декоратив скульптура композицияләре;
  • Башкортстан халык кәсепләренең визит карточкасына әверелгән һәм Монреальдә (Канада) Бөтендөнья умартачылар конгрессының алтын медале белән билгеләп үтелгән «Бал мичкәсе тоткан аю» («Чиләк тоткан аю», 1967) сувенир композициясе[4].

Тәнкыйть

Сәнгать белеме докторы А. Г. Янбухтина ХХ гасыр Башкортстан декоратив сәнгатенә багышланган монографик тикшеренүләрендә Ильяс Ямалетдинов иҗатын традицион башкорт халык агач уючылыгының һөнәри авторлык декоратив-гамәли сәнгать категориясенә күчүенең төп этабы буларак аерып күрсәтә, останың традицион формалар семантикасын («ижау» чүмечләре, батманнар) сакчыл саклавын агач бизен (капокорень) һәм кыйммәтле агач токымнарын эшкәртүнең югары мәдәнияте белән үрелеп баруын билгеләп үтә[5].

Күргәзмәләре

Ул — 1964 елдан республика күргәзмәләрендә, шул исәптән декоратив-гамәли сәнгать һәм халык кәсепләренең махсуслаштырылган күргәзмәләрендә, зона, төбәк, бөтенроссия, бөтенсоюз һәм халыкара смотрларда даими катнашучы[4].

1969—1992 елларда чит илләрдә үткәрелгән декоратив-гамәли сәнгать күргәзмәләрендә һөнәри осталыгын күрсәтеп һәм башкорт халык иҗаты буенча остаханәләр үткәреп, даими катнаша (Аргентина, Болгария, Германия, Дания, Һиндстан, Гыйрак, Канада, Польша, Португалия, АКШ һәм Шри-Ланкада)[4].

Останың шәхси күргәзмәләре Дүртөйле (1993), Мәләвез (1993), Бәләбәй (1994), Туймазы (1994), Октябрьский (1995), Ашхабад (Төрекмәнстан, 1996), Уфа (1996, 2001—2002, 2012), Мәскәү (2007) шәһәрләрендә үткәрелә[4].

2026 елның май — июнендә Башкортстан Республикасының Милли музеенда Агач уючы көнен һәм рәссамның тууына 90 ел тулуны бәйрәм итү кысаларында останың «Агач: бизәктән скульптурага кадәр» дип аталган юбилей ретроспектив күргәзмәсе оештырыла[6][7]).

Өч йөздән артык авторлык әсәрен, шәхси архивын, эскизларын һәм эш коралын оста Башкортстан Республикасы Милли музееның фонд тупланмасына тапшыра[7].

Рәссамның әсәрләре шулай ук М. В. Нестеров исемендәге Башкорт дәүләт сәнгать музее (Уфа шәһәре), Россия этнография музее (Санкт-Петербург шәһәре), Венгрия дәүләт этнография музее (Будапешт шәһәре), Халык иҗаты музее (Шәке шәһәре, Азәрбайҗан), «Агыйдел» Башкорт сәнгать кәсепләре акционерлык җәмгыятьләре предприятиесе музее (Уфа шәһәре) тупланмаларында, «Борынгы Уфа» музей-тыюлыгы фондларында, шулай ук Россиядә һәм чит илләрдә шәхси коллекцияләрдә саклана[8].

Иҗтимагый эшчәнлеге

1995 елдан «Артыш» рәссамнар иҗади берләшмәсе әгъзасы була[1]. 2002 елдан — Россия Рәссамнар берлеге һәм ЮНЕСКОның Халыкара сынлы сәнгать ассоциациясе (АИАП) әгъзасы[9].

2006 елдан Дәүләкән районында И. М. Ямалетдинов исемендәге Ачык район балалар сәнгать иҗаты бәйгесен гамәлгә куючысы һәм жюриның алыштыргысыз рәисе булып тора[4].

Бүләкләре, мактаулы исемнәре

  • Бөтендөнья умартачылар конгрессының «Апимондия» алтын медале (Монреаль, Канада) — «Бал мичкәсе тоткан аю» сувениры өчен;
  • «СССР халык хуҗалыгындагы уңышлары өчен» СССР ХККҮ (ВДНХ) бронза медале (1977);
  • РСФСР Мәдәният министрлыгының һәм РСФСР Рәссамнар берлегенең истәлек медале (1971);
  • Россия Рәссамнар берлегенең «Рухият. Традицияләр. Осталык» алтын бүләкләү билгесе[4];
  • «Башкортстан Республикасы төзелүгә 100 ел» юбилей медале (2019)[9];
  • Салават Юлаев исемендәге Башкорт АССР Дәүләт премиясе (1985) — Халыклар Дуслыгы орденлы Башкортстан «Агыйдел» сәнгать берләшмәсендә халык-гамәли сәнгатенең сәнгать эшләнмәләрен иҗат иткән өчен;
  • Башкорт АССРның атказанган рәссамы (1977);
  • Халык сәнгать кәсепләре һәм һөнәрләренең «Олы Урал осталары» төбәк күргәзмәсе лауреаты дипломы (Курган, 1999)[1];
  • «Агачка уеп һәм бизәк төшереп ясау осталарының III „Древо — 2006“ бөтенроссия бәйгесе» дипломы (Түбән Новгород, 2006) — «Күләмле утилитар әйберләрне уеп ясау» номинациясендә;
  • Россия Мәдәният фондының Башкортстан филиалы дипломы[4].

Исемен мәңгеләштерү

  • Башкортстан Республикасының Дәүләкән районында ел саен БАССРның атказанган рәссамы Ильяс Ямалетдинов исемендәге Ачык балалар иҗаты бәйгесе үткәрелә[4].
  • Мәдәни мирасны саклауга керткән зур өлеше һәм уникаль коллекциясен тапшырган өчен останың исеме «Борынгы Уфа» музей-тыюлыгының Мактаулы дуслар китабына кертелгән[8].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ямалетдинов Ильис Миниахметович (рус.). ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (18 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 сентябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 Л. А. Иванова. В Уфе скончался заслуженный художник Башкортостана, выдающийся резчик по дереву Ильис Ямалетдинов (рус.). ИА «Башинформ» (24 февраль 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 сентябрь 2026.
  3. ↑ В Уфе ушел из жизни заслуженный художник БАССР Ильис Ямалетдинов (рус.). culture.bashkortostan.ru (24 февраль 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 сентябрь 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Юбилейная выставка «Учитель и ученики» Ильяса Ямалетдинова (рус.). Уфимская художественная галерея (20 ноябрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 сентябрь 2026.
  5. ↑ Янбухтина А. Г. Декоративное искусство Башкортостана. XX век: от тамги до авангарда. — Уфа: Информреклама, 2006. — 219 с. — ISBN 5-94780-093-X.
  6. ↑ Шепелева Л. Тёплое искусство // Республика Башкортостан. — 2026. — № от 29 мая.
  7. ↑ 1 2 В Национальном музее открылась выставка «Дерево: от узора до скульптуры» (рус.). ГБУКИ РБ Национальный музей Республики Башкортостан (14 май 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 сентябрь 2026.
  8. ↑ 1 2 Имя мастера резьбы по дереву Ильиса Ямалетдинова внесено в Книгу почётных друзей музея (рус.). ГБУ РИКМЗ «Древняя Уфа» (1 март 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 сентябрь 2026.
  9. ↑ 1 2 Памяти Ильяса Миниахметовича Ямалетдинова (рус.). Региональное отделение ВТОО «Союз художников России» Республики Башкортостан (24 февраль 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 сентябрь 2026.

Әдәбият

  • Янбухтина А. Г. Башкирские сувениры = Башҡорт сувенирҙары. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1982. — 128 с.;
  • Янбухтина А. Г. Декоративное искусство Башкортостана. XX век: от тамги до авангарда. — Уфа: Информреклама, 2006. — 219 с. — ISBN 5-94780-093-X.;
  • Профессиональное декоративно-прикладное искусство Башкортостана: каталог 3-й республиканской выставки / авт.-сост. С. В. Игнатенко. — Уфа: Башкортостан, 2008. — 84 с.;
  • Башкирская энциклопедия. В 7 томах / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2011. — Т. 7: Ф — Я. — 624 с. — ISBN 978-5-88185-075-3..

Сылтамалар

Төркемнәр