Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Йосыф Гәрәй

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Гәрәев фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Йосыф Гәрәй (чын исеме — Йосыф Ибраһим улы Гәрәев, кайбер чыганакларда — Йосыф Ибраһим улы Гарай; баш. Йософ Ғәрәй, Йософ Ибраһим улы Гәрәев; 7 (20) март 1904, Базгыя, Уфа губернасы — 22 март 1988, Уфа) — СССР язучысы, шагыйрь, тәрҗемәче, журналист һәм педагог. 1936 елдан — СССР Язучылар берлеге әгъзасы. 1937—1939 елларда — Башкорт АССР Язучылар берлеге идарәсенең җаваплы сәркатибе[2].

Тәрҗемәи хәле

1904 елның 7 (20) мартында Уфа губернасының Бәләбәй өязе Базгы авылында (хәзерге Башкортстан Республикасының Шаран районы) туа[2][3]. Туган авылында башлангыч мәктәпне тәмамлагач, ике ел Шаран мәктәбендә укый, аннары Бәләбәйдәге укытучылар семинариясенә укырга керә[4][5].

1923 елдан Башкорт АССРның Чакмагыш, Шаран, Бакалы һәм Бәләбәй районнары авылларында укытучы булып эшли. 1928—1929 елларда Бәләбәй кантонында халык мәгарифе инспекторы була. 1929—1930 елларда учреждениеләрдә һәм мәктәпләрдә башкорт телен гамәлгә кертү буенча Бәләбәй кантон комиссиясенең җаваплы сәркатибе вазифасын били. 1931—1936 елларда Башкорт АССР Мәгариф халык комиссариатында читтән торып уку буенча инспектор, шулай ук башкорт теле һәм әдәбиятын укыту буенча инспектор-методист булып эшли[3]. Кызыл Армия сафларында хезмәт иткәч, Мәгариф халык комиссариатында эшен дәвам итә, башкорт теле һәм әдәбияты буенча дәреслекләр, программалар һәм методик кулланмалар әзерләүдә катнаша. 1936 елдан К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институтында укыта[5][4].

1937—1939 елларда — Башкорт АССР Язучылар берлеге идарәсенең җаваплы сәркатибе. Кайбер белешмә басмалар мәгълүматлары буенча, бу чорда Йосыф Гәрәй шулай ук Башкорт АССР Язучылар берлеге идарәсе рәисе вазифаларын да башкара[6][3][2].

1940 елда Йосыф Гәрәй репрессияләнә[7]. 1950 елга кадәр төрмәләрдә һәм лагерьларда тоткынлыкта була. 1940—1958 елларда Казакъстан һәм Таҗикстан төзелешләрендә эшли. 1957 елда аклана, 1958 елда Уфага кайта һәм әдәби эшчәнлеген дәвам итә[3][4].

1988 елның 2 мартында Уфада вафат була. Базгыда җирләнгән[8].

Иҗаты

Беренче шигырьләре 1925 елда республика газеталарында басыла[9].

Йосыф Гәрәй — шигырьләр, поэмалар, хикәяләр, повестьлар, әдәби-тәнкыйди мәкаләләр, башкорт теле һәм әдәбияты буенча дәреслекләр, урта мәктәпләр өчен методик кулланмалар авторы[3]. Аның иҗатының зур өлешен балалар өчен әдәбият тәшкил итә[9].

«Банат Батырова» (Уфа, 1966) документаль хикәяләве Башкортстанда беренче Социалистик Хезмәт Геройларының берсе Банат Батыровага багышланган. Повестьның русча тәрҗемәсе 1963 елда Мәскәүдә басылып чыга[10]. 1971 елда «Бу сүзләр каян?» дигән фәнни-популяр китабы басыла, анда автор сүзләрнең килеп чыгышын аңлата һәм этимология проблемаларын карый[4].

Тәрҗемәче буларак Александр Пушкин, Николай Гоголь, Антон Чехов, Максим Горький, Виктор Гюго, Самуил Маршак, Габдулла Тукай һәм башка авторларның әсәрләрен башкорт теленә тәрҗемә итә. Башкортстан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсе аны республиканың әдәби тәрҗемәчеләре исемлегенә кертә[11]. Туганнарының истәлекләре буенча, Йосыф Гәрәй алты тел белгән[4].

Әдәби иҗаты

Йосыф Гәрәйнең төп басмалары[3]:

  • Гарей Ю. Истәлекләр («Хәтирәләр») [тат.]. — М., 1930.
  • Гарей Ю. Тимер («Тимер») [тат.]. — Казан — М., 1932.
  • Гарей Ю. Пионерлар килде («Пионерлар килде») [тат.]. — 1932.
  • Гарей Ю. Суртан әмере буйынса («Чуртан боерыгы буенча») [башк.]. — Уфа, 1937.
  • Гарей Ю. Гөләйфә: поэма («Гөләйфә») [башк.]. — Уфа, 1937.
  • Гарей Ю. Банат Батырова: документальная повесть. — М., 1963.
  • Гарей Ю. Шиғырҙар (Шигырьләр) [башк.]. — Уфа, 1964.
  • Гарей Ю. Банат Батырова [башк.]. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1966.
  • Гарей Ю. Өрөргә нисек өйрәнде көсөк («Көчек ничек өрергә өйрәнде») [башк.]. — Уфа, 1962.
  • Гарей Ю. Зирәк ҡуян («Хәйләкәр куян») [башк.]. — Уфа, 1969.
  • Гарей Ю. Откуда эти слова?. — 1971.
  • Гарей Ю. Яҡташтарға хат: шиғырҙар, поэмалар, балладалар («Якташларга хат») [башк.]. — Уфа, 1984.

Аның иҗади мирасында барлыгы унөч китап бар[4].

Иҗтимагый эшчәнлеге

1937—1939 елларда Йосыф Гәрәй идарәнең җаваплы сәркатибе вазифасында Башкорт АССР Язучылар берлеге аппаратын җитәкли[3]. Башкорт энциклопедиясендә ул 1937 елдан республика Язучылар берлеге идарәсе җитәкчеләре исемлегенә кертелгән[2]. Кайбер белешмә басмалар мәгълүматлары буенча, бу чорда ул шулай ук Башкорт АССР Язучылар берлеге идарәсе рәисе вазифаларын да башкара. 1931 елга кадәр Бәләбәй кантонында күмәк хуҗалыклар оештыруда катнаша. Йосыф Гәрәй Шаран районының авыл мәктәпләренә килеп, укучылар белән очраша торган була. Зирекле мәктәбендәге шундый очрашу вакытында ул тугызынчы сыйныф укучысы Зәремә Әхмәтҗанованың шигырьләрен бәяләп, аны чын шагыйрә дип атый[12].

Исемен мәңгеләштерү

  • Башкортстан Республикасы Шаран районының Базгы һәм Шаран авылларында урамнарга Йосыф Гәрәй исеме бирелгән.
  • Базгы авылының М. Егоров исемендәге урта гомуми белем бирү мәктәбендә язучының портретлары, альбомнары һәм шәхси әйберләре саклана торган мәктәп музее эшли.
  • 2024 елның апрелендә Базгы мәктәбендә Йосыф Гәрәйнең тууына 120 ел тулуга багышланган истәлек чарасы уза[4].

Гаиләсе

  • Хатыны — Газизә[4].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Башинформ / за ред. А. В. Валиев — 1992.
  2. ↑ 1 2 3 4 Союз писателей Республики Башкортостан (рус.). Башкирская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Гарай (Гараев) Юсуф Ибрагимович (рус.). Татарская энциклопедия (Tatarica). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Ахметова М. По следам литературного наследия башкирского поэта (рус.). Шаранские просторы (12 апрель 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  5. ↑ 1 2 Он посвятил свою жизнь башкирской литературе (К 120-летию со дня рождения писателя Юсуфа Гарея) (рус.). Кугарчинская центральная библиотека (7 март 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  6. ↑ 75 лет Союзу писателей Республики Башкортостан (рус.). Bash-Portal.Ru (22 февраль 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  7. ↑ Были репрессированы. Гареев Юсуф Ибрагимович (1904–1988) (рус.). Национальная библиотека имени Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  8. ↑ Гарей Юсуф Ибрагимович (рус.). Башкирская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  9. ↑ 1 2 Из поколения романтиков (рус.). Шаранские просторы (9 апрель 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  10. ↑ Бюст Банат Хайрулловны Батыровой (рус.). Национальный музей Республики Башкортостан (27 март 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  11. ↑ Литературные переводчики. Гареев Юсуф Ибрагимович (1904–1988) (рус.). Национальная библиотека имени Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  12. ↑ Родники вдохновения Заремы Ахметзяновой (рус.). Зириклинская модельная сельская библиотека (28 май 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.

Әдәбият

  • Сафуанов С. Шағир тураһында һүҙ // Агидель. — 1974. — № 5.
  • Ахмадиев В. Тынғыһыҙ ижад // Агидель. — 1979. — № 3.

Сылтамалар

Төркемнәр