Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Йосыф Гәрәй

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Гәрәев фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Йосыф Гәрәй (чын исеме — Йосыф Ибраһим улы Гәрәев, кайбер чыганакларда — Йосыф Ибраһим улы Гарай; баш. Йософ Ғәрәй, Йософ Ибраһим улы Гәрәев; 7 (20) март 1904, Базгыя, Уфа губернасы — 22 март 1988, Уфа) — совет башкорт язучысы, шагыйрь, тәрҗемәче, журналист һәм педагог. 1936 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы. 1937—1939 елларда — Башкорт АССР Язучылар берлеге идарәсенең җаваплы сәркатибе[3].

Тәрҗемәи хәле

1904 елның 7 (20) мартында Уфа губернасы Бәләбәй өязенең Базгы авылында (хәзерге Башкортстан Республикасының Шаран районы) туган[3][4].[5][6]. Туган авылында башлангыч мәктәпне тәмамлагач, ике ел Шаран мәктәбендә укый, аннары Бәләбәйдәге укытучылар семинариясенә (педтехникумга) укырга керә[5][6].

1923 елдан Башкорт АССРның Чакмагыш, Шаран, Бакалы һәм Бәләбәй районнары авылларында укытучы булып эшли[4][6]. 1928—1929 елларда Бәләбәй кантонында халык мәгарифе инспекторы була[6]. 1929—1930 елларда учреждениеләрдә һәм мәктәпләрдә башкорт телен гамәлгә кертү буенча Бәләбәй кантон комиссиясенең җаваплы сәркатибе вазыйфасын били[4]. 1931—1936 елларда Башкорт АССР Мәгариф халык комиссариатында читтән торып уку буенча инспектор, шулай ук башкорт теле һәм әдәбиятын укыту буенча инспектор-методист булып эшли[4]. Кызыл Армия сафларында хезмәт иткәннән соң, Мәгариф халык комиссариатында эшен дәвам итә, башкорт теле һәм әдәбияты буенча дәреслекләр, программалар һәм методик кулланмалар әзерләүдә катнаша[6]. 1936 елдан К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институтында укыта[6][5].

1937—1939 елларда — Башкорт АССР Язучылар берлеге идарәсенең җаваплы сәркатибе[4][3]. Кайбер белешмә басмалар мәгълүматлары буенча, бу чорда Йосыф Гәрәй шулай ук Башкорт АССР Язучылар берлеге идарәсе рәисе вазыйфаларын да фактта башкарган[7][6].

1940 елда Йосыф Гәрәй репрессияләнә[4][8][5]. 1950 елга кадәр төрмәләрдә һәм лагерьларда тоткынлыкта була[5]. 1940—1958 елларда Казахстан һәм Таҗикстан төзелешләрендә эшли[4]. 1957 елда аклана, 1958 елда Уфага кайта һәм әдәби эшчәнлеген дәвам итә[4][5].

1988 елның 2 мартында Уфада вафат була[4][8]. Туган авылы Базгыда җирләнгән[5][9].

Иҗаты

Беренче шигырьләре 1925 елда республика газеталарында басыла[4][10].

Йосыф Гәрәй — шигырьләр, поэмалар, хикәяләр, повестьлар, әдәби-тәнкыйди мәкаләләр, башкорт теле һәм әдәбияты буенча дәреслекләр, урта мәктәпләр өчен методик кулланмалар авторы[4]. Аның иҗатының зур өлешен балалар өчен әдәбият тәшкил итә[4][10].

«Банат Батырова» (Уфа, 1966) документаль хикәяләве Башкортстанда беренче Социалистик Хезмәт Геройларының берсе Банат Батыровага багышланган; повестьның русча тәрҗемәсе 1963 елда Мәскәүдә басылып чыга[4][11]. 1971 елда «Бу сүзләр каян?» дигән фәнни-популяр китабы басыла, анда автор сүзләрнең килеп чыгышын аңлата һәм этимология проблемаларын карый[5].

Тәрҗемәче буларак Александр Сергеевич Пушкин, Николай Васильевич Гоголь, Антон Павлович Чехов, Максим Горький, Виктор Гюго, Самуил Яковлевич Маршак, Габдулла Тукай һәм башка авторларның әсәрләрен башкорт теленә тәрҗемә итү өстендә эшли[4][10]. Башкортстан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсе аны республиканың әдәби тәрҗемәчеләре исемлегенә кертә[12]. Туганнарының истәлекләре буенча, Йосыф Гәрәй алты тел белгән[5].

Әдәби иҗаты

Йосыф Гәрәйнең төп басмаларына түбәндәгеләр керә[4]:

  • Гарей Ю. Истәлекләр («Хәтирәләр») [тат.]. — М., 1930.
  • Гарей Ю. Тимер («Тимер») [тат.]. — Казан — М., 1932.
  • Гарей Ю. Пионерлар килде («Пионерлар килде») [тат.]. — 1932.
  • Гарей Ю. Суртан әмере буйынса («Чуртан боерыгы буенча») [башк.]. — Уфа, 1937.
  • Гарей Ю. Гөләйфә: поэма («Гөләйфә») [башк.]. — Уфа, 1937.
  • Гарей Ю. Банат Батырова: документальная повесть. — М., 1963.
  • Гарей Ю. Шиғырҙар (Шигырьләр) [башк.]. — Уфа, 1964.
  • Гарей Ю. Банат Батырова [башк.]. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1966.
  • Гарей Ю. Өрөргә нисек өйрәнде көсөк («Көчек ничек өрергә өйрәнде») [башк.]. — Уфа, 1962.
  • Гарей Ю. Зирәк ҡуян («Хәйләкәр куян») [башк.]. — Уфа, 1969.
  • Гарей Ю. Откуда эти слова?. — 1971.
  • Гарей Ю. Яҡташтарға хат: шиғырҙар, поэмалар, балладалар («Якташларга хат») [башк.]. — Уфа, 1984.

Йосыф Гәрәйнең иҗади мирасында барлыгы унөч китап бар[5].

Иҗтимагый эшчәнлеге

1937—1939 елларда Йосыф Гәрәй идарәнең җаваплы сәркатибе вазыйфасында Башкорт АССР Язучылар берлеге аппаратын җитәкли[4]. Башкорт энциклопедиясендә ул 1937 елдан республика Язучылар берлеге идарәсе җитәкчеләре исемлегенә кертелгән[3]. Кайбер белешмә басмалар мәгълүматлары буенча, бу чорда ул шулай ук Башкорт АССР Язучылар берлеге идарәсе рәисе вазыйфаларын да фактта башкарган[7][6]. 1931 елга кадәр Бәләбәй кантонында колхозлар оештыруда катнаша[5]. Йосыф Гәрәй Шаран районының авыл мәктәпләренә килеп, укучылар белән очраша торган була; Зирекле мәктәбендәге шундый очрашу вакытында ул тугызынчы сыйныф укучысы Зәремә Әхмәтҗанованың шигырьләрен бәяләп, аны чын шагыйрә дип атый[13].

Исемен мәңгеләштерү

  • Башкортстан Республикасы Шаран районының Базгы һәм Шаран авылларында урамнарга Йосыф Гәрәй исеме бирелгән[5].
  • Базгы авылының М. Егоров исемендәге урта гомуми белем бирү мәктәбендә язучының портретлары, альбомнары һәм шәхси әйберләре саклана торган мәктәп музее эшли[5].
  • 2024 елның апрелендә Базгы мәктәбендә Йосыф Гәрәйнең тууына 120 ел тулуга багышланган истәлек чарасы узды[5].

Гаиләсе

  • Хатыны — Газизә[5].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Башинформ / за ред. А. В. Валиев — 1992.
  2. ↑ ГАРЕЕВ ЮСУП ИБРАГИМОВИЧ
  3. ↑ 1 2 3 4 Союз писателей Республики Башкортостан (рус.). Башкирская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Гарай (Гараев) Юсуф Ибрагимович (рус.). Татарская энциклопедия (Tatarica). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Ахметова М. По следам литературного наследия башкирского поэта (рус.). Шаранские просторы (12 апрель 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Он посвятил свою жизнь башкирской литературе (К 120-летию со дня рождения писателя Юсуфа Гарея) (рус.). Кугарчинская центральная библиотека (7 март 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  7. ↑ 1 2 75 лет Союзу писателей Республики Башкортостан (рус.). Bash-Portal.Ru (22 февраль 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  8. ↑ 1 2 Были репрессированы. Гареев Юсуф Ибрагимович (1904–1988) (рус.). Национальная библиотека имени Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  9. ↑ Гарей Юсуф Ибрагимович (рус.). Башкирская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  10. ↑ 1 2 3 Из поколения романтиков (рус.). Шаранские просторы (9 апрель 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  11. ↑ Бюст Банат Хайрулловны Батыровой (рус.). Национальный музей Республики Башкортостан (27 март 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  12. ↑ Литературные переводчики. Гареев Юсуф Ибрагимович (1904–1988) (рус.). Национальная библиотека имени Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  13. ↑ Родники вдохновения Заремы Ахметзяновой (рус.). Зириклинская модельная сельская библиотека (28 май 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.

Әдәбият

  • Сафуанов С. Шағир тураһында һүҙ // Агидель. — 1974. — № 5.
  • Ахмадиев В. Тынғыһыҙ ижад // Агидель. — 1979. — № 3.

Сылтамалар

Төркемнәр