Кизләү мәдрәсәсе
Кизләү мәдрәсәсе (рус. медресе́ «Кизля́у») — 1913–1918 елларда Казан, Самара һәм башка губерналар өчен дин әһелләре әзерләгән мәдрәсә. 1917 нче елга кадәрге татар мәгариф системасында Кизләү мәдрәсәсе аерым урын биләп тора. Бу мәдрәсә уку йорты гына түгел, нәкышбәнди суфичылык тәрикатенең Идел-Урал төбәгендәге иң эре үзәге буларак та таныла. Инкыйлабка кадәрге чорда Казан губернасындагы Чистай, Спас өязләренә һәм шулай ук күрше Уфа белән Самара губерналарына караган бик күп авыллардагы имам-мөгаллимнәр Кизләү мәдрәсәсен тәмамлыйлар[1]. Рухи-агарту, мәгариф уку йорты. Мәдәрәсәдә төрле фәннәр укытыла, ләкин басым Коръән, гарәп теле һәм ислам дине нигезләрен өйрәнүгә ясала. Хәзерге Татарстанның Нурлат районы Кизләү авылында урнаша.
Мәдрәсә Россия империясендә мөселман мәгарифе системасы үсешенә бәйле уникаль тарихи-мәдәни мирас һәйкәле булып тора. Бу объект татар халкы арасында белем бирү киңлеген формалаштыру үзенчәлекләрен өйрәнү өчен дә, дини һәм дөньяви белем бирү традицияләренең үзара бәйләнеш процессларын аңлау өчен дә зур әһәмияткә ия.
Тарих
Кизләү мәхәлләләре
Аңа Киекле һәм Богдашкино авылларыннан күченгән ясаклы татарлар нигез сала. 1747 нче елгы халык санын алу кенәгәсендә авыл «деревня Новопоселённое Курманаево, Ключище озеро тоже» дигән ике өлешле исем белән китерелә. «Курманай» дип авылга нигез салучы 1698 нче елда туган Курманай Туймәтов хөрмәтенә атама бирелә. Кизләү авылында 4 мәхәллә була. 1858 елда төзелгән беренче җәмигъ мәчете һәм 1867 елда төзелгән икенче җәмигъ мәчете 1891 елгы янгында янып бетәләр. 1892 елда ике мәчет тә яңабаштан корыла. Беренче мәхәлләдә имам-хатыйп булып Гобәйдуллиннар эшли: 1833–1865 елларда — Мөхәммәт Гобәйдуллин, 1865–1899 елларда аның улы Сөләйман Гобәйдуллин. 1850 елда указ алган икенче мулла вазифасында Сөләйманның абыйсы Әхмәт Гобәйдуллин тора. 1899 елдан имам-хатыйп вазифасына Хәсәнҗан Әхмәт улы, икенче мулла булып Ибраһим Сөләйман улы Гобәйдуллин сайлана. Икенче җәмигъ мәчетендә 1868–1888 елларда имам-хатыйп булып Мәхмүт Мөхәммәт улы Гобәйдуллин, 1888–1901 елларда — Мирхәйдәрҗан Әхмәт улы Гобәйдуллин, аннан соң Вәлиәхмәт Мәхмүт улы Гобәйдуллин тора. 1909 елда өченче җәмигъ мәчетенә нигез салына. 1910 елдан аның белән Вәлиәхмәт Габделсабиров җитәкчелек итә. 1911 елда Казан губерна идарәсеннән дүртенче мәчет салырга рөхсәт алына[2].
Кизләү мәдрәсәсе
Кизләүдә мәдрәсә X–XII гасырларда ук эшләгән дигән фаразлар бар (текстолог Әнвәр Нәҗип улы Хәйруллин 1985 елда авыл зиратында алып барган эзләнүләреннән соң, авылда 1304 елда ук укый-яза белгән кешеләр булган, дигән фикергә килә). XVIII–XIX гасырларда мәдрәсә мәгърифәтчелек үзәге буларак таныла, биредә соңрак татар мәдәниятендә, әдәбиятында танылу алачак шәхесләр белем ала. XX гасыр башында биредә динне саклау эшендә Әхмәт-Зәки хәзрәт Сафиуллин (Күлбай Мораса авылыннан) күп көч куя.
1918 елда мәдрәсә ябыла. 1918–1924 елларда мәдрәсә бинасында яңача укытуга күчкән башлангыч мәктәп, 1924–1926 елларда крестьян яшьләр мәктәбе эшли. 1926–1935 елларда мәдрәсә бинасында җидееллык мәктәп эшли. Җиде еллык мәктәпне тәмамлаучыларның берсе — Хәбибулла Кәрим улы Әсәров (1913–1983), агрохимик, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1967), Мәскәүнең К. А. Тимирязев исемендәге авыл хуҗалыгы академиясе профессоры (1967), 1937–1939 елларда ТАССР авыл хуҗалыгы министры[3]. 1935–1980 елларда урта мәктәп, 1980–1982 елларда — Урта һөнәри-техник училище-33, 1982–1988 елларда — сигезьеллык, 1988–2011 елларда урта мәктәп эшли. Урта мәктәпкә Сембер, Самара өлкәләреннән дә килеп укыйлар. Урта мәктәпнең беренче чыгарылышыннан (1936) — генерал Ибраһим Кәрим улы Сафин. 2011 елдан бинада Кизләү төп гомуми белем бирү мәктәбе урнаша[4].
Педагогик модель
«Кизләү» мәдрәсәсенең педагогик системасы традицион ислам мәгарифен заманча педагогика элементлары белән берләштерүгә нигезләнгән була. Укыту ике телдә — гарәп һәм татар телләрендә алып барыла. Укыту программасының нигезен Коръән, хәдисләр, фикһ (мөселман хокукы) һәм тәфсирләр (Коръән тәфсирләре) өйрәнү белән бәйле дисциплиналар тәшкил итә. Шулар белән беррәттән, студентлар математика, география, тарих һәм башка дөньяви фәннәрдән белем алалар.
Мәдрәсәнең үзенчәлеге шунда: ул ир баларны да, кыз баларны да кабул итә, бу ул заман өчен сирәк күренеш була. Хатын-кызлар ир-атлар белән беррәттән белем алу мөмкинлегенә ия була, бу аларның социаль статусын һәм җәмгыятьтәге ролен күтәрүгә ярдәм итә.
Социаль роле
Мәдрәсә татар җәмәгатьчелеге тормышында мөһим социаль роль уйный. Ул халыкның киң катлауларына белем алу мөмкинлеген тәэмин итеп кенә калмыйча, яшьләрдә милли үзаң һәм үз мәдәнияте белән горурлану хисе дә формалаштыра. Мәдрәсәне тәмамлаучылар, төбәкнең иҗтимагый тормышына сизелерлек йогынты ясап, укытучы, әни, дәүләт хезмәткәре һәм эшмәкәр булалар.
Моннан тыш, мәдрәсә дин, сәясәт һәм мәдәниятнең актуаль мәсьәләләре буенча фикер алышу һәм очрашу урыны булып хезмәт итә. Биредә идеяләр һәм концепцияләр формалаша, алар соңыннан төрле иҗтимагый оешмалар һәм хәрәкәтләр эшчәнлегендә чагылыш таба.
Бина һәм аның архитектура үзенчәлеге
Мәдрәсәнең агач бинасы искергәч, XX гасыр башында әлеге уку йорты өчен кызыл кирпечтән ике катлы бина салына. Төзелеш эшләре 1911 елда төгәлләнә. 1913 елда яңа бинада мәдрәсә беренче шәкертләрен кабул итә.
«Кизләү» мәдрәсәсенең архитектура күренеше Көнчыгыш һәм рус төзелеш традицияләренең синтезын чагылдыра. Биек аркалы тәрәзәле һәм бай бизәлгән фасадлы ике катлы бина ислам архитектурасы элементларының рус классицизмы билгеләре белән ярашуын күрсәтә. Мәдрәсәнең эчке ягы агачка нәфис сырлар, нәкыш һәм башка декоратив элементлар белән бизәлә, бу аңа үзенчәлекле төс бирә.
Төп архитектура чишелешләренең берсе — эчке ишегалдын уратып алган ачык галереяларны куллану, бу традицион мөселман уку йортларына хас. Бу галереялар студентларга саф һавада вакыт үткәрергә мөмкинлек бирә, уку һәм ял итү өчен уңайлы шартлар тудыра. Икенче катка бизәкләп, кырып эшләнгән баскычлар алып менә.
Кизләү мәдрәсәсе бинасы — «Татарстанның тарихи һәйкәлләре исемлеге»нә кертелә[5].
Мәдрәсә белән бәйле шәхесләр
- Мәүла Колый, XVII йөзнең икенче яртысында иҗат иткән күренекле татар әдибе.
- Габдерәхим Утыз Имәни (1754–1834) , шагыйрь, галим, җәмәгать эшлеклесе, мәдрәсә мөгаллиме.
- Габделҗаббар Кандалый (1797–1860), шагыйрь, мәгърифәтче, татар әдәби теленә нигез салучыларның берсе.
- Габдулла Кариев (1886–1920), артист, режиссёр, драматург, «Сәйяр» труппасын оештыручы, татар профессиональ тетрына нигез салучыларның берсе.
- Нәҗип Думави (1883–1933), язучы.
- Ризаэддин Фәхретдин (1859–1936), тарихчы, әдип, педагог, дин белгече. 55 көн мәдрәсәдә торып, сабак ала, Кизләүдәге укыту системасын өйрәнә, бер үк вакытта мөгаллимлек тә итә.
- Әхмәтзәки Сафиуллин (1896–1995), татар дин әһеле, Казанның Мәрҗани мәчете имамы, кайбер күренекле ислам дин белгечләренең рухи остазы.
Искәрмәләр
- ↑ Насыйров Р. Г. Кизләү мәдрәсәсе һәм аның мөгаллимнәре тарихыннан // www.sovmo.tatarstan.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 04.07.2025.
- ↑ Радик Салихов, Рамиль Хайрутдинов. Республика Татарстан: памятники истории и культуры татарского народа (конец XVIII – начало XIX веков). - Казань: Фест, 1995. — С. 247–248. ISBN 5-900866-01-7
- ↑ Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. — Казан: ТР ФА Татар энциклопедиясе институты, 1997. — Б. 24.
- ↑ Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение «Курманаевская основная общеобразовательная школа» Нурлатского муниципального района Республики Татарстан/ Татарстан Республикасы Нурлат муниципаль районы "Кизләү төп гомуми белем мәктәбе" муниципаль бюджет гомуми белем учреждениесе //www.edu.tatar.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 04.07.2025.
- ↑ Объекты наследия Татарстана. Центр культурного наследия Татарстана. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 июль 2025.
Әдәбият
- Мәдрәсәләрдә китап киштәсе (төзүче Р. Мәһдиев). — Казан: Татар китап нәшрияты, 1992, 220 нче бит. ISBN 5-298-01052-0
- Фәизова Р. Ил хәтере — вакыт күпере. // Мәгариф, 2019, июль, 11-14 нче бит.
Сылтамалар
2019 елның 2 август көнендә архивланган. Мөрәҗәгать итү датасы: 04.07.2025.
- Насыйров Р. Г. Кизләү мәдрәсәсе һәм аның мөгаллимнәре тарихыннан. Мөрәҗәгать итү датасы: 04.07.2025.
- Татарстан Республикасы Норлат районы Кизләү Мәдрәсә тарихы. Мөрәҗәгать итү датасы: 04.07.2025.