Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Сәрвәр Әдһәмова

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Әдһәмов фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Сәрвәр Сабир кызы Әдһәмова (рус. Сарва́р Саби́ровна Адга́мова; 23 март (5 апрель) 1901, Чиләбе өлкәсе яисә Троицк, Оренбург губернасы — 10 ноябрь 1978, Казан) — Татар совет балалар язучысы, тәрҗемәче[2][3]. СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1945 елдан)[2][4].

Тәрҗемәи хәле

undefined

(хәзерге Чиләбе өлкәсе) Троицк шәһәрендә 1 нче җәмигъ мәчете мулласы Сабирҗан Әдһәмов (1862–1909) гаиләсендә туа[2][5]. 1914 елда кызлар өчен рус Александров училищесын тәмамлый, ике ел шәхси татар укытучылар мәктәбендә укый, ә 1917 елда Троицк «Дәрелмәгаллимат» хатын-кызлар гимназиясенә укырга керә (аны 1919 елда тәмамлый) һәм бер үк вакытта укытучылык белән дә шөгыльләнә[2]. 1920–1923 елларда Томск университетының медицина факультетында укый, шул ук вакытта Казан губернасының ачлык булган районнарыннан китерелгән балалар янында мәктәптә һәм балалар йортында тәрбияче булып эшли[2][5]. Татар, рус, казакъ, башкорт, гарәп һәм алман телләрен белгән[4].

1923 елда Сәрвәр Әдһәмова Казанга кайтучы балаларны озата бара һәм шунда даими яшәргә кала. 1924 елда язучы Кави Нәҗмигә кияүгә чыга[5]. 1927 елда уллары Тансык туа[5]. Казан университетының совет төзелеше һәм хокук факультеты каршындагы юридик курсларны (1929—1931) тәмамлагач[2], Үзәк крестьян йортында юрисконсульт булып эшли.

1932 елдан, совет язучылары әсәрләренең берничә тәрҗемәсен бастырганнан соң, Әдһәмова профессиональ әдәби тәрҗемәче булып китә[5].

1937–1938 елларда ире белән бергә репрессияләнә. 1938 елның 4 гыйнварында аны кулга алалар, ә 11 августта 10 елга лагерьга һәм 5 елга хокукларыннан мәхрүм итүгә хөкем итәләр[5]. Сиблагка озатыла, ләкин 1940 ел ахырында СССР Югары суды карары белән тулысынча аклана һәм иреккә чыгарыла[5]. 1937 елның 2 июлендә кулга алынган Кави Нәҗми 1939 елның 19 мартында хөкем ителә, ләкин ул да 1940 ел ахырында аклана һәм азат ителә. Сәрвәр Әдһәмова Казанга гаиләсе янына 1941 ел алдыннан кайта[5].

Бөек Ватан сугышы елларында Советлар Союзы Геройлары турындагы публицистик мәкаләләрне һәм очеркларны тәрҗемә итә[5].

1979 елның 10 ноябрьендә Казанда вафат була[4][6].

Иҗат

1920 нче еллар башында Томск шәһәрендә яза башлый. Балалар өчен язылган беренче әсәре — «Авыл тормышыннан бер күренеш» пьесасы[5]. Моңа кадәр, балачакта ук, «Тәңкә малай» әкиятен рус теленнән татарчага тәрҗемә итә[4]. 1924 елдан басыла башлый.

«Әзер бул!» (1934) пьесасы, балалар өчен «Дуслар» (1948, русча тәрҗемәсе 1959), «Минем апалар» (1953), «Тубалбаш» (1958) хикәяләр китаплары, шигырьләр, шулай ук татар әдәбияты әһелләре Ш. М. Бабич, Муса Җәлил, Г. Ибраһимов, Ш. Камал һәм башкалар турында истәлекләр авторы[2][3]. 1979 елда аның «Тормыш сынавы» («Испытание жизни») исемле истәлекләр китабы дөнья күрә[4].

Тәрҗемә эшчәнлеге

Беренче профессиональ әдәби тәрҗемәсе — Валентин Катаевның «Растратчики» повесте (1930)[5]. Павел Бажов, Ванда Василевская, Пётр Павленко, Михаил Пришвин, Александр Пушкин, Лев Толстой, Антон Чехов һәм башкаларның әсәрләрен татар теленә тәрҗемә итә[3][5]. Аның иҗатында Максим Горький әсәрләренең тәрҗемәләре аерым урын алып тора, аларның гомуми күләме егермегә якын аерым әсәрне һәм алты томлык әсәрләр җыелмасын тәшкил итә[4].

Шулай ук чит ил классикасын да тәрҗемәли: Даниель Дефо («Робинзон Крузо»), Джонатан Свифт («Гулливер лилипутлар илендә»), бертуган Гримм әкиятләрен[3][5]. Мохтар Әвәзовның «Абай» романын казакъ теленнән татарчага тәрҗемә итә[2].

Хәтер

  • 2003 елда Казанда Сәрвәр Әдһәмова 1946—1979 елларда яшәгән йорт (Зур Кызыл урам, 57б) диварына мемориаль такта куела[7];
  • 2018 елда Казанның яңа урамнарының берсенә аның исемен бирү тәкъдим ителә[8].

Искәрмәләр

  1. ↑ Тансык Нәҗметдинев. Всё о моей матери (рус.). Республика Татарстан (11 октябрь 2001). — «А Галимджан Ибрагимов и вовсе был для них как старший брат. Именно по его совету мама начинает заниматься переводами на татарский язык произведений русских писателей. И первое, что он ей порекомендовал, — повесть Н.Тихонова «Война». Но сначала мама перевела повесть В.Катаева «Растратчики», опубликованную в 1930 году, а потом пришла очередь и повести Н.Тихонова. Затем она перевела и опубликовала в печати несколько произведений М.Горького — «Детство», «В людях», «Дело Артамоновых», «Фома Гордеев», а также А.Пушкина, Л.Толстого, Д.Дефо, Дж.Свифта.... После войны она продолжила переводческую деятельность. В эти годы она много переводит М.Горького — в общей сложности около двадцати произведений. А помимо этого — П.Бажова, А.Чехова, М.Пришвина, братьев Гримм, книгу Л.Космодемьянской «Повесть о Зое и Шуре»...» Мөрәҗәгать итү датасы: 27 август 2022.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 «Краткая литературная энциклопедия», т.1, М., 1962 (рус.). feb-web.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 5 февраль 2026. Архивировано 4 июль 2016 года.
  3. ↑ 1 2 3 4 С. Адгамова. Рассказы и воспоминания. Музей А. М. Горького и Ф. И. Шаляпина. Мөрәҗәгать итү датасы: 5 февраль 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 Ф. Г. Галимуллин. Адгамова Сарвар Сабировна (рус.). Татарика. Мөрәҗәгать итү датасы: 1 февраль 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Нежметдинов Т. Всё о моей матери // Республика Татарстан : газета. — 2001. — 10 октября (№ 202-203).
  6. ↑ С. Адгамова. Тормыш сынавы (Испытание жизни). — Казань: Таткнигоиздат, 1979. Государственный музей А. М. Горького и Ф. И. Шаляпина. Мөрәҗәгать итү датасы: 1 февраль 2026.
  7. ↑ Новую улицу в Казани хотят назвать в честь детской писательницы. — Республика Татарстан, 05.10.2018. Мөрәҗәгать итү датасы: 1 февраль 2026.
  8. ↑ В Казани предложили назвать новую улицу в честь писательницы Сарвар Адгамовой. — Татар-информ, 05.10.2018. Мөрәҗәгать итү датасы: 1 февраль 2026.

Әдәбият

  • Адгамова Сарвар Сабировна // Татарская энциклопедия: В 6 т. / Гл. ред. М. Х. Хасанов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. — Т. 1: А—В. — С. 59.
  • Гыйләҗев И. Әдипләр — безнең рухи байлыгыбыз // Мирас. — 2004. — № 9. — С. 59—63. (на татарском языке)

Сылтамалар

Төркемнәр