Хәзәрләр

Хәзәр сүзе — үзатама, этимологиясе ахыргача билгеле түгел. Фәндә төрле фикерләр яши. Мәсәлән, ул kaz — күчмә мәгънәсеннән дә булырга мөмкин^[3]. Шулай ук:

• фар.  هَزَارْ, hâzâr — «мең» (А. П. Новосельцев),
• кесарь (цезарь) титулына (А. Поляк, А. Рона-Таш),
• «кысрыклау», «кысу» мәгънәсендәге төрки чыгышлы фигыльгә дә (Л. Базен) бәйле булырга мөмкин.

Хәзәр диңгезе дип Кара һәм, сирәгрәк, Азак диңгезен атый торган булалар, бу вакытта хәзәрләрнең Кырымга йогынтысы көчле була. Шулай ук хәзәр атамасы белән якын көнчыгыш телләрдә Каспий диңгезе дә (кара: Хәзәр диңгезе). Коры җирдә «Хәзәрия» Кырымны һәм Төньяк Кара диңгез буен атау өчен кулланыла (XVI гасырга кадәрге Византия һәм Италия чыганакларында)^[4].

Хәзәрләр өч этник компонентның – җирле иран телле халык, күчеп килгән угор һәм төрки кабиләләрнең үзара йогынтысы нәтиҗәсендә формалаша.

Хәзәрләрнең этник яктан килеп чыгышына нисбәттә берничә караш яшәп килә:

• Хәзәрләр Европада V гасырдан бирле билгеле булган һун кабиләсе акацир (А. В. Гадло, О. И. Прицак) нәселеннән;
• Хәзәрләр уйгыр чыгышлы, кытай чыганакларында телгә алынган Үзәк Азия халкы ко-садан оеша;
• Хәзәрләр — Хорасан (Көнчыгыш Иран) ннан Кавказга күчеп килгән эфталитлар нәселеннән (Д. Людвиг);
• Хәзәрләр — уйгырлар, савирлар һәм Алтай төркиләре тарафыннан оешкан кабилә берлегеннән килеп чыккан. Шулай ук барсиллар һәм бәрәнҗәрләр дә хәзәрләр белән тыгыз этник бәйләнештә (М. И. Артамонов, А. П. Новосильцев)^[5][6].

Тарих фәнендә соңгы фикер өстенлек итә^[7][8].

Урта гасыр генеалогик риваятьләрендә хәзәрләр Нух токымы Тогармага барып тоташа, яһүд әдәбиятында Симеон буыны токымы дип атала.

Хәзәр теле, сакланып калган сүзләргә караганда, төрки телләр гаиләсенә, фараз ителгәнчә, аның Болгар төркеменә карый^[9].

Моисей Хоренскийның «Әрмәнстан тарихы»нда (V йөз) хәзәрләр һәм барсилларның 193 һәм 213 елларда Әрмәнстанга уртак яу чабулары турында беренче тапкыр искә алына. Әмма совет археологы һәм тарихчысы М. И. Артамонов фикеренчә, авторның хезмәтендә хәзәрләрне телгә алулары «…II–III гасырлардагы чынбарлыкны чагылдырмый, ә хәзәрләр һәм каганнар чынлап та булган чорда яшәгән автор тарафыннан кертелгән анахронизмнар булып тора…»^[10].

IV–V йөзләрдә хәзәрләр Дербенттан төньяктарак яшиләр, VI–VII йөзләрдә Кырымда, Донда һәм Түбән Идел буенда урнашалар. VI йөзнең икенче яртысында (560 елларда) Төрки каганлык составына керәләр. Көнбатыш Төрки каганлык таркалганнан соң, VII йөзнең уртасында Көнчыгыш Европадагы беренче урта гасырлар феодаль дәүләтен — Хәзәр каһанлыгын (650—969) төзиләр^[11][12].

Бөек Болгар дәүләте таркалгач (660 еллар), хәзәрләр Азов яны далаларын, Төньяк Кара диңгез буен, Кырым далаларының бер өлешен яулап алалар, һәм VII йөз ахыры — VIII йөз башында территориаль яктан Византиягә якынаялар, аның белән союздаш мөнәсәбәтләр урнаштыралар. Хәзәрләрнең берничә төркеме, Иран һәм Гарәп хәлифәлегенә каршы озакка сузылган сугышлар нәтиҗәсендә, көчләп Кавказ аръягына күчерелә^[13].

Аббасид хәлифәлегенең күп кенә югары даирә гөләмнәре хәзәр чыгышлы булганнар^[14]. Шулай ук Константинопольдә хәзәр гарнизоны һәм Киевта хәзәр-яһүд җәмгыяте булуы билгеле (Киевта Козары дип аталган урынлык бар). IX гасырның беренче яртысында каварлар дип аталган өч хәзәр ыруы, сәяси ызгышлар аркасында илне ташлап, венгрларга кушылалар, алар белән Паннониягә киләләр һәм алга таба ассимиляцияләнәләр^[15].

Социаль оешма, тулаем алганда, мондый төрдәге күчмә этносәяси берәмлекләрдән аерылмый, әмма дәүләтчелек оешу барышында прогрессив эволюция кичерә. Башта сайланган хакимнәр каһаннар нәсел династиясенә урын бирәләр, ул үз чиратында каһан һәм бәк диархиясенә алмашына. X гасырга хәзәрләр күчмә тормыш рәвешеннән ярым күчмә тормыш рәвешенә күчәләр, кышларын шәһәрләрдә үткәрәләр.

Дини ышанулар гомумтөрки мәҗүси йолалардан тора, үзенчәлеге — Тәңрегә табыну һәм каһанны илаһилаштыру. Географик урынга һәм хөкүмәтнең дингә түземлелек сәясәтенә бәйле, хәзәрләргә христиан һәм ислам дине интенсив үтеп керә. VIII–IX гасырларда хәзәрләрнең бер өлеше идарә итүче нәсел белән бергә яһүд диненә күчә.

IX–X йөзләрдә Хәзәр каганлыгы икътисады халыкара (шул исәптән транзит) сәүдәгә таяна. Хәзәрләр Византия, Көнчыгыш Европа, Урта Азия, Кавказ арты илләре белән актив сәүдә-икътисади багланышлар үстерәләр.

Хәзәрләрнең Дон буенда, Азак яны һәм Түбән Идел буенда казу эшләре вакытында табылган археологик истәлекләр Салтау-Маяк культурасына карый. Көнкүреш һәм торак калдыклары, каберлекләр, аларда табылган бронза, көмеш һәм алтын бизәнү әйберләре, металл, савыт-саба, катлаулы төзелешле җәяләр, Византия акчалары, балалар уенчыклары һ.б. җитәрлек дәрәҗәдә бай игенчелек һәм һөнәрчелек культурасы, алга киткән сәүдә, хәрби эшнең югары үсешкә ирешүе хакында сөйли^[16][17].

X гасырның икенче яртысында Хәзәр каһанлыгы җимерелгәннән соң, хәзәрләр төрки телле күчмә халыклар арасында эреп юкка чыгалар, соңыннан Алтын Урда составына керәләр.

Яһүд динен тоткан этник хәзәрләрнең бер өлеше, Үзәк Европада яһүд җәмгыятьләре составына кергән булырга мөмкин^[18][19]. Төрки телле яһүд халыкларының күп кенә вәкилләре — караимнар һәм кырымчаклар үзләрен хәзәрләр токымы, дип саныйлар^[20][21]. Төньяк Кавказдагы кайбер халыклар да, мәсәлән, кумыклар, үзләрен, шулай ук, хәзәр тамырларына бәйлиләр^[22][23].

Хәзәр дәвамчанлыгы мәсьәләсе популяр әдәбиятта төрле теорияләр һәм спекуляцияләр предметы булып тора^[18][24].