Иртеш

Исем беренче тапкыр икенче Көнчыгыш Төрки каганлыгы гаскәр башлыклары Төньюкук (646—724) һәм Күлтәгин (684—731) эпитафияләрендә очрый^[3].

Иртеш атамасын беренче булып төрки тел белгече Мәхмүд Кашгарый (1029—1101) аңлатырга тырыша. Аның фикеренчә, елга исеме «эртишмак»^[5] (тиз генә кичәргә)^[3] сүзеннән алынган. Фарсы географы Әбү Сәид Гәрдизи (1061 елда вафат булган) «Зәйн әл-әхбар» гыйльми әсәрендә, атаманың авторы — кимакларның нәсел башы Шада патшасы улының колы дип күрсәтә. Елга буенда күчеп йөрүче төркиләрне күргәч, ул аларга «иртыш», «туктагыз», — ди^[6].

Герхард Миллер елганың атамасын татар ханы Иртышак, Он-Сома ханы варисы исеменнән килеп чыккан дигән версияне китерә^[7].

Башка версия буенча, елганың исеме «ир» — җир, «тыш» — казырга, ягъни «җир казучы» төрки сүзләреннән килеп чыккан^[8].

Андрей Дульзон һәм В. П. Попов фикеренчә, Иртеш атамасында тыш сегменты кет телендәге чеш, шеш, сис, сес — «елга» сүзенә барып тоташа, башлангыч «ир» докет (Иран) тамыры белән «ярсулы», «бик тиз» мәгънәсе белән бәйле^[9].

Профессор Жамбыл Артыкбаев елганың исеме казакъ эпосы "Ер Тостик"ның төп герое исеме белән туры килүенә игътибар итә. Эпоста сурәтләнелгән вакыйгалар нәкъ Иртыш ярларында бара^[3].

Иртышның озынлыгы — 4248 км, су җыю бассейнының мәйданы — 1 643 000 км²^[2], авышлыгы — 0,03 м/км^[10] (якынча).

Кара Иртеш (кыт. 额尔齐斯河 — É'ěrqísī hé или 喀拉额尔齐斯河 (Kālā-É'ěrqísī hé); каз. Қара Ертіс) — елганың югары агымы, чишмә башыннан Зәйсән күленә койганга кадәр. Иртешнең югары кушылдыкларының бер атамасы — төрки Кара-Ирцис, «Кара Иртеш», бу атамада кара мәгънәсендә түгел, җир мәгънәсендә кулланыла, ягъни Чишмәдән (җирдән) башланган Кара-Ирцис — Иртеш^[11].

Кара Иртештан су Синьцзян-Уйгур автоном районының нефть-газ сәнәгате үзәге Карамай шәһәренә «Кара Иртеш-Карамай» каналы буенча 300 км озынлыкта һәм 22 метр киңлектә килә. Кара Иртеш суының бер өлеше Улюнгур күленә ага, нәтиҗәдә күлнең мәйданы соңгы вакытта 200 км² га арта^[12]. «Иртеш—Урумчи» каналы Тарим бассейнын су белән тәэмин итүгә юнәлдерелгән, анда эре нефть һәм газ ятмалары табылган. Казакъстан җирлегендә Боран авылы районында Кара Иртеш аша бердәнбер күпер бар^[13].

Елганың суы төче, йомшак. Суның минеральләшүе сезонга карап 136—253 мг/дм³ кадәр, ташу вакытында кышкы чорда 300—324 мг/дм³ кадәр тирбәлә, Иртеш озынлыгы буенча көньяктан төньякка Ишим тамагына кадәр җитә, Омск өлкәсеннән читтә Обка койганга кадәр бераз кими. Иртешнең тоз составы гидрокарбонатлы кальцийлы, сирәгрәк натрийлы^[10].

Суының уртача еллык болганчыклыгы — 150 г/м³ (максимум 1200 г/м³).

Иртештә 23 төр балык яши, шуларның 17 се промысел балыклары^[14]. Мәрсиннәр (себер мәрсине, чөгә), алабалык (нельма, муксун, себер алабалыгы), карп (опты, сазан, корбан балыгы, кызылканат, бөгәрчә, көмеш табан балык, алтын табан балык), чуртан, алабуга (судак, шыртлака), шамбы һәм башкалар^[10].

Бурчун, Калжыр, Курчум, Нарым, Бухтарма, Ульба, Уба, Кызылсу, Чар, Тубыл, Камышловка, Омь, Тара, Уй, Шиш, Ишем, Оша, Шаган, Конда, Усолка, Вагай, Демьянка.

Кёктокай (Фуюнь), Бурчун (барсы да — Кытай), Серебрянск, Үскәмән, Симәй, Курчатов, Аксу, Павлодар (барсы да — Казакъстан), Омск, Тара, Тубыл, Ханты-Мансийск (барсы да — Россия).

Иртеш сулары Иртеш — Караганда каналын (Иртештән каналга уртача су алу 75 м³/с (елына 2,4 км³), су белән тәэмин итү һәм сугару өчен файдаланыла. Иртештә дала һәм урман-дала зоналарында сугару, балык үрчетү һәм рекреация өчен күп санда кече сусаклагычлар булдырылган^[14].

Усть-Каменогорск су электр станциясенең түбәнге бьефыннан тамагына кадәр 3 784 километрга апрельдән ноябрьга кадәр даими суднолар йөри.

Хәзерге вакытта «Иртеш пароходлыгы» ачык акционерлыгы җәмгыяте^[15] тарафыннан Омск — Салехард юнәлешләрендә (Тубыл һәм Ханты-Мансийск аша) күп көнлек пассажир маршрутлары оештырыла. Өч айлык навигация чорында бу маршрут буенча «Чернышевский» һәм «Родина» теплоходлары йөри^[16]. Бүгенге көндә бу Россиядә аз сакланып калган елга пассажир маршрутларының берсе.

2020 ел мәгълүматлары буенча, гидроэнергетика ресурсларын эшләп чыгару елына якынча 5 млрд квт сәгать тәшкил итә. Иртештә Зәйсән күленнән түбәнрәк Бухтарма, Усть-Каменогорск һәм Шульбинск су электр станцияләрен үз эченә алган Иртеш су электр станциясе каскады төзелгән.

Иртеш буенда һәм аның тирәсендә күп санлы табигать һәм тарихи-архитектура һәйкәлләре, экологик һәм геологик туристлык объектлары урнашкан^[17]. Павлодар өлкәсендә Иртеш ярында «Гусиный перелёт» уникаль палеонтологик һәйкәл, Омскта Иртешнең сул ярында «Птичья гавань» табигый паркы бар.

Павлодар өлкәсенең Боровое авылы районында, елганың уң ярында, 1960 елда Иртеш курганнарының берсен казу вакытында борынгы төрки язу һәйкәле табылган^[18].

Омск өлкәсенең Омск районы Новая Станица бистәсе янында, елганың уң ярында «Берег Черского» геологик табигать һәйкәле урнашкан^[19].

Симәй шәһәренең яр буендагы кечкенә елгалардан ел саен тонналап көнкүреш калдыклары Иртешка юыла^[20]. Татарка авылыннан алып Черлак бистәсенә кадәрге участокта Иртеш нефть продуктлары һәм феноллар белән пычранган^[14].

2022 елның 3 апрелендә Казакъстанда Оскемен-Комыстау тимер юлы участогында руда һәм шлак төялгән 18 вагонлы поезд юлдан чыга, 6 вагон Иртеш елгасына төшә. Һәлакәт нәтиҗәсендә елга пычрана, елгада цинк һәм бакыр күләме арта. 2022 елның 8 мае мәгълүматлары буенча, баткан вагоннар һәм елганы пычраткан йөк елгадан чыгарылмаган, чөнки җаваплы ширкәтнең вагоннарны чыгару өчен техник чаралары булмый^[21].