Матвей Захаров

1898 елның 17 августында (иске стиль буенча 5 августында) Тверь губернасы Старица өязе Татарково волосте Войлово авылында крестьян гаиләсендә туа. Милләте — рус. 1904 елда гаиләсе Санкт-Петербургка күченә, анда әтисе балта остасы булып эшли башлый. 1913 елда Тверь шәһәр югары башлангыч училищесын тәмамлый, Петроград заводларында слесарь булып эшли. Петроградтагы 1917 елгы инкыйлаб вакыйгаларында актив катнаша, «Сименс и Гальске» заводының Кызыл Гвардия отрядына керә. Бу отряд составында 7 ноябрьдә (иске стиль буенча 25 октябрьдә) Кышкы сарайны алуда һәм контрреволюцион Керенский — Краснов фетнәсен бастыру барышында Пулково янындагы сугышларда катнаша. 1917 елның декабрендә Россия социал-демократик эшчеләр фиркасенә керә.

Актив петроградлы коммунист буларак, Захаров яңа гына оеша башлаган Кызыл армиягә җибәрелә. 1918 елда 2 нче Совет Петроград артиллерия курсларын тәмамлый. 1918 елның ноябреннән Ватандашлар сугышы фронтларында, шул ук елның декабреннән Царицын янындагы 10-нчы армиядә артиллерия батареясы белән җитәкчелек итә. Алга таба генерал А. И. Деникин гаскәрләренә һәм ак казак гаскәрләренә каршы Төньяк Кавказда һәм Ставропольеда сугыша. Батарея командиры, 1919 елның мартыннан җиңел артиллерия дивизионы командиры, 1919 елның июленнән 10 нчы армиянең 39 нчы укчылар дивизиясе артиллериясе штабы башлыгы була. 1919 елның сентябреннән 48 нче һәм 50 нче укчылар дивизияләрнең артиллерия тәэминаты башлыгы, 1920 елның сентябреннән — 34 нче укчылар дивизиядәге 101 нче укчылар бригадасы штабы башлыгының оператив часть буенча урынбасары. Царицынны алуда катнаша, Көньяк-Көнчыгыш һәм Кавказ фронтларында сугыша. 1920—1921 елларда Төньяк Кавказда сәяси бандитизмга каршы көрәштә катнаша. 1919 елның җәендә Штаб хезмәте югары мәктәбендә кыскача уку уза. 1919 елның июнендә сугышта яралана^[3].

Сугышлар арасындагы чорда М. Захаров белемен күтәрә: 1924 елда комсоставның Харьков кабатлау курсларын, 1928 елда — М. В. Фрунзе исемендәге ЭККА (РККА) Хәрби академиясенең тәэминат факультетын, 1933 елда — шул ук академиянең оператив факультетын, 1937 елда — соңрак дан казанган «маршаллар курсы»нда (анда 4 булачак Советлар Союзы Маршалы, 6 армия генералы, 8 генерал-полковник, 1 адмирал укый) белем алган ЭККА Баш штабы академиясен тәмамлый^[4].

1921 елның ноябреннән 28 нче укчылар дивизиясендә 82 нче укчылар бригадасы командиры адъютанты, уку батареясы взводы командиры, 83 нче һәм 74 нче укчылар полклар штабы башлыгының оператив часть буенча урынбасары вазифаларында хезмәт итә. 1924 елның ноябреннән 25 нче укчылар дивизиясе штабы башлыгының оператив часть буенча өлкән урынбасары була. 1928 елның июненнән 1932 елның ноябренә кадәр Белоруссия хәрби округында штаб эшендә: округ штабының тәэминат идарәсе оештыру-мобилизация бүлеге башлыгы урынбасары һәм башлыгы. 1933 елның июленнән 1936 елның февраленә кадәр Белоруссия хәрби округы штабының оператив бүлек башлыгы була.

Матвей Васильевич Захаровны мин Белоруссия хәрби округы буенча белә идем, анда ул округ штабының оператив бүлек башлыгы иде……
Шуны әйтергә кирәк, М. В. Захаров җитәкләгән округ штабының оператив бүлеге күпчелек чик буе округлары арасында үзенең тупланганлыгы, әзерлеге һәм гомуми оператив культурасы белән аерылып тора иде. Бераз соңрак М. В. Захаров Бобруйсктагы укчы полк белән уңышлы җитәкчелек итте. II Украин фронты штабын җитәкләп, Матвей Васильевич фронт гаскәрләре башлыгы И. С. Коневка яхшы терәк булды.

— Жуков Г. К. Воспоминания и размышления [рус.]. — 3-е изд.. — М.: Новости, 1978. — Т. 2. — С. 190.

1936 елның февраль-октябрь айларында Белоруссия ХОның 8-нче укчы дивизиясенең 22-нче укчы полкы белән җитәкчелек итә. Академияне тәмамлаганнан соң, 1937 елның июленнән — Ленинград хәрби округы штабы башлыгы. 1938 елның маеннан — ЭККА Баш штабы башлыгы урынбасары. 1940 елның маеннан — Одесса хәрби округы штабы башлыгы.

1941 елның 22 июненнән 28 июненә кадәр 9 нчы армия штабы башлыгы вазифасын били. Ул вакыт өчен күренекле һәм гаять зур хәтәр таләп иткән гамәл кыла: дошманның СССРга һөҗүм итү куркынычы турындагы мәгълүматлардан чыгып, 1941 елның 21 июне соңгы кичендә округ гаскәрләрен сугышчан әзерлек хәленә китерү, чик буе ныгытмаларын биләү һәм гаскәрләрне даими урнашу урыннарыннан чыгару, авиацияне кыр аэродромнарына кичекмәстән күчерү турында боерык бирә (берничә басмада Захаров округ гаскәрләре башлыгы Я. Т. Черевиченконы шундый боерык бирергә күндергән дип күрсәтелә, ләкин Черевиченко үзенең истәлекләрендә нәкъ менә Захаров инициативасына күрсәтә)^[5]. Сугыш башлану бу боерыкның дөреслеген раслый, ә округ гаскәрләре тар-мар ителүдән котылып кала һәм оешкан төстә сугышка керә. Сугышка кадәр Одесса хәрби округы Хәрби-һава көчләрендә хезмәт иткән совет ас-истребителе, авиация маршалы А. И. Покрышкин үзенең «Сугыш күге» («Небо войны») истәлекләрендә искә алганча, 22 июнь иртәсендә дошман авиациясе аның полкының даими аэродромын бомбага тотканда, анда ватылу сәбәпле алдагы көнне запас аэродромга очып китәргә өлгермәгән бердәнбер самолёт кына юк ителеп калган^[6]. Дошман тик Бендеры һәм Гросулово аэродромнарына гына соккы ясый ала, анда яңгырлар юдырган очу кырыннан самолётлар һавага күтәрелә алмаган була^[7].

Хәлне кыскача аңлатып һәм нарком белән сөйләшү эчтәлеген җиткереп, мин Захаровка чик буе гаскәрләрен хәрби тревога буенча күтәрергә, ә округ гаскәрләренә планга ярашлы саклану чикләрен биләргә һәм дошманны ут белән каршыларга әзер булырга боердым. М. В. Захаров гадәттән тыш оперативлык һәм инициатива күрсәтте. Минем боерыгымнан алда ук, Кара диңгез хәрби-диңгез флоты командованиесеннән якынлашып килүче куркыныч турында белеп, ул округ ХҺК гаскәрләре башлыгы генерал-майор Ф. Г. Мичугинга сугышчан әзерлекне арттыру турында күрсәтмә бирү белән бер үк вакытта корпус командирларына гаскәрләрне хәрби тревога буенча торак пунктлардан чыгарырга боерган. Каплау частьларына үз районнарын биләргә һәм чик буе отрядлары белән элемтә урнаштырырга боерык бирелгән иде. Болар барысы да алга таба барган вакыйгаларда Одесса хәрби округының частьләре һәм берләшмәләренең оешкан рәвештә хәрәкәт итүен тәэмин итте.

— Черевиченко Я. Т. Война. Народ. Победа. 1941—1945: Статьи. Очерки. Воспоминания [рус.] / Составители Данишевский И. М., Таратута Ж. В.. — 2-е изд., доп.. — М.: Политиздат, 1983. — Т. Кн. 1. — 231 с.

1941 елның 10 июленнән 4 августына кадәр — Төньяк-Көнбатыш юнәлеш гаскәрләре Баш командованиесе штабы башлыгы^[8]. 1941 елның августыннан — Кызыл армия Тылы Баш идарәсе башлыгы урынбасары. 1941 елның декабреннән сугыш ахырына кадәр — гамәлдәге армиядә, эзлекле рәвештә Калинин (1942 елның декабреннән), Резерв (1943 елның апреленнән), Дала (1943 елның июненнән), II Украина фронты (1943 елның октябреннән 1945 елның маена кадәр) фронтларының штаб башлыгы вазифаларын били. Озак вакыт дәвамында гаскәрләр башлыгы И. С. Конев янында (1944 елның маена кадәр) төрле фронтларның штаб башлыгы була.

Бигрәк тә Белгород-Харьков, Кировоград, Корсунь-Шевченко, Умань-Ботошани, Яссы-Кишинев, Дебрецен, Будапешт, Вена, Прага кебек эре операцияләрдә үзен уңышлы күрсәтә. Моннан тыш, генерал М. В. Захаров җитәкчелегендә бу фронтларның штаблары мөстәкыйль рәвештә 20 гә якын фронт һөҗүм операциясен эшләп әзерли һәм үткәрә.

1945 елның июленнән — Байкал арты фронты штабы башлыгы (шуның белән бергә, С. М. Штеменко истәлекләре буенча, И. В. Сталин М. В. Захаровны Ерак Көнчыгыштагы совет гаскәрләре Баш командованиесе штабы башлыгы вазыйфасына билгеләргә тәкъдим иткән, ләкин ул үзе баш тартып, Байкал арты фронты штабы башлыгы итеп калдыруларын сораган^[9]). Совет-япон сугышы барышында, 1945 елның августында фронт Хинган-Мукден һөҗүм операциясен уңышлы үткәрә, кыска вакыт эчендә эре күчмә көчләр белән япон Квантун армиясенең тирән тылына чыга^[10].

1945 елның октябреннән М. В. Захаров — Югары хәрби академия (Баш штаб Хәрби академиясенең ул вакыттагы атамасы) башлыгы. 1949 елның гыйнварыннан — разведка буенча Баш штаб башлыгы урынбасары — Баш штабның Баш разведка идарәсе башлыгы. 1952 елның июленнән — Совет армиясенең Баш инспекторы. 1953 елның маеннан — Ленинград хәрби округы гаскәрләре башлыгы. 1957 елның ноябреннән — Германиядәге совет гаскәрләре төркеме Баш сәргаскәре.

1960 елның апреленнән — СССР Кораллы көчләренең Баш штабы башлыгы. 1963 елның мартында Баш штаб Хәрби академиясе башлыгы вазыйфасына кадәр түбәнәйтелә (кайбер мемуарларда бу вакыйгага кадәр М. В. Захаровның Н. С. Хрущёв белән ниндидер хәрби мәсьәлә буенча конфликты булган дип телгә алына, ә Хрущёв үзе үзенең мемуарларында Захаровны яше аркасында эшеннән алуны таләп иткәнен раслый^[11], М. В. Захаров аннан 4 яшькә яшьрәк булган). Хрущёв хакимияттән читләтелгәннән соң ук, 1964 елның ноябреннән Захаров кабаттан, авиаһәлакәттә үлгән С. С. Бирюзов урынына, СССР Кораллы көчләренең Баш штабы башлыгы — СССР Оборона министрының беренче урынбасары итеп билгеләнә. 1967 елда зур совет хәрби делегациясе башында Мисырда озак вакытлы командировкада була, Алтыкөнлек сугышта Израильдән җиңелгәннән соң Мисыр армиясен торгызу мәсьәләләрен хәл итә, президент Г. Насер белән сөйләшүләр алып бара^[12].

Хрущёв үзенең истәлекләрендә М. В. Захаровны «сталинчылар хәрәкәтен» ачучы дип атый^[11].

1961 елдан СБКФ Үзәк Комитеты әгъзасы. II чакырылыш РСФСР Югары Советы депутаты (1947—1952). IV-VIII чакырылыш СССР Югары Советы депутаты (1954—1972).

1970 елда совет хәрби делегациясе составында КХДРда була^[13].

1971 елның сентябреннән — СССР Оборона министрлыгының Генераль инспекторлар төркеме генераль инспекторы. Мәскәүдәге Кызыл мәйданда Кремль дивары янында җирләнгән.