Мишши Уйп

1911 елның 12 ноябрендә Казан губернасы Чабаксар өязе Моштауши авылында крестьян гаиләсендә туа^[1]. Клычев башлангыч мәктәбендә укый, аны тәмамлаганнан соң 1928 елда Чабаксар мәктәп-коммунасына укырга керә. 1927–1930 елларда Чабаксар педагогия техникумында укый. 1930 елда Михаил Шумилов Горький педагогия институтының тарих-икътисад факультетында укуын дәвам итә. Институтны тәмамлагач, Чуаш авыл хуҗалыгы рабфагына тарих укытучысы булып эшкә керә.

1933–1935 елларда ССРБ Эчке эшләр халык комиссарлыгы гаскәрләрендә хезмәт итә, аннары 1939 елга кадәр «Сунтал» журналының мөхәррир урынбасары һәм җаваплы сәркатибе булып эшли. Шул ук вакытта Чуваш АССР язучылар берлеге идарәсе рәисе вазифасын башкара.

1939 елның көзендә яңадан ССРБ Эчке эшләр халык комиссарлыгы гаскәрләренә чакырыла, шунда эшләгән вакытта Бөек Ватан сугышы башлана. ССРБ Эчке эшләр халык комиссарлыгы гаскәрләре Сәяси Идарәсенең 1941 елның 20 ноябрендәге 88 нче санлы боерыгы белән 2 нче ранглы техник-интендант Шумилов Михаил Данилович 23 нче мотоукчылар полкына күп тиражлы газета мөхәррире итеп билгеләнә (билгеләнгәнче 12 нче армиянең тылдагы сәяси бүлегенең агитация-массакүләм эш буенча инструкторы була). 1945 елның гыйнварына – өлкән лейтенант, ССРБ Эчке эшләр халык комиссарлыгы гаскәрләренең 16нчы дивизиясе сәяси бүлегенең кадрлар буенча өлкән инструкторы. 1945 елда – капитан, аннары – майор.

Демобилизациядән соң 1952 елда Чабаксарга кайта һәм Чуашстан язучылар берлеге идарәсе рәисе итеп сайлана. 1954–1957 елларда Тӑван Атӑл альманахында мөхәррир була, 1957–1962 елларда – идарәнең әдәби консультанты, 1968–1970 елларда – ЧАССР язучылар берлеге идарәсенең җаваплы сәркатибе.

Уйп Мишши әдәби эшчәнлеген иҗтимагый эш белән берләштерә: берничә тапкыр Язучылар берлегенең партия оешмасы сәркатибе итеп сайлана, СБКФнең Чуаш өлкә комитеты әгъзалыгына кандидат, СБКФнең Чабаксар шәһәр комитеты әгъзасы, ЧАССР Югары Советы депутаты һәм халык депутатларының шәһәр Советы депутаты була.

Михаил Шумилов 1970 елның 23 октябрендә Чабаксар шәһәрендә вафат була.

М. Уйпның «Безнең заман яшьләре», «Сәлам», «Ленин мавзолеенда» исемле беренче шигырьләре 1925 елда «Канаш», «Çамрёк хресчен» газеталары битләрендә һәм «Ĕçлекенсен сасси» журналында басылып чыга. 1930 елда, шагыйрьгә 19 яшь булганда, аның беренче шигырьләр җыентыгы дөнья күрә.

Бөек Ватан сугышы елларында М. Уйп «Алга, Көнбатышка», «Җир яна», «Украина», «Онытма» шигырь-чакыруларын яза. Аның «Фронт очрашулары», «Партизан хикәяләре» шигырьләре, «Солдат анасы» поэмасы, «Капут!», «Эрзац итек», «Мәскәүгә барып җитмәгән Фриц» кискен сатирик шигырьләре зур кызыксыну уята.

М. Уйп шигырьләренең лирик герое - туган халкының эшләре һәм уйлары белән тыгыз бәйләнгән, үз Ватанын нык яраткан кеше. Шагыйрь шигырьләренең тематикасы төрлечә: Ватанның азатлыгы һәм бәйсезлеге өчен көрәш, дәүләт чикләрен саклаучы совет сугышчылары («Поляр йолдыз», «Карелия урманнары»), үз илең өчен горурлык хисе («Гасырлар хыялы», «Ватан»), фронтовик солдатлар («Фронт дусларыма»), игелекле хезмәтләрендә эшче-төзүчеләр («Яңа йорт»), космосны үзләштерү («Ракета оча»).

М. Уйп ил буйлап күп сәяхәт итә һәм «Ерак юллар буйлап» (1960) китабына кертелгән Төньяк һәм Ерак Көнчыгышны яулап алучылар турында очерклар яза. Турист сыйфатында ул Көнбатыш Европа илләрендә һәм Кубада була – бу сәяхәтләр нәтиҗәсендә «Көнбатышта» һәм «Куба – ирек утравы» очерклар китаплары туа.

Шагыйрь әдәби тәрҗемә өлкәсендә дә эшләгән. Ул М. Горький, Н. Гарин, А. Чехов, М. Шолохов, Я. Купала, Җамбыл һ. б. әсәрләрен чуаш теленә тәрҗемә итә.

М. Уйп балалар язучысы буларак та билгеле. Мәктәп балалары өчен язылган шигырь һәм җырлар «Безнең җыр» (1940), «Бәхетле балалар» (1953), «Язгы уеннар» (1956) җыентыкларында тупланган. 1962 елда басылган «Балачак повесте»нда шагыйрь XX гасырның 20нче елларындагы чуаш балаларының тормышы турында сөйли.

Уйпның Чуашстан язучылар берлеге идарәсендәге җитәкче вазифаларындагы эшчәнлеге тискәре бәяләмәләр тудыра. 1976 елда СБКФнең Чуаш өлкә комитетына язган хатында шагыйрь Геннадий Айги Уйпның чуаш шагыйрьләрен эзәрлекләү кампаниясе өчен җаваплылыгы турында яза:

Бу Чуашстанда ялган уйдырмалар, тикшерелмәгән имеш-мимешләр, хокуксыз сәяси гаепләүләр нигезендә миңа каршы котыртылган беренче кампания түгел. Мин аларны дистәдән санап чыга алыр идем. Иң явызларын гына искә алу белән чикләнәм. 1958 ел – А. М. Горький исемендәге Әдәбият институтында миңа каршы кузгатылган «эштә» Чуашстан язучылар берлеге идарәсенең катнашуы. Анда мине «социалистик реализм ысулының нигезләрен какшата торган дошман шигырьләр китабын язган өчен» «гаепләделәр» (бу «эш» буенча узган махсус утырыш резолюциясендә рәсми рәвештә нәкъ шулай формалаштырылган иде; шигырьләр исә алдагы елда Чуашстанда да, кайбер Европа илләрендә дә басылып чыкты һәм беркайда да бернәрсә дә «шартламады» кебек). 1959 ел – мине Б. Л. Пастернак белән дуслыгым өчен эзәрлекләү. 1960 ел – мин үлеп баручы әнием янында туган авылымда яшим, ә Чуашстан язучылар берлеге идарәсеннән миңа «эшемне», шулай ук «Пастернак эше» белән бәйле, тикшерергә Чабаксарга килүне таләп итеп дистәләгән «чакырулар» җибәрәләр. Бер үк вакытта, Батыр районы Советы сессиясендә, мине рәсми күзәтү астында булган «дошман элементы» дип игълан итәләр. «Эшләр» артыннан» «эшләр»! Шул ук елда – «Айги иҗатын пропагандалауда» гаепләнгән Чуаш педагогия институтының «студентлар эше» (алар белән мин таныш та түгел идем). Бу кампанияләрнең кайберләрен Сталин репрессияләре елларында чуаш интеллигенциясенең иң яхшы вәкилләрен эзәрлекләве белән танылган М. Шумилов-Уйп башлап җибәрә һәм алып бара (аның явыз «эшчәнлеге» турында истә тотарга миңа зур шагыйрьләребез Васьлей Митта һәм Педэр Хузангай васыять буларак әйтеп калдыраннар иде)^[2].

• ЧАССР Югары Советы Президиумы грамотасы (1961).
• Чуашстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1970).
• 4 медаль (1945 елга).

• Чебоксар шәһәренең бер урамы Михаил Шумилов исемен йөртә^[3].
• Туган авылында Михаил Шумилов истәлегенә музей төзелгән.