Мөхәммәт-Әмин

1502 елда Габдел-Латыйфны кулга алалар һәм Мәскәүгә озаталар, заманында Илһам ханны җибәргән кебек, аны да төньякка сөргенгә озаталар. Казан тәхетенә тагын Мөхәммәт-Әмин утыртыла. Моңа кадәр рус кенәзе Иван III аңа Кашир һәм Серпухов шәһәрләрен идарәгә һәм «туклануга» биргән була. Бу вакытка инде ул 30 яшькә җитә, чыгышы аркасында, сүздә генә булса да, Литва сугышында хәтта рус гаскәрләренең башлыгы итеп тә билгеләнә.

Икенче тапкыр Казан ханы булып утыргач (1502–1518), Мөхәммәт-Әмин үзенең дөньяга карашын үзгәртә, сәяси хәлләрне башкача бәяли башлап, үз дәүләтен бәйсезлек юлы белән үстерү күзлегеннән чыгып эш итүгә керешә. Чыганакларда әйтелгәнчә, монда аның яңа җәмәгәте – Илһам ханның тол калган хатыны зур йогынты ясый.

Илһамның тол хатыны Казан төбәгенең ватанпәрвәре (патриоты) һәм үзенең беренче ире белән сөргендәге кыерсытуларны күп күргән кеше була, һәм, әлбәттә, ул Мөхәммәт-Әминнең милли хисләрен уята. Ханның әнисе Нур-Солтан тәрбиясенең дә йогынтысы тимичә калмый, ханбикә ул вакытта Кырымда яшәсә дә, Казанга һәм Руська үз балаларын күрү өчен килеп тора.

Мөхәммәт-Әмин, зирәк һәм хәйләкәр сәясәтче буларак, сугышка бик яшертен рәвештә әзерләнә. Моны Мәскәү идарәчеләре һәм ханның Казандагы дошманы Киләхмәт тә белми кала. Мөхәммәт-Әминне һәм Габдел-Латыйфны тәхеттән төшерүдә гаепле һәм Казан ханлыгының сәяси тормышында тискәре роль уйнаган Киләхмәт 1506 елда кулга алынган һәм җәзалап үтерелә.

Олы яшьтә булган Иван IIIнең көннәре инде санаулы гына калганлыгын, кайчандыр куәтле монархның бүген һич тә хәлиткеч көч була алмавын хан бик яхшы аңлый. Ә рус монархының улы – тәхет варисы Василий III әтисе кебек сәләткә ия булмый. Мөхәммәт-Әмин 60 меңле гаскәрен Түбән Новгородка таба җибәрә. Олуг кенәз татарларның чик буендагы Сыры елгасын кичеп чыгуларын ишетә һәм аларга каршы үз гаскәрләрен җибәрә. Әмма казанлылар бу вакытта инде Түбән Новгородны камап өлгерәр, тик шәһәрне ала алмыйлар һәм, рус гаскәре белән очрашмыйча, кире кайтып китәләр.

1505 елның октябрендә Иван III вафат була, ә 1506 елның апрелендә Василий III Казан ханлыгына каршы ике берләшмәдән — флотилия һәм атлы гаскәрләрдән торган зур армия җибәрә. 22 майда Мөхәммәт-Әмин Казаннан ерак түгел генә җирдә алдан килгән көймәле гаскәрне тар-мар итә, ә бер айдан соң, 25 июньдә, атлы гаскәр дә килеп җиткәч, бөтен рус армиясе каты җиңелүгә дучар ителә. Кайбер рус чыганакларына караганда, Мәскәү гәскәре 100 мең кешедән тора. Россия тарихы турындагы хезмәтендә Карл Маркс та бу сугышны болай телгә ала: «Мәскәүлеләрне Казан янында шундый итеп тар-мар китерәләр ки, бары 7000 кеше генә котылып кала ала...» (Казан янындагы сугыш (1506))

Сугыш каты булганлыктан, шул чор кешеләре бу бәрелешне Куликово сугышына тиңләгәннәр. Василий III Мөхәммәт-Әмин хан белән «элеккечә татулык һәм дуслык» солыхы төзергә мәҗбүр булган. Соңрак С. Герберштейн язганча, «казанлылар Мәскәү идарәчесеннән бераз тын алалар».

Мөхәммәт-Әмин солыхка ризалык бирә һәм шуннан ары аның сәяси эшчәнлегендә нинди дә булса активлык күренми. Тарихчы М. Г. Худяков аның бу чордагы идарәсенә түбәндәгечә бәя бирә: «Руслар өстеннән менә дигән җиңү яулап, Мөхәммәт-Әмин Мәскәүгә ярарга тырышкан элекке эшчәнлеге өчен Казан җәмәгатьчелеге каршында үзен аклый, һәм шуннан соңгы тормышын тыныч үткәрә».