Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Татар халык җырлары

Татар халык җырлары (рус. Татарские народные песни) — татар фольклорының музыкаль-поэтик жанры.

Татар халык җырларының үзенчәлекләре

Татар халык җырының музыкаль теле нигезендә биш баскычлы лад системасы — ангемитон пентатоника ята. Көй төзелешендә шулай ук гомумислам аваз традициясе йогынтысы күзәтелә: исламның дини музыкаль практикасы элементлары төбәк фольклор формалары белән бергә үзенчәлекле синтез барлыкка китерә[1][2]. Ялгыз (соло) башкару өстенлек итә[3].

Татар халык җырлары өчен тыйнаклык һәм эчке, тирән шәхси кичерешләрне тапшыруга омтылыш хас. Үсеш алган мелизматика мөһим роль уйный — ул нәфис сәнгать чарасы гына түгел, башкару осталыгы күрсәткече дә булып тора. Көйнең бай орнаментациясе традицион рәвештә чын татар җыр сәнгатенең аерылгысыз сыйфаты буларак кабул ителә[4].

Кульминацияләр мөһим роль уйный, аларда мәгънәви һәм музыкаль гәүдәләнеш берләшә. Алар җырның башында, уртасында яки ахырында очрый ала, бу музыкаль фактураны баета һәм эмоциональ киеренкелек тудыра[5].

Татар халык җырларының төрләре

Бәетләр

Бәетләр — кайгылы вакыйгалар (якын кешеңне югалту, картлык, балалардан аерылу) уңаеннан иҗат ителгән җырлар. Кагыйдә буларак, аларны ялгыз хатын-кызлар чыгарган. Монда шигъри текст беренче планга чыга. Текстлар еш кына бер үк көйгә җырлана, ә җырларның музыкаль структурасы тотрыклы темпоритм һәм ике өлешле форма (икенче өлеше кабатлана) белән аерылып тора. Мисаллар: «Әҗәл шәрабәтем», «Килер Газраил», «Әй, туганнар» [5].

Йола җырлары

Йола җырлары кеше тормышының һәм календарь вакыйгаларының мөһим этаплары белән бәйле. Календарь җырлары Нәүрүз, Нардуган кебек бәйрәмнәр белән бәйле һәм күмәк уеннар, хор белән җырлау рәвешендә башкарыла. Гаилә-көнкүреш йола җырларына туй җырлары, кыз елатулары, туганнар арасындагы әйтешләр, фатиха һәм үгет-нәсыйхәтләр керә. Йола җырларының көе тиз яки сузынкы булырга мөмкин[6].

Хор һәм уен җырлары

Бу җырлар күмәк һәм парлы биюләрне, шулай ук балалар һәм яшьләр уеннарын озата бара. Темалары: туган як, яшьлек, мәхәббәт, шаярту. Уен җырлары конкурсларда һәм уеннарда, еш кына егетләр һәм кызлар арасында әйтеш рәвешендә башкарыла. Мисаллар: «Кура җиләге», «Дусларым», «Урманда», «Җыр әйтешү», «Сөясеңме, сөймисеңме», «Җимчәчәк», «Челтәр элдем читәнгә», «Безгә кирәк бер иптәш», «Төймә-төймә», «Зәлилә»[7].

Тарихи җырлар

Тарихи җырлар үткән заман вакыйгаларын чагылдыра: сугышлар, милли һәм социаль изүгә каршы көрәш, халык катламнарының тормышы. Иң борынгылары Болгар чорына карый һәм сәүдә элемтәләре, коллыкка сатылган кызлар язмышы турында сөйли. Соңрак Казан ханлыгы һәм XVIII–XIX гасырлардагы крестьян кузгалышлары турындагы җырлар барлыкка килә. Мисаллар: «Болгарданмы киләсез?», «Шәһре Кашан», «Шәһре Болгар», «Болгар иленең кызлары», «Болгар ятимәләре», «Пугачау патшаны күрсә идең», «Салават Юлай»[8].

XX гасыр башында татар теленә тәрҗемә ителгән революцион җырлар барлыкка килә: «Интернационал», «Марсельеза», «Варшавянка», «Курку белмәс дуслар, алга барыгыз».

Татар халык җырларын өйрәнү

Татар музыкаль фольклорын нотага төшерү 1877 елда Казан университеты каршында Археология, тарих һәм этнография җәмгыяте ачылу һәм «Известия»да җыр үрнәкләре басылып чыгу белән бәйле. Рус музыкантлары В. Мошков, И. Козлов, С. Рыбаков һәм А. Эйхенвальд татар һәм башкорт музыкасын җыю белән шөгылләнәләр [9].

XX гасыр башында Казан университетында В. Богородицкий җитәкчелегендәге Эксперименталь фонетика кабинеты эшли, анда татар, башкорт һәм башка җырлар языла. Бу чорда Солтан Габәши кебек татар-башкорт этномузыкология белгечләре төзегән беренче нота җыентыклары дөнья күрә[10].

XX гасырның икенче яртысында фольклорны А. Ключарёв, М. Мозафаров һәм Җ. Фәйзи кебек композиторлар, соңрак Р. Исхакова-Вамба, М. Нигъмәтҗанова һәм З. Сәйдәшева кебек этномузыковедлар өйрәнә. Алар Казан татарлары, мишәрләр һәм керәшеннәр фольклорын терки[10].

1970 нче еллардан Казан консерваториясе фольклор экспедицияләре үткәрә башлый. Бу фәнни тикшеренүләр һәм диплом эшләре өчен нигез була[9].

XX гасыр ахыры — XXI гасыр башында конкрет районнар һәм этнографик төркемнәр (мишәрләр, керәшеннәр) буенча җыентыклар басылып чыга. Заманча тикшеренүләрдә җыр традициясен көй һәм текст бердәмлегендә өйрәнүгә зур игътибар бирелә[9].

Татар халык җырларын хәзерге көндә башкару

XX-XXI гасырдарда татар халык җырларын академик вокалистлар, шулай ук фольклор ансамбльләре һәм эстрада җырчылары башкара.

Академик юнәлешкә халык җырларын үзләренең концерт репертуарына кертүче опера һәм камера башкаручылары керә. Мәсәлән, Илһам Шакиров «Ай, былбылым», «Сарман» җырларын, озын көй манерасын һәм традицион мелизматиканы саклап, башкара[11]. Академик эшкәртүдә халык җырларын, шул исәптән «Су буйлап», «Кара урман» җырларын Зилә Сөнгатуллина да җырлый[12].

Татарстан дәүләт фольклор музыкасы ансамбле, «Казан нуры» ансамбле[13] һәм региональ дәрәҗәдәге фольклор коллективлары «Озын көй», «Зиләйлүк», «Әпипә» җырларын диалект үзенчәлекләрен, традицион тавыш чыгару манерасын һәм минималь инструменталь озатуны саклап башкаралар.

Эстрадада халык җырлары заманча аранжировкалана. Мәсәлән, Гүзәл Уразова һәм Салават Фәтхетдинов, фольклор көйләрен популяр музыка элементлары белән берләштереп, репертуарларына «Ай, былбылым», «Кара урман» җырларының яңартылган версияләрен керттеләр.

Искәрмәләр

  1. ↑ Музыкальная культура. Tatarica.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 февраль 2026.
  2. ↑ Сәйдәшева З.Н. Пентатоника. Tatarica.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 11 февраль 2026.
  3. ↑ Антология народной музыки: Песни волжских татар. Melody.su. Мөрәҗәгать итү датасы: 11 февраль 2026.
  4. ↑ Урманче Ф. Халык җырлары. Tatarica.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 февраль 2026.
  5. ↑ 1 2 Пальгов С. Ю. Традиционные народные песни татар Нижнего Поволжья // Культурная жизнь Юга России : журнал. — 2012. — № 3 (46). — С. 40.
  6. ↑ Урманчеев Ф.И. Йола җырлары. Tatarica.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 11 февраль 2026.
  7. ↑ Надиров И.Н. Хороводные песни. Tatarica.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 11 февраль 2026.
  8. ↑ Урманчеев Ф.И. Тарихи җырлар. Tatarica.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 11 февраль 2026.
  9. ↑ 1 2 3 Э. М. Галимова. Исторический обзор нотографий народных песен волго-уральских татар: от этнографических групп к территориальным // Музыкальное краеведение : журнал. — 2025. — № 3. — С. 72–84.
  10. ↑ 1 2 Сайдашева З. Н. Этномузыкология. Tatarica. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 февраль 2026.
  11. ↑ Как Ильхам Шакиров дал дорогу кряшенам и открыл народные песни. Реальное время (3 сентябрь 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 24 февраль 2026.
  12. ↑ Сөнгатуллина Зилә Даян кызы. Tatarica. Татарская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 24 февраль 2026.
  13. ↑ ОНИ «Казан нуры». Казанская филармония. Мөрәҗәгать итү датасы: 24 февраль 2026.

Әдәбият

  • Урманче Ф. Татар халык иҗаты. — Казан, 2002.
  • П. Шакирова. Татар халык җырлары. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2014. — 237, [1] с. — ISBN 978-5-298-02639-0.
  • Татарская музыка // Музыкальная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1981. — Т. 5. — Стб. 450—454.

Сылтамалар

Төркемнәр