Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Мулла

Мулла (рус. мулла, фар.  ملّا, гарәп. مَوْلَى‎ — мулла, мәүла — «ия, хуҗа, яхшылык итүче» сүзеннән) — исламда дини культ хезмәткәре, Коръәнне һәм мөселман йолаларын белүче. Рус һәм татар теленең аңлатмалы сүзлекләрендә мулла традицион рәвештә дин әһеле, дин галиме яисә мөгаллим дип билгеләнә, ул йола функцияләреннән тыш, мәгърифәтчелек һәм хөкем эшчәнлеген дә алып бара ала[1][2].

Үткән гасырлар әдәбиятында һәм гади сөйләмдә мулланы еш кына «рухани» дип атыйлар, дини-фәнни (теологик һәм академик) күзлектән бу билгеләмә төгәл түгел. Исламда руханилар институты (кул салып дәрәҗә бирү йоласы/тәртибе) юк, шуңа күрә мулла дин әһеле дип билгеләнә[3]. Гадәттә, мулланы дин тотучылар үз арасыннан сайлый.

Сөнниләрдә мулла — ул җирле имамга, мәхәллә мәктәбе укытучысына яки гади генә белемле кешегә хөрмәтле эндәшү, ә югары дини-фәнни функцияләрне голәмә (галимнәр) башкара. Шигыйларда мулла дини җәмәгать лидеры, дин галиме һәм югары иҗтимагый статуска ия булган мөселман хокукын аңлатучы белгеч ролендә була[4].

undefined

Этимологиясе һәм терминология

Термин гарәп теленең мәүла (гарәп. مَوْلَى‎) сүзенә барып тоташа, ул иртә ислам чорында «яклаучы», «хаким» һәм «клиент» кебек күп мәгънәләргә ия булган. Фарсы теле йогынтысында гарәпчә мәүлана («безнең хуҗабыз») эндәшүе яки мәүла сүзе сөйләм телендә мулла (фар.  ملّا) формасына кадәр кыскарган. Рус теленә сүз татар теленнән алынма буларак кергән. Шул ук вакытта, башка иран һәм төрки телләрдә бу терминның мелла, молло, молдо кебек төрле фонетик вариантлары бар[5]. Фарсы теленнән термин төрки телләргә (молла формасында), шулай ук урду һәм башка мөселман халыклары телләренә үтеп кергән[6].

Россия империясендә

Россия империясендә рәсми эш кәгазьләрендә «муллалар» дип мөселман руханиларының барлык вәкилләрен (имамнар, хатыйблар, мөдәррисләр) гомумиләштереп атаганнар[7].

1788 елда Оренбург мөселман диния нәзарәте оештырылганнан соң, муллаларның эшчәнлеге дәүләт администрациясенең катгый контроленә куела, ә алар үзләре, гадәттә, билгеле бер мәчетләргә беркетелә[5]. Вазифага билгеләү Диния нәзарәте тәкъдиме буенча губерна идарәсенең махсус указы белән башкарылган[7]. Кандидатлар шәригатьне, рус телен белүгә имтихан тапшырырга һәм сәяси яктан ышанычлы булуларын расларга тиеш булганнар[3]. Муллалар «указлы» (хакимият тарафыннан рәсми расланган һәм билгеле бер мәчеткә беркетелгән) һәм «указсыз» (йолаларны рәсми булмаган рәвештә башкаручы) муллаларга бүленгәннәр[7].

Империя чорында указлы мулла чынлыкта күпсанлы административ-хокукый һәм иҗтимагый функцияләрне берләштергән: ул гыйбадәт кылуны гына җитәкләмичә, гарәп телендә метрика кенәгәләрен  [рус.] (тат. дә (туу, үлү, никахлашу, аерылышу язулары) алып барган, мирас һәм мөлкәт бүлү эшләре белән шөгыльләнгән, шулай ук башлангыч мәхәллә мәктәбендә укыткан. Шулай итеп, мулла бер үзе рухани, нотариус, казый һәм укытучы вазифаларын үтәгән[7].

Төбәк үзенчәлекләре

Кавказ

Кавказ төбәгендә «мулла» термины традицион рәвештә киңрәк кулланылган. Биредә муллалар дип имамнарны гына түгел, мөәзиннәрне (намазга азан әйтүчеләрне), шулай ук түбән дәрәҗәдәге башка руханиларны да атаганнар. Шул ук вакытта, «җомга» имамы (җомга намазын җитәкләүче), казый (шәригать хөкемдары) һәм шигыйлардагы шәйх-үл-ислам мулла-ахун, ә сөнниләрдә — мулла-әфәнде дип аталганнар.

Идел-Урал

Идел-Уралның традицион татар һәм башкорт мохитендә «мулла» сүзе сөйләм телендә рухи лидерның гомуми атамасы һәм имам төшенчәсенең синонимы буларак ныгыган[8]. Ләкин татарларда гамәлдә булган формаль дини иерархиядә мулла статусы хатыйб (вәгазьче) һәм имам титулларыннан түбәнрәк саналган[6]. Себер һәм Идел буе татарлары мәдәниятендә муллага традицион рәвештә җәмәгать башлыгы һәм мәхәллә әһелләренә дөрес юл күрсәтүче рухи остаз роле бирелгән. Әмма, билгеле бер төбәкнең динилек дәрәҗәсенә карап, аның статусы бары тик йолалар үтәүгә генә кайтып калырга мөмкин булган[9]. Аерым алганда, мулла иң мөһим искә алу һәм өй мәҗлесләрен (тат. мәет ашы) җитәкли, анда ул Коръән сүрәләрен укып, мәрхүмнең рухына багышлый[9].

Идел буе һәм Урал алды татарлары һәм башкортларында шулай ук «хатын-кыз муллалар» (тат. абыстай, яисә мулла абыстай) дигән үзенчәлекле иҗтимагый-мәдәни күренеш була. Дини белемгә ия булган хатын-кызлар (гадәттә, рәсми указлы муллаларның хатыннары яки кызлары) традицион рәвештә хатын-кызларның дини мәҗлесләрен җитәкли, кыз балаларны укыта һәм ир-ат дин әһелләре булмаган чорда (аерым алганда, сугышлар яки репрессияләр вакытында) хатын-кызлар өчен йолалар үткәргәннәр[10]. Үзгәртелгән формада бу институт советлардан соңгы чорда да актив үсешен дәвам итә: хәзерге татар җәмгыятьләрендә абруйлы өлкән хатын-кызлар (абыстай) элеккегечә хатын-кызлар мәҗлесләрен җитәкли, ислам нигезләренә өйрәтә һәм йола эшчәнлеген алып бара[11].

Совет чоры һәм репрессияләр

Совет хакимияте урнашканнан соң, мөселман руханилары системалы басымга дучар ителәләр. 1920 нче еллар ахыры — 1930 нчы еллардагы дингә каршы кампанияләр барышында муллалар, сайлау һәм гражданлык хокукларыннан мәхрүм ителеп, «хокуклардан мәхрүм ителүчеләр» категориясенә кертеләләр[12]. Аларга зур күләмдә салымнар салына, зур өлеше сәяси репрессияләр барышында кулга алына, сөрелә яки атып үтерелә[13].

Күпчелек мәчетләрнең ябылуы рәсми кадрлар кытлыгына һәм дини йолаларны яшерен рәвештә өйләрдә башкаручы формаль булмаган («күчеп йөрүче» яки яшерен) руханиларның барлыкка килүенә китерә[12]. Дәүләт контроленең бераз йомшаруы бары тик Бөек Ватан сугышы елларында һәм сугыштан соңгы чорда гына күзәтелә, ул вакытта хакимият тарафыннан чикле санда мәчетләр ачуга рөхсәт бирелә[13].

Хәзерге статусы

Төп функцияләре

Хәзерге заманда (аерым алганда, Россия Федерациясендә һәм башка БДБ илләрендә) «мулла» термины гади сөйләмдә мәчет каршындагы дини җәмәгатьне җитәкләүче җирле имам яки имам-хатыйб вазифасының синонимы буларак киң кулланылуын дәвам итә[8]. Шул ук вакытта, мулланың квалификациясенә таләпләр мәхәлләнең масштабына бәйле: авыл яки кечкенә квартал мәчетендә намазны гади дини белемле абруйлы дин тотучы җитәкли алса, зур җәмигъ мәчетләрендә югары дини уку йортларын тәмамлаган имамнар хезмәт итә.

Хәзерге муллалар киң кырлы дини-мәгърифәтчелек һәм иҗтимагый бурычларны үтиләр. Аларга көндәлек һәм бәйрәм гыйбадәтләрен үткәрү, Коръән һәм хәдисләрнең мәгънәләрен аңлату (вәгазьчелек), дин тотучыларга рухи-әхлакый тәрбия бирү, дини бәйрәмнәр оештыру, шулай ук җәмәгать эчендәге көнкүреш һәм гаилә бәхәсләрен чишү керә. Иң мөһим йола функциясе булып тормыш циклы йолаларын үтәү кала: никахлашуны[8], мәет намазларын һәм күмү йолаларын (җеназа)[11], шулай ук яңа туган сабыйларга исем кушу йоласын үткәрү[14].

Статистика һәм белем бирү

Россиядә 2021 елга 8 меңнән артык мәчет исәпләнә[15]. Бердәм федераль имамнар (муллалар) саны статистикасы юк, исәп төбәк диния нәзарәтләрендә туплана. Мәсәлән, Татарстан Республикасы мөселманнары диния нәзарәте карамагында 2025 елда 1605 мәчет эшләгән, шул ук вакытта республикада дистәләгән мәчеттә вакытлыча имам булмаган[16][17].

Хәзерге имамнарны әзерләү системасы үз эченә урта (мәдрәсә) һәм югары дини уку йортларын ала. Россия күләмендә әйдәп баручы югары уку йортларына Болгар ислам академиясе, Казан ислам университеты, Мәскәү ислам институты керә. Кандидатлардан дини белемнән тыш, дөньяви фәннәр буенча да әзерлек таләп ителә[18]. Шулай ук, XXI гасырда дини хезмәтләрне цифрлаштыру процессы күзәтелә: электрон китапханәләр, онлайн-вәгазьләр һәм дини сорауларга җавап бирү сервислары киң тарала[19].

Тәнкыйть һәм иҗтимагый-сәяси караш

Төрле тарихи чорларда муллаларның иҗтимагый тормыштагы роле төрле позицияләрдән тәнкыйтькә дучар ителгән:

  • Мөселман реформаторлыгы (җәдитчелек): XIX һәм XX гасырлар чигендә җәдитчелек тарафдарлары (мөселман-реформаторлар) традицион муллаларны консерватизмда, наданлыкта, догматизмда һәм дини мәктәпләрдә дөньяви фәннәрне һәм яңа укыту методларын кертүгә каршы торуда тәнкыйтьлиләр[20].
  • Совет антиклерикализмы: Совет әдәбиятында, вакытлы матбугатта һәм карикатураларда мулла образы системалы рәвештә демонизацияләнгән һәм көлкегә калдырыла. Муллаларны комсыз, хорафатчы һәм икейөзле, халык массаларын эксплуатацияләүчеләр итеп сурәтлиләр[12].
  • Хәзерге дөньяви тәнкыйть: Хәзерге чорда, нигездә, шигый Иранга карата, «мулла» термины теократик режимны тәнкыйтьләүчеләр тарафыннан («муллократия» концепциясе кысаларында) руханиларның хакимиятне монополияләвен, авторитаризмны һәм җәмгыятькә дини чикләүләрне катгый рәвештә тагуны хөкем итү өчен кулланыла[4].

Искәрмәләр

  1. ↑ Значение слова «Мулла» (рус.). Электронный фонд словарей. Мөрәҗәгать итү датасы: 24 июль 2026.
  2. ↑ Арапов Д. Ю., Васильев Д. В. Комментарии // Проекты устройства управления духовными делами мусульман в Туркестане. Документы Архива внешней политики Российской империи. 1900 г. / Исторический архив, № 1. 2005.
  3. ↑ 1 2 Мавлютова Г. Ш. Правовой статус мусульманского духовенства Тобольской губернии в конце XVIII — начале XX в. (рус.). КиберЛенинка. Мөрәҗәгать итү датасы: 26 июль 2026.
  4. ↑ 1 2 Дунаева Е. В. Политическая система Исламской Республики Иран: особенности и возможности трансформации (рус.). КиберЛенинка. Мөрәҗәгать итү датасы: 26 июль 2026.
  5. ↑ 1 2 Мулла в проекте «Исламология» (рус.). Исламология.ру. Мөрәҗәгать итү датасы: 26 июль 2026.
  6. ↑ 1 2 Мулла в Онлайн-энциклопедии Tatarica (рус.). Татарская энциклопедия TATARICA. Мөрәҗәгать итү датасы: 26 июль 2026.
  7. ↑ 1 2 3 4 Арапов Д. Ю. Проекты устройства управления духовными делами мусульман в Туркестане. Комментарии (рус.). Восточная Литература. Мөрәҗәгать итү датасы: 26 июль 2026.
  8. ↑ 1 2 3 Социокультурные компоненты в русских спонтанных текстах билингвов-татар (рус.). КиберЛенинка. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2026.
  9. ↑ 1 2 Поминальный обряд в культуре татар (рус.). Духовное управление мусульман Тюменской области. Мөрәҗәгать итү датасы: 26 июль 2026.
  10. ↑ Гусева Ю. Н. «Женщины-муллы»? Роль женщин в практиках мусульманских общин Среднего Поволжья в военный и послевоенный период (рус.). КиберЛенинка. Мөрәҗәгать итү датасы: 26 июль 2026.
  11. ↑ 1 2 Ахунов А. М. Традиция или шариат: трансформация похоронной культуры в постсоветском Татарстане (рус.). КиберЛенинка. Мөрәҗәгать итү датасы: 26 июль 2026.
  12. ↑ 1 2 3 Гусева Ю. Н., Сенюткина О. Н. Мусульманское духовенство Нижегородского и Самарского Поволжья в 1930-е гг.: проблемы выживания (рус.). КиберЛенинка. Мөрәҗәгать итү датасы: 26 июль 2026.
  13. ↑ 1 2 Ковалев М. В. Антирелигиозная кампания в отношении мусульман Саратовского Поволжья в 1930-е годы (рус.). КиберЛенинка. Мөрәҗәгать итү датасы: 26 июль 2026.
  14. ↑ Обрядовая лексика как отражение духовной культуры татар (на примере лексики имянаречения) (рус.). КиберЛенинка. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2026.
  15. ↑ Муфтий: в России восстановлено около восьми тысяч мечетей (рус.). РИА (15 март 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2026.
  16. ↑ В ДУМ РТ задумываются о новом техзадании для мечетей (рус.). Татар-информ (21 апрель 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2026.
  17. ↑ Четырнадцать новых мечетей открылось в Татарстане за год (рус.). Татар-информ (15 гыйнвар 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2026.
  18. ↑ Современные требования к подготовке имамов (рус.). Совет муфтиев России (18 март 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2026.
  19. ↑ Алексеев И. А. Ислам онлайн: цифровые технологии в религиозных практиках мусульман России (рус.). КиберЛенинка. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2026.
  20. ↑ Феномен джадидизма в отечественной религиозной культуре на рубеже XIX-XX вв. (рус.). КиберЛенинка. Мөрәҗәгать итү датасы: 26 июль 2026.

Әдәбият

  • Халидов А. Б. Ислам: энциклопедический словарь (статья «Мулла»). — М.: Наука, ГРВЛ, 1991. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2.
  • Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона (статья «Мулла»). — СПб.: И. А. Ефрон, 1890—1907. — в 86 т. (82 т. и 4 доп.) с.

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр