Илсөяр Иксанова

Татарстан АССРның Лаеш районы Татар Сараланы авылында туган^[3][4].

1983 елда Казан дәүләт университетының татар филологиясе факультетына укырга керә, аны 1988 елда тәмамлый^[3][5]. Студент елларында М. Мәһдиев җитәкләгән «Әллүки» әдәби түгәрәгендә шөгыльләнә. Татарстанның вакытлы матбугат басмаларында эшли^[4][6].

Белем алганнан соң Татарстан китап нәшриятында корректор булып эшли (1988—1989), аерым алганда, «Яшь ленинчы» (1989—1991), «Шәһри Казан» (1991—1997), «Ялкын» (1997—1998), «Салават күпере» (1999—2001) кебек газета һәм журналлар редакцияләрендә эшли^[3][5]. 2003 елда «Сөембикә» журналына күчә һәм анда әдәбият бүлеге мөдире була^[6]. Журналистикадагы хезмәтендә әдәбият һәм сәнгать эшлеклеләре турындагы мәкаләләре, шулай ук алар белән интервьюлары белән таныла^[5]. 2011 елда Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы каршындагы Республика традицион мәдәниятне үстерү үзәге катнашында булдырылган «Түгәрәк уен» журналының баш мөхәррире була^[6][7].

Татарстан Республикасы Язучылар берлеге әгъзасы (1993 елдан)^[5], идарә әгъзасы (2005 елдан), иҗади мәсьәләләр буенча рәис урынбасары (2021 елдан)^[8]. Казанда яши^[9].

2024 елның декабрендә Иксанова Татарстан Республикасы Фәннәр академиясендә Нәкый Исәнбәтнең 125 еллыгына багышланган түгәрәк өстәлдә катнаша^[1].

2025 елның 26 мартында Татарстан Республикасы Милли китапханәсендә саха телендә нәшер ителгән «Хәзерге татар балалар әдәбияты антологиясе»н тәкъдим итү чарасы уза. Китапханә публикациясендә Иксанова Якутия Язучылар берлеге рәисе Гаврил Андросов белән беррәттән антологияне төзүчеләрнең берсе дип атала^[2].

Иксанова «Иделем акчарлагы» һәм «Шигъри сабантуй» әдәби конкурслары жюрие составына керә^[7]. Аның «Иделем акчарлагы» конкурсы жюриендә катнашуы Татарстан Республикасы Яшьләр эшләре министрлыгының 2019 һәм 2020 еллардагы рәсми хәбәрләре белән раслана^[10][11].

Иксанованың «Ышанасы килә» дип аталган беренче шигъри җыентыгы 1991 елда басылып чыга^[3][7]. Аның шигъри җыентыклары арасында «Кышкы канәферләр» (1999), «Син — язган язмышым» (2003), «Кырыккыл» (2008), «Еллар кылларында…» (2013), «Гомер сурәте» (2018) һәм «Биюче бал корты» (2020) бар^[7]. «Еллар кылларында…» («На струнах лет…») җыентыгын 2013 елда Сурия Гайнуллина рус теленә тәрҗемә итә^[7].

Иксанованың иҗаты тәнкыйтьчеләр тарафыннан хисчән «хатын-кыз поэзиясе» буларак бәяләнә, аеруча мәхәббәт һәм интим лирикасы билгеләп үтелә^[12]. Аның шигырьләренә йомшак лиризм, «хатын-кыз күңеленең иң нечкә тирбәнешләрен» чагылдырырга омтылу, лирик героена хас эчкерсезлек һәм ихласлык хас^[3][12]. Шагыйрә үзенең әсәрләрендә кеше язмышы, гаилә, мәхәббәт, кичерешләр турындагы фәлсәфи уйлануларын терки, алар бераз моңсу тональлектә хисләрне ихлас белдерү белән аерылып тора^[5]. Иксанованың бөтен иҗаты аша кешенең үз-үзен камилләштерүгә омтылышы чынбарлыкны камилләштерүгә юл дигән фикер үтә, шул ук вакытта героиняның нинди дә булса индивидуальләштерелгән образы бирелми, ә күбесенчә хисләрне кичергән кешенең үзе түгел, ә шул хисләрнең сүрәтләнеше күрсәтелә^[12]. Аның күп кенә шигырьләрендә ак күбәләк образы кабатлана, анда Иксанованың үз хис-кичерешләренең символик чагылышы күренә. Шулай итеп, гаять зур караңгылыкка каршы торучы һәм берни дә үзгәртә алмаучы кечкенә күбәләк, тәнкыйтьчеләр фикеренчә, дөньяны камилләштерергә теләк үзе үк кешедәге кешелеклелекне күрсәтә, гомумән яшәү мәгънәсен ачып бирә дигәнне аңлата^[12].

Үзенең фикерләрен чагылдыру өчен Иксанова еш кына «тезү» (нанизывание) ысулына мөрәҗәгать итә, ягъни шигырьдә яңгырашы буенча охшаш сүзләрне һәм гыйбарәләрне кабатлый, бу исә сурәтләнә торган кичерешләрне индивидуальләштерүгә китерә, һәм алар, үзләренең төрлелегенә карамастан, нәтиҗәдә бердәм гиперемоциональ образга берләшәләр^[12]. Һәр кешенең индивидуаллеге, ир-ат белән хатын-кызның охшаш түгеллеге, аларның мәхәббәткә илткән юлларының катлаулылыгы турындагы фикерләрне белдерү белән параллель рәвештә, Иксанова кайбер интим-сентименталь шигырьләрендә лирик героен индивидуаль сыйфатлар, шәхси детальләр белән байый^[12]. Еш кына ул параллелизмнарны да куллана, мәсәлән, ел фасыллары һәм табигать торышы Иксановада лирик героиняның халәтен сурәтли^[12], хатын-кыз «болыт булып йөзәргә», «тамчы булып төшәргә», «ал таңга» яки «көн җимешенә» әйләнергә мөмкин^[12], ә аның бала образы символик рәвештә чишмә белән бәйләнә^[13]. Шулай итеп, Иксанова кеше белән галәмнең тиңдәшлеген раслый, һәркемнең бөтен барлыкның бер кисәкчәсе булуын, ә аерым алынган лирик геройның кичерешләре бөтендөнья кайгысы өчен сәбәп булуын күрсәтә^[12].

Иксанова иҗатында шулай ук милли темага нигезләнгән һәм метафорик образлар ярдәмендә татар халкының азатлыкка омтылышын белдергән гражданлык лирикасы мөһим урын алып тора^[14]. Аның шигырьләренә берничә популяр җыр язылган^[15]. Моннан тыш проза яза^[5], тәрҗемәләр белән шөгыльләнә^[16].

Иксанова балалар әдәбияты өлкәсендә дә эшли^[7].

Шулай ук Иксанова тарафыннан «Сөюләрем сине хак минем» телесериалына сценарий языла (реж. Нурания Җамали)^[17].

2024 ел башында Лаеш районы китапханә хезмәткәрләре семинары кысаларында Илсөяр Иксанова белән очрашу уза. Ул үзенең китапларын тәкъдим итә һәм шигырьләр укый^[18].

Ире — Илдар^[14], тауларда һәлак була^[19]. Ире буенча фамилиясе — Гарипова^[3]. Бердәнбер баласы — кызы^[14]: Айсылу Гариф, рәссам, Н. И. Фешин исемендәге Казан сәнгать училищесын һәм Британия югары дизайн мәктәбен тәмамлаган^[20].

• Иксанова, Ильсияр Вазиховна. Ышанасы килә: шигырьләр. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1991. — 111 с. — ISBN 5-298-00717-1.
• Иксанова, Ильсияр Вазиховна. Кышкы канәферләр: шигырьләр. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1999. — 95 с. — ISBN 5-298-00926-3.
• Иксанова, Ильсияр Вазиховна. Син — язган язмышым: шигырьләр. — Казан: «Матбугат йорты» нәшрияты, 2003. — 95 с. — ISBN 5-89120-226-3.
• Иксанова, Ильсияр Вазиховна. Кырык кыл: шигырьләр. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2008. — 239 с. — ISBN 978-5-298-01660-5.
• Иксанова, Ильсияр Вазиховна. Балан чәчәге: повесть, хикәяләр, телевизион фильм өчен сценарий, эссе. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2016. — 191 с. — ISBN 978-5-298-03141-7.
• Иксанова, Ильсияр Вазиховна. Гомер сурәте: шигырьләр. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2018. — 223 с. — ISBN 978-5-298-03611-5.
• Иксанова, Ильсияр Вазиховна. Биюче бал корты: балалар өчен шигырьләр. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2020. — 31 с. — ISBN 978-5-298-03964-2.

• «Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе» мактаулы исеме (2016)^[21];
• «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале (2009);
• «Мәдәнияттәге казанышлары өчен» күкрәк билгесе (2013)^[22];
• Һади Такташ исемендәге премия (2011)^[23];
• Саҗидә Сөләйманова исемендәге премия (2003)^[24];
• Татарстан Республикасының «Фидакарь хезмәт өчен» медале (2025) — татар әдәбиятын үстерүгә керткән зур өлеше һәм күпьеллык иҗади эшчәнлеге өчен^[25].