Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Рөстәм Үтәмешев

Рөстәм Исмәгыйль улы Үтәмешев (рус. Рустам Исмаилович Утямышев; 23 апрель 1926, Мәчкәрә, Татарстан АССР — 14 август 1999, Мәскәү) — инженер-конструктор, авиация, космос һәм медицина техникасы белгече, РСФСРның атказанган уйлап табучысы (1966). 300 фәнни хезмәт, 120 уйлап табу авторы[1][2].

Тормыш юлы

1926 елның 23 апрелендә Татарстан АССР Арча кантоны (хәзерге Татарстанның Кукмара районы) Мәчкәрә авылында туган.

1929 елда гаилә репрессияләнә, Мәчкәрәдәге йортларыннан куыла[3]. Гаилә башлыгын Мордовия лагерена сөрәләр, ике баласы белән хатыны Зөбәйдәне Урал артына сөргенгә җибәрәләр. Юлда барганда әнисе, ике баласын алып, эшелоннан кача һәм Үзбәкстанның ерак районында төпләнә.

1943 елда Р. И. Үтәмешев Бөек Ватан сугышында катнаша. Урта белемле яшь хәрбиләрне югары уку йортларына укырга җибәрү турындагы карар чыккач, Ленинград авиация приборларын төзү институтына (1998 елдан Санкт-Петербург дәүләт аэрокосмик прибор төзү университеты) укырга керә, аны 1951 елда тәмамлый.

Кораллы Көчләрдә хезмәтен лейтенант булып башлый. Хезмәт елларында авиация двигательләренең әйләнү тизлеген үлчәү мәсьәләләре белән шөгыльләнә, һава цельләрен контактсыз юк итү программаларында, беренче пилотсыз очу аппаратларын (канатлы ракеталар) булдыруда, кеше яши торган космик корабльләрнең яшәешен тәэмин итү мәсьәләләрендә катнаша. Полковник хәрби дәрәҗәсенә ия[4].

1951 елда, «истребитель-очкычны автоматик рәвештә төзәүче радиолокацион прицеллар» профиле буенча «инженер-электромеханик» белгечлеге алып, Ленинград авиация приборлары төзү институтын тәмамлый.

1951 елдан 1967 елга кадәр Хәрби-һава көчләренең Дәүләт Кызыл Байраклы фәнни-тикшеренү институтында (ХҺК ДК ФТИ) эшли.

Аның шәхси җитәкчелегендә турбокомпрессорларның, электроприводларның әйләнү тизлеген, ягулык чыгымын үлчәү өчен комплекслар, төгәл борт үрнәк вакыт приборлары, очкычларның горизонталь тизлеген үлчәгечләр, авиация коралының башлангыч тизлеген үлчәгечләр, «һава-һава» системаларында һава цельләрен контактсыз юк итү ысуллары, күпканаллы мәгълүматның автоматлаштырылган системалары, радио-тәэсир итү чаралары булдырыла. Космик корабльләр экипажларын әзерләү буенча тренажёр, сынау һәм борт техникасын булдыруда баш конструктор була. Беренче космонавт Юрий Гагаринның очышын уңышлы әзерләгән өчен Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнә[4].

1967 елдан 1984 елга кадәр медицина техникасы өлкәсендә техник сәясәтне формалаштыру һәм гамәлгә ашыру буенча илдә баш институт булган Бөтенсоюз медицина техникасы фәнни-тикшеренү һәм сынау институтын (ВНИИИМТ) җитәкли. 1970 елдан 1984 елга кадәр Икътисади үзара ярдәм советы (СЭВ) әгъзасы булган илләрнең медицина техникасын үстерү буенча Координация үзәге җитәкчесе була[1].

1971 елда СССР Сәламәтлек саклау министрлыгының баш метрологы итеп билгеләнә һәм физик-техник үлчәүләр комплексында медицина үлчәүләре метрологиясе теориясен үстерү белән шөгыльләнә. 1979 елдан 1984 елга кадәр ИМЕКОның биология һәм медицинада үлчәүләр буенча Халыкара комитеты рәисе була[4].

СССР Министрлар Советы тарафыннан барокамералар комплексы, гипербарик оксигенация һәм гемосорбция чараларының баш конструкторы итеп билгеләнгән Р. И. Үтәмешев заманча авто-көйләнүче криоген техника чараларын, хирургия коралларын, микропроцессорлы мәгълүмати-үлчәү һәм диагностика чараларын үстерү эшләрен җитәкли.

1969 елдан 1984 елга кадәр Бөтенсоюз фәнни медицина-техника җәмгыяте рәисе була. Р. И. Үтәмешев җитәкчелегендә сәламәтлек саклауны техник коралландыру бүлекләре буенча «ССРБның 1986–2000 елларга фәнни-техник прогрессының комплекслы программасы» (75 китап), шулай ук СЭВ әгъзасы булган илләр өчен программа эшләнә.

1985–1990 елларда ССРБ Медицина фәннәре академиясенең Бөтенсоюз хирургия фәнни үзәге (ВНЦХ АМН ССР) фәнни-техник советына җитәкчелек итә һәм медицина техникасы буенча 100дән артык тәҗрибә-конструкторлык эшендә (ОКР) катнаша.

1990 елдан 1999 елга кадәр «Мәскәү» фән һәм техника казанышларын гамәлгә кертү үзәге» дәүләт предприятиесенең фәнни-җитештерү комплексы директоры була. Аның турыдан-туры катнашында һәм фәнни җитәкчелегендә 1991–1994 елларда «Конверсия — шәһәргә» төбәк программалары әзерләнә һәм тормышка ашырыла[4].

1999 елның 14 августында Мәскәүдә вафат була, Мәскәү өлкәсе Щёлково шәһәренең Гребенское зиратында әнисе кабере янәшәсендә җирләнгән.

Фәнни хезмәтләре

  • Утямышев Р. И. Техника измерения скоростей вращения — М.: Госэнергоиздат, 1961;
  • Утямышев Р. И. Радиоэлектронная аппаратура для исследования физиологических процессов — М.: Энергия, 1969;
  • Современные приборы и техника физиологического эксперимента / ред.: Парин В. В., Утямышев Р. И. — М.: Наука, 1969.

Гаилә

Рөстәм Исмәгыйль улы татар эшкуары Исмәгыйль Мөхәммәтгали улы Үтәмешев һәм китап нәшире, эшкуар Мөхәммәтҗан Кәримовның кызы Зөбәйдә Кәримова гаиләсендә туа. Әнисенең нәселендә күренекле татар галиме-тарихчы, фәлсәфәче һәм дин белгече Шиһабетдин Мәрҗани дә бар[4].

Тугач, ата-анасы аңа (Алтын Урда ханы Үзбәк хөрмәтенә) Үзбәк исеме куша; Ташкентта мәктәпкә укырга кергәч, исемен Рөстәмгә алыштыра[4].

Атасы — Исмәгыйль Мөхәммәтгали улы Үтәмешев — Сембер гимназиясен, Сембер коммерция училищесын һәм Санкт-Петербург политехника институтын алтын медальгә тәмамлый; Казан шәһәр Думасы депутаты була, мактаулы граждан исемен йөрткән[4]. 1929 елда гаилә репрессиягә дучар була: атасын Мордовия лагерена, әнисен балалары белән сөргенгә җибәрәләр; әнисе эшелоннан кача ала, һәм гаилә Урта Азиядә яшеренә[5]. Әтисе лагерьдан кайткан, 1937 елда вафат булган. 1938 елда олы апасы Төрфәндә тифтан вафат булган[4].

Хатыны — Рәдифә Закир кызы — медицина фәннәре докторы. Улы — Илдар Үтәмешев — техник фәннәр докторы, Россия һәм Европа табигый фәннәр, медицина-техник фәннәр һәм сәнәгать технологиясе академияләре академигы; 20 төргә якын медицина аппаратурасы авторы, Гамәли тикшеренүләр институтының генераль директоры (1990 елдан), БМОның Бөтендөнья технологик һәм фәнни-тикшеренү сәнәгать оешмалары ассоциациясенең Үзәк һәм Көнчыгыш Европа һәм БДБ илләре буенча төбәк вәкиле[5][6].

Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

  • Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (шул исәптән беренче космонавт Ю. А. Гагаринның очышын уңышлы әзерләгән өчен);
  • «Владимир Ильич Ленинның тууына 100 ел тулу уңаеннан. Фидакарь хезмәт өчен» юбилей медале;
  • III дәрәҗә «Намуслы хезмәт өчен» медале;
  • «СССР Кораллы Көчләренә 40 ел» юбилей медале;
  • «Мәскәүнең 850 еллыгы истәлегенә» медале;
  • I дәрәҗә «Вернадский йолдызы» ордены;
  • Карло Эрба алтын медале;
  • башка медальләр[6].

Исемен мәңгеләштерү

  • Һәр елны Мәчкәрә урта мәктәбендә укучылар арасында академик Рөстәм Үтәмешев истәлегенә багышланган «Моё я в большой науке» исемле уйлап табу һәм рационализаторлык буенча төбәкара конференция һәм бәйге үткәрелә[6];
  • 2021 елда Кукмараның туган якны өйрәнү музеенда Р. Үтәмешевка багышланган күргәзмә ачыла[7][8];
  • Кукмарада Үтәмешевләр гаиләсе хөрмәтенә урам аталган[4].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 История ВНИИИМТ. Этапы развития института (рус.). ВНИИИМТ. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 февраль 2026.
  2. ↑ Утямышев Рустам Исмаилович (рус.). Татарская энциклопедия Tatarica. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 февраль 2026.
  3. ↑ Андрей Лебедев. Заповедный край Ишман-бабая (рус.). rt-online.ru (15 декабрь 2007). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 февраль 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 95 лет назад родился выдающийся авиаконструктор и изобретатель татарин Рустам Утямышев (рус.). Татарлар.Инфо. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 февраль 2026.
  5. ↑ 1 2 Утямышевы: меценаты и просветители (рус.). Geno.ru (22 март 2007). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 февраль 2026.
  6. ↑ 1 2 3 Родословная купцов Утямышевых — меценаты, просветители, учёные (рус.). Islam-Today (8 август 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 февраль 2026.
  7. ↑ В Краеведческом музее открылась выставка, посвященная уроженцу Кукморского района Рустаму Утямишеву (2021-11-10). 16 февраль 2026 тикшерелде.
  8. ↑ Краеведческий музей Кукмора (рус.). protatarstan.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 февраль 2026.

Әдәбият

  1. Кукморский край (составитель С. А. Сафина). Том 1, 2. Набережные Челны: Издательский дом «Новости МИРа» - Казань: ИДЕЛ-ПРЕСС, 2008, с. 164-165. ISBN 978-5-91206-012-0;
  2. И. Р. Утямышев. Воспоминания о Рустаме (изд. второе, переработанное и дополненное). М.: , 2008.

Сылтамалар

Төркемнәр