Татар теленең урта диалекты

Хәзерге татар диалектологиясендә урта диалектка түбәндәге сөйләшләрне кертәләр^[5][6][2]:

• Биектау (Биектау, Яшел Үзән, Әтнә районнары, ТР);
• Мамадыш (Мамадыш, Саба, Теләче, Кукмара районнары, ТР; Киров өлкәсенең Нократ Аланы районы);
• Лаеш (Лаеш, Балык Бистәсе, Питрәч районнары, ТР);
• Балтач (Арча, Балтач районнары, Татарстан; Киров өлкәсенең көньягы);
• Бәрәңге (Мари Республикасының Бәрәңге, Мари-Төрек районнары);
• Тархан (Татарстанның Буа, Апас, Тәтеш районнары);
• Норлат (Татарстанның Идел сул ягы: Кайбыч, Яшел Үзән, Апас районнары; Чуваш Республикасының Козловка районы);
• Нагайбәк (Чиләбе өлкәсе);
• Түбән Кама керәшеннәре (Татарстанның көнчыгышы, Башкортстанның Бакалы һәм Шаран районнары, Удмуртиянең Грахово районы, Самара өлкәсенең Клявлино районы);
• Казан арты керәшеннәре (Татарстанның төньяк-көнбатыш районнары, Киров өлкәсенең Малмыж районы);
• Минзәлә (Татарстанның Әгерҗе, Бөгелмә, Зәй, Әлмәт, Минзәлә, Сарман, Баулы, Мөслим, Әлмәт, Актаныш районнары; Удмуртия; Башкортстанның Әлшәй, Бишбүләк, Благовар, Борай, Бәләбәй, Дүртөйле, Илеш, Кырмаскалы, Краснокама, Кушнаренко, Миякә, Мәләвез, Нефтекама, Эстәрлебаш, Стәрлетамак, Туймазы, Фёдоровка, Чакмагыш, Чишмә, Шаран, Яңавыл районнары);
• Бөре (Башкортстанның Бөре, Калтасы, Балтач, Яңавыл, Тәтешле, Мишкә, Караидел районнары);
• Касыйм (Рязань өлкәсе);
• Бастан (Рязань өлкәсе, Ставрополь крае);
• Нократ (Киров өлкәсе, Удмуртия);
• Пермь (Пермь крае);
• Златоуст (Башкортстанның Салават, Кыйгы, Дуван, Балакатай районнары, Чиләбе өлкәсенең төньяк-көнбатышы);
• Красноуфимск (Свердловск өлкәсе);
• Ичкин (Курган өлкәсе, Чиләбе өлкәсенең төньяк-көнчыгышы);
• Богырыслан (Оренбург өлкәсенең төньягы);
• Каргалы (Оренбург өлкәсенең үзәге һәм көньягы);
• Турбаслы (Башкортстанның Иглин һәм Нариман районнары);
• Тепекәй (Башкортстанның Гафури, Стәрлетамак районнары);
• Әстерхан (Әстерхан өлкәсе, Калмыкия);
• Татар-каракалпак сөйләше (Волгоград өлкәсенең көнчыгышы (Палласовка районы), Казакстанның Көнбатыш Казакстан өлкәсе).

Урта диалектның фонетика өлкәсендәге төп үзенчәлекләре^[2][7]:

• җ-ләштерү (әдәби [й] урынына [җ] куллану): җөрәк (әд. йөрәк), җул (әд. юл);
• беренче иҗектә һәм бер иҗекле сүзләрдә [а] авазын о-лаштырып  [рус.] (тат. әйтү: «бала» сүзе [баола] рәвешендә әйтелә;
• әдәби [к], [г], [х] авазларыннан аермалы буларак, увуляр (кече тел) [қ], [ғ], [ҳ] авазларын куллану: қар (кар), ғалим (галим), һәл (хәл);
• кайбер сөйләшләрдә фрикатив (кече тел) [щ] һәм [жь] авазларын куллану: щәщ (әд. чәч), жьәй (әд. җәй);
• -өй дифтонгын -ий авазына алыштыру: сийләшә (әд. сөйләшә);
• сүз ахырында әдәби -ый/-ий урынына -ай/-әй дифтонгларын куллану: бармай (әд. бармый).

Пермь сөйләшендә, әдәби телдән һәм башка күпчелек сөйләшләрдән аермалы буларак, о-лашмаган [а] авазы күзәтелә: тал (әд. таол), аш (әд. аош)^[8].

Минзәлә сөйләшендә тел алды тартыгы [з] урынына интерденталь (теш арасы) [d] авазы кулланыла: dирәк (зирәк), беd (без) һ.б.^[2].

Морфология өлкәсендә урта диалектның үзенчәлекле сыйфатлары түбәндәгеләр булып тора^[2]:

• -мага/-мәгә белән тәмамланган инфинитив формаларның булуы: бармага (идти), килмәгә (прийти);
• максатны белдерү өчен -ма/-мә формалары: укыма китте (пошёл учиться);
• эш-хәрәкәтне белдерү өчен -ыш/-еш формалары: барыш (хождение);
• -асы/-әсе белән тәмамланган фигыль формаларын куллану: барасы бар (ему нужно идти), ул бүген эшкә киләсе (он сегодня должен прийти на работу);
• -мал(л)ы/-мәл(л)е, -асы/-әсе формасындагы сыйфатларны куллану: килмәле (тот, кто должен прийти), укымалы (тот, кто должен учиться);
• эш-хәрәкәтнең кабатлануын белдерү өчен -гала/-гәлә, -ыштыр/-ештер формалары кулланыла: баргала (хаживать), укыштыр (почитывать).

Пермь сөйләшендә шулай ук -ма/-мә инфинитивы һәм -ныңқы/-неңке абстракт тиешлек аффиксы кулланылуы теркәлгән^[8].

Урта диалект лексикасы әдәби телгә хас булмаган күп санлы архаизмнарны һәм этнокультур үзенчәлекләрне саклап калган. Тикшерүчеләр билгеләп үткәнчә, диалект фигыльләренең күпмәгънәлелеге җирле мәдәни, көнкүреш һәм йола үзенчәлекләре белән бәйле, бу исә уникаль мәгънә төсмерләре барлыкка килүгә этәргеч бирә^[9].

Лексик үзенчәлекләр үрнәкләре^[9]:

• бидерә (әд. чиләк) — татар теленең барлык диалектларында да очрый, әмма әдәби телдә юк;
• мөйөш/мийеш — почмак — Төмән, Златоуст, Бөре, Ичкин, Красноуфимск, Касыйм сөйләшләрендә һәм керәшен сөйләшләрендә теркәлгән;
• чашлау/чаклау (әд. чамалау);
• сыштау/сыктау (әд. елау);
• сырлау (әд. буяу) — Пермь, Красноуфимск, Түбән Кама керәшеннәре һәм Касыйм сөйләшләрендә таралган;
• ай ашчысы/айакчы — кунакларга аш-су әзерләргә хуҗабикәгә ярдәм итүче хатын-кыз — Минзәлә, Бугуруслан, Әстерхан һәм Бараба сөйләшләрендә сакланып калган этнокультур лексика.

Урта диалектның таралу ареалларын һәм үзенчәлекләрен татар галимнәре Җ. Вәлиди, Л. Җәләй, Л. Т. Мәхмүтова, Н. Б. Бурганова, Д. Б. Рамазанова, Ф. Ю. Юсупов, Ф. С. Баязитова, Т. Х. Хәйретдинова, З. Р. Садыйкова, А. К. Булатова, М. Р. Булатова һәм башкалар өйрәнгәннәр^[2][6].