Халыкка Яңа ел мөрәҗәгате

Дәүләт башлыгының Яңа ел мөрәҗәгате жанры котлау жанрыннан үсеш алган, аның тарихы XVII гасырдан килә, шул ук вакытта дәүләт башлыгының Яңа ел котлаулары практикасы XX гасырдан башлана. Яңа ел мөрәҗәгате жанрын өйрәнү һәм лингвистик анализлау вакыты XX-XXI гасырлар чигенә туры килә, бу ритуаль жанр тулысынча формалашкан һәм Яңа ел телеэфирының даими челтәренә кертелгән^[1].

Президентның формаль яңа ел мөрәҗәгате милли телевидениенең үзәк каналы (яки берничә каналы) буенча трансляцияләнә торган зур булмаган бәйрәм алды ролигыннан гыйбарәт. Ул, кагыйдә буларак, Яңа ел җитәргә берничә минут кала (гадәттә 10 минут) күрсәтелә. Язманы эфирга чыгару вакыты, аның дәвамлылыгына карап, секундлар буенча исәпләнә, ул нәкъ Яңа ел җитүгә төгәлләнә. Россиядә, мәсәлән, Яңа ел видеоязмасы төгәлләнү белән курантлар суга башлый. 12 тапкыр сугу — Яңа ел керүнең мәҗбүри символы. 1 гыйнварда 00:00:00 сәгатьтә Кремль/Минск куранталары чаң суга башлый, ә 12 дән соң беренче сугу яңа тәүлек һәм Яңа ел башланганнан соң 10 секунд узгач яңгырый (00:00:10).

Телеэфирның төгәл вакыты берничә сәгатькә кадәр тирбәлергә мөмкин: әйтик, Польшада Президентның Яңа ел котлавы ул кадәр әһәмиятле коммуникатив вакыйга булып саналмый һәм гадәттә кичке яңалыклар чыгарылганнан соң, 20:00 сәгатьтә, трансляцияләнә. Беларуссиядән аермалы буларак (анда бер генә сәгать поясы, шуңа бәйле рәвештә президент халыкны экраннан бер үк вакытта — төн уртасына берничә минут кала котлый), Россия берничә сәгать поясына бүленгән, шуңа бәйле рәвештә Яңа ел котлавы һәр төбәктә җәдвәл буенча трансляцияләнә. Яңа ел мөрәҗәгате кадрында, кагыйдә буларак, бизәлгән чыршы яки аның элементлары була, гадәттә ул Президенттан уңда яки сулда урнаштырыла^[1].

Президентның Яңа ел мөрәҗәгате семиозисын билгеле бер компонентлар җыелмасын үз эченә алган коммуникатив вәзгыять буларак күз алдына китерергә мөмкин: хәбәрнең нигезендә адресантның (дәүләт башлыгы) билгеле бер медиаканал аша билгеле бер милли тел кулланып, халыкка яңа ел котлавы рәвешендә хәбәр тапшыру интенциясе ята. Җибәрүченең интенциясен уңышлы тормышка ашыру һәм хәбәрне алучы аны адекват декодласын өчен тел аңа яхшы таныш булырга тиеш. Президентның Яңа ел мөрәҗәгатенең семиотик яссылыгы кирәкле суггестив эффект алуга юнәлдерелгән вербаль һәм вербаль булмаган чаралар ярдәмендә формалаша^[1].

Яңа ел котлавы текстының конститутив элементлары булып Президент мөрәҗәгатендә үткәнгә — узып баручы ел вакыйгаларына һәм тагын да ераграк тарихи этапларга бәя бирү, шулай ук киләчәкне күзаллау — киләсе елда перспективаларны һәм иҗтимагый бурычларны билгеләү кебек милли кыйммәтләр тора. Чыгыш текстларының мәгънәви тулылануы, нигездә, «гомумсемиотик оппозицияләрнең билгеле бер җыелмасы аша» тормышка ашырыла торган дуаль модель кысаларында оештырыла: начар (проблемалы, иске, чит, куркыныч һәм күңелсезлекләр белән тулы, ялган) һәм яхшы (тормыш өчен кирәкле, яңа, үз, уңай, имин, нәтиҗәле, өметләндерүче, чын). Текст авторы тарафыннан яхшы дип бәяләнгән концепт, билгеле бер коннотатив катлам белән массакүләм тапшырулар ярдәмендә аны адресат дөньясы картинасына «кертү» өчен, лингвосемиотик эшкәртүгә дучар ителә. Дәүләт башлыгының Яңа ел котлавы тексты өчен Ватан (Ватан, ил), гаделлек, ирек (бәйсезлек), без (милләт), алар, дөреслек, ялган, яхшылык, яманлык, иминлек кебек идеологемалар аеруча әһәмиятле булып санала. «Без (Мин һәм Сез) — алар» база гиперонимик дихотомиясенә Президент һәм халык образларын, шулай ук күптән түгел булып узган һәм якын киләчәк вакыйгаларының турыдан-туры булмаган детерминантын эшкәртү шактый дәрәҗәдә буйсындырылган^[1].

Яңа ел мөрәҗәгатьләренең текстлары башлыча спичрайтерлар тарафыннан төзелә һәм бары тик дәүләт башлыгы белән килештерелә, текстны президент язмый. Шул ук вакытта яңа ел мөрәҗәгатенең текст формалашу үзенчәлекләре нәкъ менә бөтен ил өчен ел нәтиҗәләрен ясау вәкаләте булган автор статусына бәйле. Яңа ел мөрәҗәгатьләрендә адресат булып илнең барлык гражданнары, халык (сәяси карашларга бәйсез рәвештә) чыгыш ясый. Адресантның төп интенциясе тыңлаучыларны милләт буларак берләштерү, массакүләм адресат һәм статус җибәрүче арасында чикләрне тигезләү булганлыктан, соңгысы президент буларак кына түгел, ә шәхес буларак та, дус буларак та чыгыш ясый. Шуңа бәйле рәвештә текстта интеграция тактикасы актив тормышка ашырыла, аның махсуслаштырылган билгеләренә «без» зат алмашлыгы, уртаклык лемалары (бергә, барысы да, безнеке, бердәмлек, халык), «үзебезнеке», «үз даирәбез» семантик кырын тамгалаучы бердәмлек компоненты булган лемалар, «гаилә» семантик кырына керүче лемалар керә. Хикәяләү субъектын билгеләүче «мин» алмашлыгы, шулай ук адресатны белдерүче «сез» алмашлыгы, кагыйдә буларак, текстның котлау өлешендә генә барлыкка килә^[1].

Президентның Яңа ел мөрәҗәгатенең констатацияләү өлешендә, шулай ук киләсе елда ориентирларны билгеләүдә, беренче планга киң кабул итү кырын формалаштыра торган (файдалы, куркыныч, авыр һәм башкалар) һәм билгеле бер һөнәри гамәлләрне номинацияли торган процессив-билгеләр чыга. Әгәр узып баручы ел вакыйгалары рациональ критерийны чагыштырмача исәпкә алып бәяләнсә, киләчәкне күзаллау барыннан да элек адресатның хис-кичерешләренә йогынты ясарга һәм сөйләүчегә карата симпатия уятырга тиеш була^[1].

Филология фәннәре докторы Ж. Р. Сладкевич дәүләт башлыгының Яңа ел мөрәҗәгате спецификасын билгеләү өчен түбәндәге параметрларны аерып чыгара^[1]:

1. Сөйләм формасы: икенчел телдән сөйләм (якынча язма сөйләм), ягъни белгечләр тарафыннан алдан язылган һәм төзәтелгән текст;
2. Аралашу өлкәсе һәм характеры: гомуммилли телетапшырулар өчен язылган иҗтимагый-сәяси, медиаль хәбәр;
3. Сәбәп: яңа календарь ел җитү;
4. Коммуникатив максат: әйдәп бара торганы — уртак кыйммәтләр һәм өстенлек иткән идеология нигезендә милләтне берләштерү; ярдәмчел максатлар — узып баручы елга йомгак ясау, киләсе елга перспективаларны билгеләү, билгеләнгән сәяси нәтиҗәгә ирешү өчен Хөкүмәткә кирәкле идеяләрне массакүләм аңга кертү, халыкны бәйрәм белән котлау һәм адресатның уңай эмоциональ халәтен көчәйтү;
5. Адресантның образы/статусы: югары вазыйфаи зат — дәүләт башлыгы, бу гадәттә жанр атамасында беркетелә;
6. Адресат образы: ил гражданнары (күпчелек текстларда бербөтен халык);
7. Җавап реакциясе (эмоциональ типтагы перлокутив эффект): адресатның шатлык, ватанпәрвәрлек хисләре, рәхмәт, соклану, ачу һәм башка хисләр кичерүе;
8. Мәҗбүри структур элементлар:
   1. Адресатка мөрәҗәгать итү;
   2. әбәпне билгеләү;
   3. Узып бара торган елга йомгак ясау;
   4. Киләсе елга гомуми бурычларны билгеләү;
   5. Идеологик һәм патриотик компонентлар (шул исәптән кыйммәтләрне билгеләү);
   6. Бәйрәм белән котлау һәм теләкләр җиткерү.
9. Ритуаль характер: Яңа ел мөрәҗәгате перформатив, циклик характерда һәм вакыт эчендә локальләштерелгән (милли телевидение каналлары буенча 31 декабрьдә төн уртасына берничә минут кала трансляцияләнә); Яңа ел мөрәҗәгатенең ритуаль атрибутикасы ачык күзәтелә (чыршы, курантлар чаңы, гимн, флаг, шампань бокалы һ.б.).

• Яңа ел