Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Анатолий Лопырин

Анатолий Иванович Лопырин (7 [20] ноября 1909, Түбән Новгород — 8 октябрь 1970, Ставрополь) — СССР терлекчелек өлкәсе галиме, Ставрополь краендагы Бөтенсоюз сарыкчылык һәм кәҗәчелек фәнни-тикшеренү институты бүлеге мөдире, профессор, биология фәннәре докторы. Социалистик Хезмәт Герое (1970), РСФСРның атказанган фән эшлеклесе, Сталин премиясе лауреаты (1952).

Биография

20 (1909 год) ноябряендә Түбән Новгородта хезмәткәр гаиләсендә туа. 1927 елда мәктәпне тәмамлый һәм Н. Э. Бауман исемендәге Казан дәүләт ветеринария институтына укырга керә.

Яшь галим

1931 елда ветеринария табибы дипломын алгач, хатыны һәм хезмәттәше Нина Викторовна Логинова белән бергә Башкорт АССРның Баймак районына китә, анда Анатолий Иванович эпизоотиягә каршы отрядка ветеринария табибы вазифасына билгеләнә[1]. Бер елдан соң аны Азия сарыкчылык фәнни-тикшеренү институтына (Казак АССР) чакыралар, анда ул эндокринология төркеменең кече фәнни хезмәткәре булып эшли башлый.

1934 елда Ставрополь шәһәренә Бөтенсоюз сарыкчылык һәм кәҗәчелек фәнни-тикшеренү институтының физиология лабораториясенә өлкән фәнни хезмәткәр вазифасына күчерелә[2]. 1930 нчы еллар азагында Кырымда каракүл сарыкларында үткәрелгән тәҗрибәләр нәтиҗәсендә әзерләнгән «Сарыкларның күп балалылыгы һәм аны билгели торган факторлар» дигән темага кандидатлык диссертациясен яклый. Бу эш Бөтенсоюз яшь галимнәр бәйгесендә икенче премиягә һәм В. И. Ленин исемендәге Авыл хуҗалыгы фәннәре академиясе грамотасына лаек була. 1939 елдан Мәскәүдә Бөтенсоюз авыл хуҗалыгы күргәзмәсендә катнаша, анда Бөтенсоюз авыл хуҗалыгы күргәзмәсенең Зур көмеш медале белән бүләкләнә (1940).

Фронт һәм яралану

Бөек Ватан сугышының икенче елында броньнән баш тарткан Анатолий Лопырин 1942 елның июлендә Эшче-крестьян Кызыл Армиясе сафларына алына. Сталинград һәм Дон фронтларында ветеринария хезмәте гвардия капитаны дәрәҗәсендә, 23 нче армиянең 203 нче укчылар дивизиясенең 1037 нче артиллерия полкының полк ветеринария лазареты начальнигы булып хезмәт итә. Сталинград янындагы сугышларда 1942 елның 14 ноябрендә башына, уң кулына авыр яралана, уң күзен югалта һәм сул күзенә нык зыян китерә, шулай итеп күрү сәләтеннән мәхрүм кала. Өфе госпиталендә озак дәваланганнан соң I дәрәҗә инвалидлык ала һәм 1943 елның маенда армиядән комиссияләнә. Депрессияне һәм хәтта үз-үзенә кул салу омтылышын кичереп, өйгә кайтмаска, ә сукыр кызылармеецлар өчен интернатка китәргә ниятләсә дә, хатыны һәм әнисенең хатлары тәэсирендә Анатолий Иванович барыбер Ставропольгә кайта. Бөтенсоюз сукырлар җәмгыяте ярдәмендә ул инде итек баса, итекче һөнәрен үзләштерә башлый, ләкин 1943 елның июлендә хезмәттәшләре чакыруы буенча БСФТСТИга эшкә кайта.

1945 елның ноябрендә немец-фашист илбасарларына каршы көрәш фронтында Командалыкның сугышчан биремнәрен үрнәк үтәгәне һәм шул ук вакытта күрсәткән батырлыгы һәм кыюлыгы өчен Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнә[3].

Фәнгә кайту

Өлкән фәнни хезмәткәр Анатолий Лопырин, сугышка кадәр тупланган практик тәҗрибәсен кулланып, үзенең эзләнүләренең алдагы юнәлешен сарыкларның үрчү биологиясе өлкәсендә ачык күрә. Ул иң яхшы төр билгеләренең таралуы еллар буена сузылмасын, ә кыска вакыт эчендә мөмкин булсын өчен омтыла. Аның тугры ярдәмчесе һәм ассистенты булып хатыны Н. В. Логинова тора, ул командировкаларда, лабораториядә аның янында була, ире җитәкчелегендә барлык кирәкле тикшеренүләрне башкара. Бер елдан соң ук галимнең Төньяк Кавказ сарыкчылыгын торгызу буенча эше СССР игенчелек халык комиссариаты тарафыннан билгеләп үтелә.

1948 елда А. И. Лопырин институтның лаборатория мөдире итеп билгеләнә. Түбән продуктлы мазаев һәм яңа кавказ сарыкларын Ставрополь крае колхозларында югары продуктлы нәфис йонлы «Совет мериносы» сарыкларына әйләндергән өчен Сталин премиясенә лаек була (1952). Аның «Сарык һәм кәҗәләрнең үрчү биологиясе һәм көтүне тизләтелгән яңарту методлары» дигән хезмәте 1954 елда биология фәннәре докторы диссертациясе буларак раслана[4].

1954 елда үрчү биологиясе һәм ясалма орлыкландыру бүлеге мөдире итеп билгеләнә. Бу вазыйфада А. И. Лопырин гомеренең ахырына кадәр эшли. 1955 елда аңа профессор гыйльми исеме бирелә. Бу чордагы тикшеренүләрнең төп нәтиҗәләре аның «Сарык һәм кәҗәләрнең үрчемлелеген арттыру» (1953) монографиясендә һәм А. И. Лопырин белән Н. В. Логинованың «Сарыкларны ясалма орлыкландыру» (1960) китабында чагылыш таба.

1961 елдан, институтта аспирантура ачылгач, А. И. Лопырин аспирантлар төркеме белән интенсив эшли, Югары бонитёрлар мәктәбендә һәм авыл хуҗалыгы институтында сарыкларның үрчү биологиясе һәм ясалма орлыкландыру буенча лекцияләр укый. Студентлар аны яраталар һәм мавыгып тыңлыйлар. Ул аларны махсус белемнәре белән генә түгел, ә киң эрудициясе, гомуми культурасы, күп укуы белән дә таң калдыра. А. И. Лопырин В. Маяковский исемендәге Ставрополь крае сукырлар өчен китапханәсенең укучысы була. Ул рельеф-нокталы шрифт белән басылган махсус китапларны һәм соңгы әдәби яңалыклар язылган «сөйләүче» китапларны ала. Ә иң мөһиме — ул һәр шартта да кеше булып калырга өйрәтә.

Хрущёв «җепшеклеге» елларында А. И. Лопырин ел дәвамында ике тапкыр бәрәнләү мөмкинлеген кире какканы өчен эзәрлекләүләргә дучар була. Бу принципиаль позиция галимгә вазыйфасыннан һәм исемнәреннән мәхрүм калуга китерә яза, ләкин акылның җиңүенә ярдәм итә[5].

Авыл хуҗалыгы хайваннары өлкәсендә зур белгечләргә әверелгән А. И. Лопырин һәм Н. В. Логинованың тикшеренүләре киң халыкара танылу ала. Галимнәр бөтен бер фәнни юнәлешне үстерү өчен үзенчәлекле программа булып хезмәт иткән берничә тәҗрибәгә нигез сала. Алар тәкъдим иткән яңалыклар шактый гади, нәтиҗәле һәм эштә уңайлы була, аларның күбесе бүгенге көнгә кадәр кулланыла.

Ирле-хатынлы галимнәргә Англия, Франция, АКШ, Италия галимнәре яза. Аларның методикасы белән танышу өчен Ставропольгә Австралиядән фермер хатын-кыз махсус килә, аннан соң Австралия журналында мәкаләгә заказ һәм килергә чакыру килә. Ләкин институт җитәкчелегенә «йомшак» кына ишарәлиләр: «Сездә анда күзлеләр табылмадымыни?» Һәм бу сүзләрне хезмәт күрсәтеп Анатолий Ивановичның исенә җиткерәләр. Ул вакытка ул мондый төртмәле сүзләргә игътибар итмәскә өйрәнгән була, ләкин шуннан соң, халыкара симпозиумнарга даими чакыруларга карамастан, барудан баш тарта: чит илләрдә — Миланда, Парижда — бергә язылган докладларны Нина Викторовна укый.

А. И. Лопыринның ватан биология фәнен үстерүдәге казанышлары «Хөрмәт Билгесе» (1945), Ленин (1966) орденнары, «РСФСРның атказанган фән эшлеклесе» (1968) исеме белән билгеләп үтелә[6].

Югары бүләк

СССР Югары Советы Президиумының 1970 елның 8 гыйнварындагы Указы белән авыл хуҗалыгы фәнен үстерүдәге зур казанышлары өчен һәм алтмыш яшьлек юбилее уңаеннан Анатолий Иванович Лопыринга Социалистик Хезмәт Герое исеме бирелә[7], аңа икенче Ленин ордены һәм «Урак һәм Чүкеч» алтын медале тапшырыла[8].

Фәнни эшчәнлеге

Сугыштан соңгы беренче елларда ук А. И. Лопыринның фәнни эшчәнлегенең төп юнәлеше — сарыкларның үрчү функцияләрен сизелерлек арттыручы, тармак өчен иң рациональ системаларны өйрәнү, эшләү һәм сарыкчылык практикасына кертү була. Шул ук вакытта галим тарафыннан сарыкларда токомара яралгыларны күчереп утырту методикасы эшләнә.

А. И. Лопырин тарафыннан беренче тапкыр репродуктив процессның физиологик закончалыклары өйрәнелә, аның нейрогумораль регуляция механизмнары ачыклана, җәйге чорда сарыкларда качуны (рус. охота) гормональ стимуллаштыруның иң нәтиҗәле вариантлары эшләнә. Соңгылары хәзерге вакытта да җенси сезон чикләрендә качуны синхронлаштыру методын рациональләштерү буенча тәҗрибәләрдә уңышлы кулланыла.

А. И. Лопырин һәм аның укучылары тәкә орлыгын озак вакыт саклау методларын эшләү буенча уникаль экспериментлар үткәрәләр, аны тирән суыту технологиясен камилләштерәләр һәм чит ил галимнәре тәҗрибәләрендә алынган күрсәткечләр белән чагыштырганда, туңдырылган орлыкның аталандыру сәләтен арттыруга ирешәләр.

1950 елдан 1960 елга кадәр А. И. Лопырин һәм Н. В. Логинова тарафыннан сарыкларны катнаш орлык белән орлыкландыруның нәтиҗәлелеге буенча тикшеренүләр үткәрелә; зиготаларны күчереп утырту (трансплантация) методикасы эшләнә; сарыкларда һәм кәҗәләрдә яралгыларны гомо- һәм гетеропластик күчереп утырту буенча тәҗрибәләр сериясе тәмамлана; вак хайваннарның кыргый һәм йортлаштырылган формаларын ерак гибридлаштыру һәм кавыштыру буенча тәҗрибәләр үткәрелә. Ата һәм ана гаметаларының төрле сыйфатлы булуының нәсел сыйфатына йогынтысы, антибиотикларның һәм глицеринның спермага тәэсире, ике тапкыр орлыкландырганда орлыкны кертүнең оптималь срокларын билгеләү буенча кызыклы мәгълүматлар алына.

Ерак гибридлаштыру буенча тәҗрибәләрдә сарыкларны һәм кәҗәләрне реципрок кавыштыру ысулы белән кавыштырганда йомырканың аталану мөмкинлеге раслана, гибрид яралгыларның үсеш сроклары билгеләнә һәм гибрид нәсел алу мөмкин түгел дигән фикер кире кагыла. Кәҗәләрдә җенси процессны өйрәнү, шулай ук А. И. Лопырин һәм аның укучыларының фәнни тикшеренүләренең бер юнәлеше булып, бу төр хайваннарда сайлап алу һәм ясалма орлыкландыру системасын эшләргә мөмкинлек бирә.

Киләсе унъеллыкта (1961—1970) сарыкларда качуны гормональ стимуллаштыру һәм синхронлаштыруның гамәли ысуллары эшләнә, тәкәләрнең өстәмә җенси бизләре секретларының һәм эпидидималь спермийларның биологик үзенчәлекләре өйрәнелә, сарык яралгыларын суытылган хәлдә саклау ысулы эшләнә. Тәкә орлыгын нуль һәм бүлмә температурасында саклау һәм сперманы туңдырылган хәлдә озак вакыт саклау методларын камилләштерү, тышкы мохит факторларының орлыкның биологик үзенчәлекләренә, йомырканың аталануына һәм сарыкларда яралгылар үсешенә йогынтысын өйрәнү буенча элегрәк башланган тикшеренүләр дәвам итә. Сарыкларны ясалма орлыкландыруның оештыру һәм техник алымнарын камилләштерү буенча зур эш башкарыла.

А. И. Лопырин җитәкчелегендә башкарылган берничә эшләнмә — качуны китереп чыгаруның сенсибилятор методы, вазэктомияләнгән тәкәләр кулланып сарыкларны ясалма орлыкландыруны оештыру, сарыкларны яңа алынган сперманың киметелгән дозалары белән орлыкландыру һәм башкалар — СССР Авыл хуҗалыгы министрлыгының фәнни-техник советы тарафыннан хуплана һәм сарыкларны һәм кәҗәләрне ясалма орлыкландыру буенча инструкцияләргә кертелә.

А. И. Лопырин исән чагында мөстәкыйль рәвештә, шулай ук хезмәттәшләре һәм укучылары белән берлектә 143 фәнни хезмәт башкарыла һәм бастырыла. Галим үлгәннән соң гына аның хезмәтләренең фәнни нәтиҗәләре «Сарыкларның үрчү биологиясе» (1971) монографиясендә гомумиләштерелә. Аның җитәкчелегендә ун кандидатлык һәм бер докторлык диссертациясе яклана[9].

Анатолий Иванович Лопырин 1970 елның 8 октябрендә 61 нче яшендә вафат була. Ставропольдә җирләнгән.

Бүләкләре

Истәлек

А. И. Лопырин истәлеге Бөтенроссия сарыкчылык һәм кәҗәчелек фәнни-тикшеренү институты бинасына (Тынычлык урамы, 349 нчы йорт) мемориаль такта куеп мәңгеләштерелгән. Лопырин исеме белән Ставрополь урамнарының берсе аталган.

Гаиләсе

Хатыны Нина Викторовна Логинова, биология фәннәре докторы (1967). Кызлары Галина һәм Алла, улы Борис.

Әдәбият

  • Лопырин А. И. Биология размножения овец. — М.: Колос, 1971.
  • Действие различных прогестагенных препаратов при стимуляции синхронизации охоты у овец / А. И. Лопырин, В. И. Донская, Л. П. Рак и др. // Овцеводство. № 8. — С. 27-30.
  • Лопырин А. И. Влияние измененных условий эмбриогенеза на рост и развитие ягнят / А. И. Лопырин, Н. В. Логинова, П. Л. Карпов // Советская зоотехния. 1951. — № 11. — С. 83-95.
  • Лопырин А. И. Влияние организма матери на развитие плода / А. И. Лопырин, Н. В. Логинова, П. Л. Карпов // Докл. / АН СССР. Сер. биол. — 1950.-С. 101—102.
  • Лопырин А. И. Биология размножения овец / А. И. Лопырин. М.: Колос, 1971.-318 с.
  • Лопырин А. И. Влияние организма матери на изменение экстерьера ягнят при межпородных пересадках зародышей / А. И. Лопырин, Н. В. Логинова, П. Л. Карпов //Труды совещания по биологическим основам повышения продуктивности. М., 1952.-С. 120—124.
  • Лопырин А. И. Искусственное вызывание охоты у овец /А. И. Лопырин, Н. В. Логинова, В. И. Донская // Вестник сельскохозяйственной науки. 1962. — № 11. — С. 82-87.
  • Лопырин А. И. Искусственное осеменение овец / А. И. Лопырин, Н. В. Логинова. М.: Сельхозгиз, 1960. — С. 23-46.
  • Лопырин А. И. К методике замораживания семени барана / А. И. Лопырин, Н. В. Логинова // Овцеводство. 1958. — № 8. — С. 31 −34.
  • Лопырин А. И. Краткие итоги и перспективы дальнейших исследований по замораживанию семени барана / А. И. Лопырин // Овцеводство. — 1970.- № 9. С. 29-32.
  • Лопырин А. И. Опыт межпородной пересадки зародышей / А. И. Лопырин, Н. В. Логинова, П. Л. Карпов // Советская зоотехния. — 1950. — № 8.- С.50-64.ф 109. Лопырин, А. И. Повышение плодовитости овец и коз / А. И. Лопырин.- М.: Сельхозгиз, 1952. 231 с.
  • Лопырин А. И. Увеличение многоплодия овец гормональным воздействием / А. И. Лопырин, Н. В. Логинова // Успехи зоотехнических наук. −1937. Т.4. — № 1. — С. 46-64.
  • Лопырин А. И. Жизненность и наследственность овец, развившихся из пересаженных зародышей / А. И. Лопырин, Н. В. Логинова, П. Л. Карпов // Научные исследования института за 1953 год: Сб. науч. тр. Ставрополь, 1953. — С. 67-70[10].

Искәрмәләр

  1. ↑ Метёлкина О. «Думаю, что чем-нибудь буду полезен...» // Вечерний Ставрополь. — 24.11.2009. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 сентябрь 2015. Архивировано 22 июль 2014 года.
  2. ↑ Сайт Всероссийского научно-исследовательского института овцеводства и козоводства. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 сентябрь 2015. Архивировано 13 июль 2016 года.
  3. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР о награждении орденами и медалями офицерского, сержантского и рядового состава Красной Армии от 6 ноября 1945 года // Подвиг народа [недоступная ссылка — история]. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 октябрь 2015. Архивировано 13 март 2012 года.
  4. ↑ Диплом доктора наук А. И. Лопырина // История движения незрячих. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 сентябрь 2015. Архивировано 4 март 2016 года.
  5. ↑ У истоков тонкорунного овцеводства стояли ставропольские учёные // Комсомольская правда. — 07.12.2014. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 сентябрь 2015. Архивировано 4 март 2016 года.
  6. ↑ Грамота заслуженного деятеля наук А. И. Лопырина // История движения незрячих. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 сентябрь 2015. Архивировано 4 март 2016 года.
  7. ↑ Ежегодник Большой Советской Энциклопедии, 1971 (вып. 15). М., «Советская энциклопедия», 1971. стр.43
  8. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Социалистического Труда профессору Лопырину А. И.» от 8 января 1970 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик. — № 2 (1504). — 14.01.1970. — Ст. 14. — С. 14.
  9. ↑ Подвиг учёного: К 70-летию со дня рождения А. И. Лопырина. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 февраль 2016. Архивировано 11 март 2016 года.
  10. ↑ Айбазов А.-М. М. Теоретические основы, разработка и совершенствование биотехнологических методов воспроизводства овец. — Дисс. … д-ра. биол. наук. — Ставрополь, 2003. — 271 с. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 сентябрь 2015. Архивировано 29 октябрь 2016 года.

Сылтамалар

«Ил геройлары» халыкара патриотик интернет-проектында  Анатолий Лопырин

Төркемнәр