Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Уфа

Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен Уфа (мәгънәләр) битенә күчегез.

Уфа (баш. Өфө, рус. Уфа, чирм. Ӱпӧ, чуаш. Ĕпхӳ) — Россиядәге миллионлы шәһәр, Башкортстан Республикасының башкаласы һәм Уфа районының административ үзәге (Уфа районы составына керми)[13][14]. Республика әһәмиятендәге шәһәр, 2006 елдан бирле шул ук исемдәге шәһәр округы үзәге булып тора[13]. Уфа агломерациясенең үзәге һәм Россия Федерациясенең эре икътисади, мәдәни һәм фәнни үзәкләреннән берсе[15].

Уфа өязенең, Уфа провинциясенең, Уфа наместниклыгының, Уфа һәм Сембер генерал-губернаторлыкларының, Уфа өлкәсенең, Оренбург губернасының (1802—1865) һәм Уфа губернасының тарихи үзәге[5][6].

Уфа ярымутравында, Караидел белән Дим елгаларның Агыйдел елгасына кушыла торган урынында урнашкан.

2020 елның 2 июленнән — «Хезмәт даны шәһәре»[16].

Физик-географик сыйфатлама

Төп мәкалә: Уфа географиясе  [рус.] (тат.

Географик урыны

Уфа шәһәре Агыйдел елгасының сул ягында, Караидел һәм Дим елгалары кушылган урында, Агыйдел буе калкулыклы тигезлегендә, Көньяк Урал сыртларыннан көнбатышка таба 100 чакрым ераклыкта урнашкан[13]. Шәһәрнең ландшафты күп яктан Уфаның үсешен, төзелешен һәм заманча йөзен билгели. Сутолока елгасы Уфа ярымутравын Сутолока тарлавыгы аша Агыйдел-Сутолока һәм Сутолока-Караидел өлешләренә (ландшафтларына) бүлә[17].

Шәһәрнең мәйданы 708 км² тәшкил итә (башка мәгълүматлар буенча — 715 км²[8]), шәһәр чигенең озынлыгы — 232 чакрым. Уфа — халык тыгызлыгы буенча Россиядә миллионнан артык кеше яшәгән иркен шәһәр, мәйданы һәм озынлыгы буенча Россиядә бишенче урында тора[18][19].

Уфадан эре шәһәрләр кадәр ераклыгы (автоюллар буенча)[20]
Ижевск ~ 394 км
Киров ~ 777 км		 Пермь ~ 522 км
Сыктывкар ~ 1204 км		 Екатеринбург ~ 547 км
Төмән ~ 808 км
Самара ~ 463 км
Мәскәү ~ 1355 км
Роза ветров
 Чиләбе ~ 417 км
Омск ~ 1353 км
Саратов ~ 918 км
Волгоград ~ 1311 км		 Оренбург ~ 374 км
Казакъстан байрагы Актүбә ~ 627 км		 Казакъстан байрагы Костанай ~ 732 км
Казакъстан байрагы Астана ~ 1423 км

Сәгать поясы

Уфа халыкара стандарт буенча Yekaterinburg Time Zone (YEKT) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +6:00 гә тигез. Төш вакыты 13:16 сәгатькә туры килә[21].Екатеринбург вакыты зонасы

Гидрографиясе

Төп мәкалә: Уфа күлләре  [рус.] (тат.

Шәһәр биләмәсендә Агыйдел елгасының киңлеге — 400 м, уртача тирәнлеге — 1,5 — 5 м; ташу вакытында су биеклеге 6—9 м-га җитә. Караидел елгасының киңлеге — 300 м, уртача тирәнлеге — 2—2,5 м[22].

Климаты

Климаты уртача континенталь, әмма Екатеринбург яки Пермьгә караганда йомшаграк.

Уртача температура: гыйнвар — −15°С; июль — +19,7°С. 1979 елның 1 гыйнварында иң түбән температура — −48,5°С; 2023 елның 10 июлендә иң югары температура +39,4°С теркәлгән. Һаваның уртача еллык температурасы — +3,8°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 418 мм (сул яр өлешендә (Кооперативная Поляна, Затон) 349 мм га кадәр), ә уң яр өлешендә 550—600 мм га кадәр[22][23].

Уфа климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Абсолют максимум, °C 5,8 9,2 14,3 30,9 36,2 38,3 38,6 38,5 33,4 26,8 14,7 5,0 38,6
Уртача максимум, °C −9,5 −7,7 −0,4 11,0 20,1 24,6 25,5 22,8 16,8 7,7 −1,7 −6,7 8,6
Уртача температура, °C −13,7 −12,6 −5,8 5,2 13,1 18,0 19,3 16,5 10,9 3,6 −4,8 −10,4 3,4
Уртача минимум, °C −18,5 −17,8 −11,2 0,2 6,6 11,8 13,5 11,0 6,2 0,3 −8,1 −14,6 −1,6
Абсолют минимум, °C −48,5 −43,5 −34,4 −29,7 −9,7 −1,2 1,4 −0,6 −6,8 −25,6 −35,1 −45 −48,5
Явым-төшем нормасы, мм 577
Чыганак: Средние месячные и годовые температуры воздуха в Уфе (рус.). www.pogodaiklimat.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
Соңгы 10 елда (январь 2012 — декабрь 2022) Уфа климаты климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Уртача максимум, °C −8,4 −8,7 −1 12,3 21,4 23,9 27,2 26,5 17,2 8,6 −0,5 −7,8 9,2
Уртача температура, °C −12,1 −13,6 −6,2 6,8 14,2 17,8 20,6 19,5 12,1 5,1 −2,7 −10,7 4,2
Уртача минимум, °C −16,2 −18,2 −11,3 1,2 6,9 11,6 14,0 12,5 7,0 1,6 −4,8 −13,8 −0,8
Чыганак: Средние месячные и годовые температуры воздуха и осадки в Уфе (рус.). www.weatheronline.co.uk. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.

Экологиясе

60 нчы елларда Уфадагы «Химпром» җитештерү берләшмәсендә (хәзер завод ташландык хәлдә) хлорфеноксиуксуслы гербицидлар (2,4-Д, 2,4,5-Т, аларның тозлары) җитештергән 19 нчы цехта берничә авария була. Авария нәтиҗәсендә тетрахлородибензодиоксин  [рус.] (тат. (ТХДД) һәм башка продуктлар барлыкка килә. Аварияләр нәтиҗәсендә завод эшчеләре нык агулана, хлоракне белән авырый, үлем очраклары да була. Цех мәйданы да пычрана һәм экологик яктан куркыныч булып кала бирә. Фаҗигага карамастан, 5 нче цех 2,4,5-ТХФ җитештерүне дәвам итә[24].

«Уфахимпром» җитештерү берләшмәсендә авария нәтиҗәсендә ТХДД барлыкка килү реакциясе

Завод территориясен пычраткан ТХДД күләме 200 килограммнан артык дип бәяләнә. Аның күпчелек өлеше шлам саклагыч буаларга күмелә. Шлам буаларыннан җир асты суларына үтеп кергән ТХДД шәһәр өчен куркыныч булып кала. Токсиннар үткәрүчән катламнар аша үтеп, туфракның өске катламнарына һәм атмосферага чыгарга мөмкин.

Шәһәр экологиясенә шулай ук 1989 елның ноябреннән 1990 елның мартына кадәр шул ук «Уфахимпром» химия заводында булган фенол һәлакәте зур зыян сала. Авария нәтиҗәсендә Чернушка, Шөгер, Караидел елгалары пычрана. Уфаның көньяк су алу корылмасыннан фенол белән пычранган суны кулланган халыкның гомуми саны 672 876 кеше тәшкил итә[25].

2015—2019 елларда атмосферага пычраткыч матдәләр чыгару күләме таблицада китерелгән[26].

2015 ел 2016 ел 2017 ел 2018 ел 2019 ел
Шәһәр буенча, шул исәптән 222,2 234,6 225,1 211,8 214,2
стационар чыганаклардан 140,6 153,0 143,5 130,2 175,6
транспорттан 81,6 81,6 81,6 81,6 38,6

Стационар чыганаклардан чыккан калдыкларның төп өлеше нефть эшкәртү сәнәгате предприятиеләре (71 %) һәм энергетика (4,3 %) тармакларыннан. Атмосферага пычраткыч матдәләр чыгаруның гомуми күләмендә автотранспортның өлеше 22 % тәшкил итә. Шәһәрдә җан башына туры килгән атмосфераны пычраткыч матдәләр күләме 0,190 тонна тәшкил итә[26].

Тарихы

Төп мәкалә: Уфа тарихы  [рус.] (тат.

Уфа тарихы 1586 елда[13] (башка мәгълүматлар буенча — 1574 елда[5][6]) Уфа кирмәне төзелүдән башлана[14]. Кальгага нигез салучы һәм беренче шәһәр воеводасы Михаил Нагой була. XVI гасыр азагында Уфа сәяси сөрген урыны буларак кулланыла. Уфа XVII—XVIII гасырларда күпсанлы һөҗүмнәр һәм камалышлар кичерә, әмма бер тапкыр да яуланмый; шул исәптән, 1773—1775 еллардагы Крестьяннар сугышы вакытында дүрт айлык блокаданы һәм һөҗүмне кичерә. Бөек Ватан сугышы елларында Уфага сәнәгать предприятиеләре, фәнни һәм мәгариф учреждениеләре, халык эвакуацияләнә.

undefined
Төп мәкалә: Уфа II шәһәрчеге

Уфага кадәрге чор белән берничә торак пункты бәйле. Мәсәлән, мәйданы якынча 2 гектар булган, IV/V—XIV гасырларга караган табылдыклары һәм V—VII гасырлардагы Турбаслы культурасының элитар каберлекләре булган Уфа II шәһәрчеге[13].

Берничә тикшеренүче Уфа II шәһәрчеген урта гасырлардагы Паскерти (Pascherti) шәһәре белән бәйли, ул бертуган Пицциганиларның 1337 елгы картасында[27], 1375 елгы Каталония атласында[28], соңрак Г. Меркаторның 1554 елгы картасында Пашерти дип билгеләнгән. Шулай ук шәһәрчекне XIV гасыр гарәп авторы Ибн Хәлдүн һәм башкалар телгә алган Башгирд (Башкорт) шәһәре[29] белән дә бәйлиләр. Француз шәрекъ белгече А. Кордье бу шәһәрне картада хәзерге Уфа урыны белән бәйләп карый[30], ә XIV—XVI гасырлардагы Көнбатыш Европа картографлары аны Караидел елгасы тамагы районында билгели[28].

XVI гасырда хәзерге Уфа урынында Нугай Урдасы наместнигының Имән-кала штабы булган[31]. П. И. Рычков XV—XVI гасыр башындагы Уфа губернасы тарихы буенча кулъязма документлар, башкорт халкының тарихи риваятьләре булуы турында яза: Уфа шәһәре территориясендә руслар килгәнгә кадәр зур шәһәр булган, ул Агыйдел елгасының биек яры буйлап Караидел елгасы тамагыннан «ун чакрымга» сузылган, анда Тура ханның ставкасы урнашкан. М. Сомов болай дип язган: «Уфа урнашкан урында, югарыда әйтелгәнчә, күптәннән башкортлар яшәгән, …ханның монда лагере булган… Башкортларның тораклары, хәтта хан лагере да агачтан ясалган, шуңа күрә, курганнардан башка бернәрсә дә сакланмаган.. Ханның торагы Караидел елгасының биек һәм матур ярында урнашкан булган, хәзерге вакытта ул Шайтан каласы (рус. Чертово городище) дип атала… Башкортлар Уфада кышын гына яшәгән; җәен исә терлек көтүлекләре өчен уңайлы урыннарга күченеп киткәннәр. Шәһәргә Сутолока һәм Агыйдел елгалары янында нигез салынган»[32].

1557 елда башкортлар Мәскәү патшалыгына кушылганнан соң, Иван IV-гә үз җирләрендә шәһәр төзү үтенече белән мөрәҗәгать итәләр. П. И. Рычков бу вакыйга турында болай дип яза: «ышанычлы мәгълүматлар буенча, башкортлар бу шәһәрне 1573 елда ук төзүне сораган. Алар үзләренә тиешле ясакны яшәү урынына якынрак түләргә генә түгел, ә монда сыену урыны һәм дошманнардан саклану урыны булуын да теләгәннәр». Юрматы башкортларының шәҗәрәсендә: «Ясакны еракта урнашкан Казан шәһәренә ташу авыр булган: алар бөек патшадан үз җирләрендә Уфа шәһәрен төзүне сораганнар», — дип язылган. Көньяк-көнчыгыш башкортларының шәҗәрәсендә болай диелә: «Башкортлар патшадан үз җирләрендә һөҗүмнәрне кире кагу һәм ясак түләүне җиңеләйтү өчен шәһәр төзергә рөхсәт итүен сорый…».

1560 елда Дума дворяны И. А. Артемьев, Иван IV боерыгы буенча, Агыйдел елгасында ныгытма төзү өчен мәйданчыкны билгеләү һәм чик сызыгын сызу өчен Башкорт краена килә[33].

Троица көнендә, 1574 елның 30 маенда, Сутолока һәм Нугай елгалары тамагына Мәскәү укчылары отряды килә. Монда, елга ярында, Уфаның беренче шәһәр корылмасы — Троица көне хөрмәтенә аталган кечкенә, гади чиркәү төзелә. 1574 елда воевода Иван Нагой җитәкчелегендәге укчылар отряды Троица калкулыгында Уфа кирмәнен төзи башлый[34].

1586 елда Уфа шәһәр статусын ала һәм Уфа өязенең административ үзәгенә әйләнә. Уфа өязе оешу белән идарә итүнең воевода формасы барлыкка килә. Тарихчылар раславынча, беренче воевода Мәскәү тарафыннан җибәрелгән Михаил Нагой була. Воевода шәһәрнең төп административ учреждениесе — Уфа Приказ ызбасы (контора бинасы) белән җитәкчелек итә. Аңа 150—200 укчыдан торган гарнизон буйсына. Шәһәр диварлары һәм посад (ныгытмага тоташып торган сәүдә-һөнәрчелек бистәсе) төзелү белән, үзәктәге ныгытылган шәһәрчек кремль дип атала башлый. Кремль 440 метр озынлыктагы бүрәнә койма белән уратып алына, аның көньяк һәм төньяк өлешләре өстендә имән манаралар күтәрелә[33].

Административ-территориаль бүленеше

Төп мәкалә: Уфаның административ бүленеше  [рус.] (тат.

Административ-территориаль корылышы кысаларында Уфа шәһәре җиде шәһәр районыннан тора[35][36]:

Кала районнары Административ карта
картада
№ 		Район Халкы
     01 Эмблема Демского района Уфы.jpg Дим ↗83 203
     02 Герб калининского района Уфы.jpg Калинин ↘207 664
     03 Эмблема Кировского района Уфы.jpg Киров ↗174 837
     04 Эмблема Ленинского района Уфы.png Ленин ↗91 530
     05 Эмблема Октябрьского района Уфы.jpg Октябрь ↘245 416
     06 Эмблема Орджоникидзевского района Уфы.jpg Орджоникидзе ↘161 291
     07 Эмблема Советского района Уфы.jpgСовет ↗180 868
Башкортстан Республикасының административ картасы

Бу районнарга турыдан-туры ике авыл бистәсе (Князево авылы; Ветошниково авылы исә Ленин районына буйсына) һәм биш авыл Советы (барлыгы 22 торак пунктны тәшкил итә) карый: Фёдоровка авыл Советы — Калинин районына, Нагаево авыл Советы — Октябрь районына, ә Новочеркасск һәм Турбаслы авыл Советлары Орджоникидзе районына буйсына[35][36]. Шәһәрне тәшкил иткән район һәм авыл советлары Уфа шәһәр округы составына керә, әмма алар үзләре муниципаль берәмлекләр булып саналмый[37]. Шәһәр читендәге авыл торак пунктларын берләштерү нәтиҗәсендә хәзер Киров һәм Октябрь районнарында ике аерым өлештән торган, тоташ булмаган территорияләр бар. Октябрь районының ике өлешен башка шәһәр округлары территорияләре аерып тора, ә Киров районының ике өлеше шәһәр округына кермәгән территорияләр белән аерылган.

Хөкүмәт органнары

Урындагы үзидарә

Уфа шәһәре шәһәр округының урындагы үзидарә органнары:

  • Уфа шәһәр округы Советы (Уфа шәһәр Советы) — муниципаль үзидарәнең вәкиллекле органы, муниципаль сайлауларда сайланган 36 депутаттан тора; вәкаләтләр срогы 4 ел;
  • Уфа шәһәр округы Советы рәисе — Уфа шәһәр округы башлыгы — совет тарафыннан аның депутатлары арасыннан сайлана; вәкаләтләр срогы 4 ел;
  • Уфа шәһәр округы хакимияте (Уфа шәһәр хакимияте) — урындагы үзидарәнең башкарма органы; аның структурасы хакимият башлыгы тәкъдиме буенча совет тарафыннан раслана;
  • Уфа шәһәр округы хакимияте башлыгы ялгыз башчанлык принципларында хакимият белән идарә итә һәм бәйге нәтиҗәләре буенча төзелгән килешү нигезендә вазифага билгеләнә.
  • Хакимият башлыгының вәкаләтләре тиешле чакырылыш советы вәкаләтләре белән чикләнә[38].
undefined
undefined
Уфада урнашкан республика хакимияте органнары
Судлар

Уфада Башкортстан Республикасының Конституция суды, Башкортстан Республикасының Арбитраж суды һәм Башкортстан Республикасының Югары Суды[39], шулай ук хәрби, җәмәгать суды һәм район федераль судлары урнашкан.

Халкы

Халык исәбе

1650 1718 1811 1840 1856 1863 1865 1879 1886 1897
700 5600 9200 16 500 12 900 16 500 20 100 23 200 27 000 49 275
1913 1914 1916 1920 1923 1926 1931 1933 1937 1939
▲100 700 ▼99 900 ▲112 700 ▼92 800 ▼85 300 ▲97 737 ▲123 446 ▲167 900 ▲216 449 ▲250 011
1945 1956 1959 1962 1967 1968 1970 1973 1975 1976
▲264 800 ▲265 000 ▲546 878 ▲610 000 ▲700 000 ▲733 800 ▲770 000 ▲844 000 ▲924 000 ▲932 000
1979 1985 1986 1987 1989 1990 1991 1992 1993 1994
▲969 289 ▲1 023 000 ▲1 040 000 ▲1 043 000 ▲1 092 000 ▼1 052 000 ▼1 080 000 ▲1 097 000 ▼1 096 000 ▼1 092 000
1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004
▼1 092 000 ▲1 094 000 ▼1 082 000 ▲1 084 000 ▲1 088 000 ▲1 090 000 ▼1 088 800 ▼1 042 437 ▲1 043 306 ▼1 040 623
2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014
▼1 036 026 ▼1 029 616 ▼1 022 575 ▼1 021 458 ▲1 024 842 ▲1 062 319 ▲1 065 646 ▲1 072 291 ▲1 077 719 ▲1 096 702
2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2025
▲1 105 667 ▲1 110 976 ▲1 115 560 ▲1 120 547 ▲1 124 226 ▲1 128 787 ▲1 144 809 ▲1 157 994 ▲1 163 304 ▲1 166 098
undefined
undefined

2020 елгы Бөтенроссия халык җанисәбе мәгълүматлары нигезендә, 2021 елның 1 октябренә шәһәр халык саны буенча Россия Федерациясенең 1118 шәһәре арасында 10 нчы урынны били. Шулай ук халык саны буенча Европада 31 нче урында тора[40].

Уфа агломерациясе (Уфа шәһәр округы, Уфа, Благовещенск, Чишмә, Иглин, Кырмыскалы һәм Кушнаренко муниципаль районнары) халкы 1 529 422 кеше тәшкил итә (2021). 2008 елдан бирле халыкның табигый артуы күзәтелә. 2009 елның 1 гыйнварына булган мәгълүматлар буенча, шәһәрдә республиканың бөтен халкының 25,4 % ы, ягъни республиканың шәһәр халкының 42,2 % ы яши. Хатын-кызлар саны ир-атлар саныннан өстенлек итә (54,5 % һәм 45,5 %), һәр 1000 хатын-кызга 835 ир-ат туры килә. Эшкә сәләтле яшькә кадәргеләрнең өлеше — 15,4 %, эшкә сәләтлеләрнең — 65,2 %, эшкә сәләтле яшьтән өлкәнрәкләрнең — 19,4 %. 2016 елда хатын-кызларның гомер озынлыгы — 75, ир-атларныкы 66 яшьне тәшкил иткән. Шәһәрнең миллионынчы кешесе 1980 елның 12 августында туган, әмма Башкортстанның күпмилләтле булуы сәбәпле, күп кенә совет шәһәрләрендәге традиция буенча, бер бала гына түгел, ә өч бала — башкорт Салават Базаров, рус Пётр Сошников һәм татар Гөлшат Зарипова — миллионынчы гражданнар дип игълан ителә[41] Уфа — Россиядә халкы миллионга җиткән 11 нче, ә СССРда 21 нче шәһәр була.

Уфаның этник составы, 2020 елгы Бөтенроссия халык җанисәбе мәгълүматлары буенча, түбәндәгечә: руслар — 48,9 %, татарлар — 28,3 %, башкортлар — 17,1 %, украиннар — 1,2 %, башка милләт вәкилләре — 4,5 %[42].

Еллар Халык исәбе (кеше) шул исәптән
руслар башкортлар татарлар украиннар
1897 49 275 42 062 3151 2524 43
1920 92 800 69 900 1200 10 000 1700
1923 85 300 64 000 3600 12 500 н.д.
1926 98 537 74 785 4632 14 331 534
1939 250 000 176 400 15 400 39 000 6200
1959 546 878 355 192 30 321 115 146 15 131
1970 770 905 475 480 54 368 183 326 19 257
1979 976 858 568 504 92 678 240 881 25 739
1989 1 079 765 585 337 122 026 291 190 28 107
2002 1 049 479 530 136 154 928 294 399 17 772
2010 1 071 640 494 723 172 794 286 409 12 485
2020 1 167 775 557 492 233 128 308 381 4 543

Икътисады

Уфа Башкортстан икътисады өчен үсеш үзәге булып тора һәм Россия икътисадына зур өлеш кертә. Шәһәрдә илнең берничә мөһим продукциясе, шул исәптән бензин, дизель ягулыгы һәм пропилен полимерлары, шулай ук фанера, май һәм мазут җитештерелә. Уфаның эшкәртү сәнәгате нефть продуктлары һәм нефть химиясе җитештерү, машиналар төзү, химия сәнәгатенә нигезләнгән. Уфада Россиянең эре нефть эшкәртү һәм химия заводлары урнашкан. Алар арасында: Яңа-Уфа нефть эшкәртү заводы, Уфа нефть эшкәртү заводы, Уфаоргсинтез, Уфанефтехим[43].

2020 елда Уфада эре һәм урта предприятиеләр тарафыннан икътисади эшчәнлекнең барлык төрләре буенча җибәрелгән икътисади продукция күләме 1 триллион 91,4 миллиард сум тәшкил иткән, бу Башкортстанның гомуми күләменең 56,6 процентын били.

Башкортстан Республикасының Уфа шәһәре округын 2030 елга кадәр социаль-икътисади үстерү стратегиясе эшләнгән[44][45].

Транспорт

Уфа — Россия өчен төп транспорт үзәге (тимер юл, торбаүткәргечләр, автомобиль юллары, һава юллары, елгалар). Монда суднолар йөри торган Агыйдел һәм Караидел елгалары Транссебер тимер юлының тарихи маршруты белән кисешә[46].

undefined

Автомобиль транспорты

Автомагистраль шәһәрне Мәскәү, Чиләбе, Казан, Самара, Пермь һәм Оренбург шәһәрләре белән тоташтыра. Моннан тыш, Уфа — Россиядә Мәскәү белән ике федераль автомобиль юлы аша тоташтырылган беренче шәһәр (икенчесе, 2019 елның 27 ноябренә карата, Санкт-Петербург). Шәһәрнең көньяк чиге буйлап М5 «Урал» федераль трассасы уза, ә М7 «Идел буе» федераль трассасы шунда тәмамлана. Шулай ук Уфадан көньякка таба баручы Уфа — Оренбург магистрале «Уфа» халыкара аэропортына да илтә. Автобус хезмәте Башкортстан Республикасының шәһәрләре, районнары, аның якын күршеләре белән бәйләнеш тота. Шәһәрара автобуслар Көньяк автовокзалдан кузгала. Төп пассажир ташучы булып «Башавтотранс» дәүләт унитар предприятиесе санала[47].

2024 елның мартында Уфадан көнчыгышка чыгу юлы төзелеше тәмамлана[48].

Тимер юллары

Самар — Уфа — Златоуст — Чиләбе — Екатеринбург тимер юлы проекты 1885 елда раслана, Агыйдел елгасы аша тимер юл күпере 1888 елда төзелә. Уфа аша үтүче тимер юл линияләре көнбатыш һәм үзәк Россия белән Урал һәм Себер арасындагы бәйләнешне тәэмин итә.

undefined

Биредә Россия тимер юллары филиалы булган Куйбышев тимер юлының Башкортстан бүлекчәсе үзәге урнашкан. Шәһәрдә тугыз тимер юл вокзалы бар, иң зур йөк станциясе — Дим (шулай ук Бензин исемле йөк ташу станциясе дә бар), иң зур пассажирлар станциясе — Уфа. 2008 елның ноябрендә станция комплексының беренче этабы реконструкциядән соң ачыла[49]. 1965 елдан 2017 елга кадәр Уфа белән Мәскәү арасында «Башкортстан» фирма пассажир поезды йөри (1993 елга кадәр «Башкирия» дип атала).

Һава юллары

Төп мәкалә: Уфа (аэропорт)

1938 елдан даими авиалинияләр эшли. Уфа халыкара аэропорты Россиянең 27 шәһәренә (шул исәптән Симферопольгә) график буенча эчке рейслар тәкъдим итә, шулай ук Истанбул, Анталья, Барселона, Даламан, Ташкент, Хуҗант, Бангкок, Дүшәнбе, Дубай, Ираклион, Баку һәм башка шәһәрләргә даими рейслар башкарыла. 2014 елда аэропорт Идел буе федераль округы аэропортлары арасында пассажирлар ташу буенча лидер була[50].

undefined

Моннан тыш, шәһәр чикләрендә Забельский спорт аэродромы, шәһәрдән көнбатышка таба 32 чакрым ераклыкта Первушино җиңел авиация аэродромы[51] һәм шәһәрдән көнчыгышка таба 15 км ераклыкта Тауш аэродромы урнашкан.

Уфа — аэропорт коды (UFA) аэропортның һәм шәһәрнең тулы исеменә туры килгән, авиациядә аббревиатурасыз кулланылган дөньядагы сирәк шәһәрләрнең берсе[52].

Су транспорты

Агыйдел елгасында навигация рәсми рәвештә якынча йөз илле ел дәвамында гамәлдә. Елга круизлары кыска вакыт эчендә шәһәрнең иң яхшы күренешләре белән танышырга мөмкинлек бирә. Елга транспорты (эчке су юллары транспорты) йөкләрне һәм пассажирларны суднолар белән табигый (елгалар, күлләр) һәм ясалма (каналлар, сусаклагычлар) эчке су юллары буйлап ташый[53]. Уфадагы иң эре елга предприятиеләренең берсе — «Башкортстан елга пароходчылыгы»[54]. Җәй көне Агыйдел һәм Караидел елгаларында Уфа паром кичүләре эшли.

Җәмәгать транспорты

Төп мәкаләләр: Уфа шәһәр электричкасы  [рус.] (тат., Уфа автобусы  [рус.] (тат., Уфа троллейбусы  [рус.] (тат., Уфа трамвае  [рус.] (тат. һәм Уфаның тизйөрешле трамвае  [рус.] (тат.

Җәмәгать транспорты төрләренә трамвайлар, троллейбуслар, автобуслар, маршрут таксилары һәм такси керә. Метро төзелеше туктатылган, генераль план буенча 2025 елга кадәр тизйөрешле трамвай хәрәкәтен гамәлгә ашыру каралган.

Истәлекле урыннар

Төп мәкалә: Уфаның истәлекле урыннары  [рус.] (тат.

Архитектурасы

Төп мәкалә: Уфа архитектурасы  [рус.] (тат.

Уфада сакланып калган иң борынгы бина — Октябрь Революциясе урамы, 57/1 адресы буенча урнашкан, танылган тау-металлургия сәнәгатьчесе Демидовның бер катлы почмак йорты. Бина XVIII гасыр уртасында төзелгән. Ул 1774 елның ноябрендә (башка мәгълүматлар буенча, 1775 ел башында) рус полководецы Александр Васильевич Суворовның, императрица Екатерина II тарафыннан Пугачев күтәрелешен бастыру вакытында, шушы йортта тукталуы белән билгеле.

1803 елда Оренбург гражданнар губернаторы Алексей Александрович Врасский (Вражский, Вразский) Уфаның яңа планировкасы планын төзи һәм аны император Александр I-гә тәкъдим итә[55]. Яңа генераль план буенча, Уфаны тигезрәк һәм корырак урынга күчерергә тәкъдим ителә. Шәһәрне киңәйтүдән тыш, гамәлдәге урамнар аша яңа урамнар салу да планлаштырыла. Бу планның алга табагы язмышы билгесез[56].

1816 елгы янгыннан соң Россия хезмәтендәге шотланд архитекторы Уильям Гесте шәһәрнең 667,5 гектар мәйданын биләгән беренче генераль планын төзи. 1817 елның декабрендә ул Уфага килә һәм губерна геодезисты Сметанин белән берлектә планга төзәтмәләр кертә. Хөкүмәт бу формадагы проектны 1819 елның 3 мартында раслый, бу исә XIX гасыр дәвамында шәһәр үсеше юнәлешен билгели. Гесте планы буенча шәһәр чикләре Телеграф урамыннан Никольский урамына һәм Агыйдел елгасыннан Богородская урамына кадәр сузылган. Архитектор гамәлдәге биналарны һәм җир рельефын нәтиҗәле файдаланган. Ул иске үзәкне — Троицк һәм Түбән мәйданнарын — шәһәрнең яңа сәүдә үзәгенә, Югары сәүдә мәйданындагы булачак Кунак Сараена тоташтырган Олы Казан урамын (шәһәрнең төп магистрале) озайта. Шул ук вакытта Уфаның яңа административ үзәге — Собор мәйданы — Театр урамы аша Югары сәүдә мәйданына тоташтырыла. Уфаның административ-сәүдә үзәге озак вакыт шәһәрнең тарихи үзәге территориясендә кала[57].

Шәһәрнең иң биек бинасы — 31 катлы Идел-тауэр бинасы (102,3 метр), ул 2018 елның декабрендә төзелеп бетә. Бина шәһәрнең төньяк өлешендәге Октябрь проспектында урнашкан[58]. Икенче урында — «Уралсиб» финанс корпорациясенең үзәк офисы, ул — биеклеге 100,5 метр булган 26 катлы бина.

2014 елда Башкортстан Республикасында Уфа шәһәре округының мәйданы 71,6 мең гектар тәшкил иткән, шуның 20 меңе — төзелеш алып барыла торган мәйдан. Торак фонды 23 миллион 800 мең квадрат метр тәшкил итә. Торак белән тәэмин ителеш: бер кешегә 21,6 квадрат метр[59]. Уфа ярымутравының төзелеш тыгызлыгы коэффициенты 0,55 тәшкил итә. Шәһәрдәге биналар уртача биш катлы. Россия Федерациясенең Төбәкләр үсеше министрлыгы, Россия Инженерлар берлеге, Төзелеш һәм торак-коммуналь хуҗалык буенча федераль агентлык, Кулланучылар хокукларын яклау һәм кеше иминлеге өлкәсендә күзәтчелек буенча федераль хезмәт төзегән шәһәр мохите сыйфаты рейтингы буенча Уфа 2012 елда 10 нчы урынны били. 2013 елга Санкт-Петербургның «Урбаника» территориаль планлаштыру институты төзегән Россиянең йөз эре шәһәренең комплекслы рейтингында Уфа яшәү өчен уңайлылык дәрәҗәсе буенча икенче урынны ала[60].

Һәйкәлләр

Шәһәрнең иң танылган символларының берсе — Салават Юлаев һәйкәле
Дуслык монументы
Акмулла һәйкәле
Мәҗит Гафури һәйкәле

Фонтаннар

Төп мәкалә: Уфа фонтаннары  [рус.] (тат.

Уфада 20 дән артык су корылмасы бар. Уфадагы иң борынгы эшләп торган фонтан — 1956 елда Орджоникидзе исемендәге мәдәният сарае янында төзелгәне. Ел саен фонтаннар сезонын ачу фестиваль белән билгеләп үтелә, анда иҗади төркемнәр һәм ялгыз башкаручылар чыгыш ясый, шулай ук балалар һәм үсмерләр өчен уеннар оештырыла.

Бакча һәм парклар

Ленин исемендәге парк
Софья аллеясы
Аксаков исемендәге мәдәният һәм ял бакчасы
Җиңү паркы

Уфа — яшел кала, моны шәһәрнең зур мәйданын биләп торучы яшел зоналар — урман парклары, парклар, бакчалар, скверлар, аллеялар, бульварлар дәлилли. Уфада ун мәдәни-ял паркы, бер хәрби-мемориаль парк, дүрт бакча, өч тарихи аллея, алты урман паркы, ике дендропарк, бер ботаника бакчасы һәм бер лимонарий бар.

Фән һәм мәгариф

Фәнни үсешнең өч үзәге бар:

  1. Россия Фәннәр академиясенең Уфа фәнни үзәге институтлары: математика, молекуляр һәм кристалл физикасы, механика, нефть химиясе һәм катализ, органик химия һ. б.
  2. Башкортстан Республикасы Фәннәр академиясе учреждениеләре: Уфа күз авырулары фәнни-тикшеренү институты, «Башкорт энциклопедиясе» фәнни-нәшрият комплексы, Үткәргеч торбалар гидравликасы үзәге, биотрансплантацияләр һәм биопрепаратлар фәнни-җитештерү институты, башкалар.
  3. Шәхси компанияләрнең проект-тикшеренү институтлары: РН-БашНИПИнефть, Башгипронефтехим һәм башкалар.

Югары уку йортлары

Башкорт дәүләт университеты
Уфа дәүләт авиация техник университеты
Уфа дәүләт нефть техник университеты
Башкорт дәүләт медицина университеты

8 федераль һәм 1 республика дәүләт югары уку йорты, шулай ук федераль дәүләт югары уку йортларының 3 филиалы (оештырылу көненнән алып хронологик тәртиптә тезелгән):

  1. Башкорт дәүләт университеты. 1909 елда Уфа укытучылар институты буларак оештырыла;
  2. Башкорт дәүләт аграр университеты. 1930 елның 23 июлендә Башкорт авыл хуҗалыгы институты буларак оештырыла;
  3. Башкорт дәүләт медицина университеты. 1932 елда Башкорт медицина институты буларак оештырыла;
  4. Уфа дәүләт авиация техник университеты. 1932 елда Рыбинскида нигез салына, 1941 елда Уфага эвакуацияләнә;
  5. Уфа дәүләт нефть техник университеты. 1948 елда Уфа нефть институты буларак оештырыла;
  6. М. Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогия университеты. 1967 елда Башкорт педагогия институты буларак оештырыла;
  7. Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институты. 1968 елда Уфа сәнгать институты буларак ачыла;
  8. Россия Эчке эшләр министрлыгының Уфа юридик институты. 1988 елда СССР Эчке эшләр министрлыгының Уфа югары мәктәбе буларак оештырыла;
  9. Башкортстан Республикасы Башлыгы кармагындагы Башкортстан дәүләт хезмәте һәм идарә итү академиясе. Башкортстан коммерция академиясе буларак оештырыла, 1991 ел.

Федераль дәүләт югары уку йортлары филиаллары:

  1. Россия Федерациясе Хөкүмәте кармагындагы Финанс университетының Уфа филиалы. 1932 елда ВЗФЭИның укыту һәм консультация үзәге буларак оештырыла, 1958 елдан — филиалы;
  2. Урал дәүләт физик культура университетының Башкортстан физик культура институты (филиалы). 1989 елда Чиләбе дәүләт физик тәрбия институтының укыту-консультация үзәге буларак оештырыла, 2000 елдан — филиалы, 2005 елдан — хәзерге исеме һәм статусы;
  3. Г. В. Плеханов исемендәге Россия икътисад университетының Уфа институты (филиалы). 1959 елда Бөтенсоюз читтән торып уку совет сәүдәсе институтының укыту-консультация үзәге буларак оештырыла. 1993 елдан — филиал, 1997 елдан — институт. 2019 елда ябыла.

Дәүләткә карамаган югары уку йортлары:

  1. Хезмәт һәм социаль мөнәсәбәтләр академиясенең Башкортстан социаль технологияләр институты (филиалы). 1963 елда Бөтенсоюз профсоюзлар үзәк советының профсоюз хәрәкәте югары мәктәбенең укыту-консультация үзәге буларак ачыла, 1998 елда филиалга әйләнә, 2004 елда хәзерге исемен һәм статусын ала;
  2. Көнчыгыш икътисади-юридик гуманитар академиясе. 1993 елда Көнчыгыш тышкы гуманитар университеты буларак оештырыла;
  3. Россия кооперация университетының Башкорт кооператив институты (филиалы). 1995 елда укыту-консультация үзәге, 1996 елда филиал, 2003 елда институт буларак оештырыла;
  4. Россия ислам университеты. 1999 елда Р. Фәхретдин исемендәге Россия ислам институты буларак оештырыла. Югары икътисад мәктәбе тикшеренүе күрсәтүенчә, Башкортстан төбәк вузларына ихтыяҗ буенча төбәкләр арасында 46 нчы урынны били.

Мәдәният һәм сәнгать

Төп мәкалә: Уфа мәдәнияте  [рус.] (тат.

Театрлар

Башкирский театр оперы и балета.JPG
Здание башкирского академического театра драмы им. М.Г. Гафури, памятник М.Г. Гафури.jpg
Республиканский Русский драматический театр.jpg
Синагога (вид справа).JPG
Teatr Nur.jpg
Башкорт дәүләт опера һәм балет театры Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт академия драма театры Рус дәүләт академия драма театры Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясе Уфа «Нур» татар дәүләт театры

Уфада алты дәүләт театры эшли: Башкорт дәүләт опера һәм балет театры, Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театры, Башкортстан Республикасы Рус дәүләт академия драма театры, Башкортстан Республикасының Мостай Кәрим исемендәге Милли яшьләр театры, Уфа «Нур» татар дәүләт театры һәм ике шәхси һөнәри театр: «Перспектива» альтернатив театры һәм Уфа бөтен жанрлар классик театры. Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясе эшли.

Китапханәләр

Шәһәрдә түбәндәге китапханәләр бар: Россия Фәннәр академиясе Уфа фәнни үзәгенең фәнни китапханәсе, Башкортстан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсе (филиаллары белән), Үзәк шәһәр китапханәсе, Ш. Ходайбирдин исемендәге Үзәк шәһәр балалар китапханәсе, Сукырлар өчен Башкорт республика махсус китапханәсе, Уфа дәүләт аграр университетының фәнни-техник китапханәсе. Моннан тыш, шәһәрдә 25 гомуми һәм 20 балалар китапханәсе хезмәт күрсәтә.

undefined

Музейлар

Төп мәкалә: Уфа музейлары  [рус.] (тат.

Уфада 50 дән артык дәүләт һәм шәхси музей эшли.

Галереялар һәм күргәзмә заллары

Уфада «Мирас» сәнгать галереясы, «Сара» сәнгать галереясы, М. В. Нестеров исемендәге Башкорт дәүләт сәнгать музееның «Иҗат» күргәзмә залы, Уфа сәнгать галереясы һәм Башкортстан Республикасы Рәссамнар союзының кече күргәзмәләр залы, «Урал» галереясы, X-max, Дамир Ялилов исемендәге шәһәр фотография йорты, Башкортстан Республикасы Рәссамнар союзы, «Облака» заманча сәнгать үзәге, «Арт-КВАДРАТ» шәһәр үзәге эшли.

Дин

Шәһәрдә төп дини конфессияләр — православие христианлыгы һәм сөнни юнәлешендәге ислам.

Православие

Богородица Раштуасы соборы
Богородско-Уфа чиркәве
Покров чиркәве
Хач торгызу чиркәве

Уфа — Рус православие чиркәвенең Башкортстан митрополиясе Уфа һәм Стәрлетамак епархиясенең үзәге.

XVII гасырның икенче яртысында Смоленск шәһәреннән Уфага Алла Анасы иконасының килүе хөрмәтенә Уфа Кремле үзәгендә беренче таш Смоленск собор чиркәве төзелә (1955 елда җимерелә).

Ислам

Беренче җәмигъ мәчете
«Лалә-Тюльпан» мәчете
«Мөнирә» мәчете
Хәмзә хаҗи мәчете

Уфа — Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте һәм Башкортстан мөселманнарының Диния нәзарәте үзәк органнары һәм мөфтиләре урнашкан урын.

1735—1740 еллардагы башкорт баш күтәрүләре вакытында Хаҗи мәчете җимерелә. Бәрсүән елгасы буенда (хәзер Уфа районының Чесноковка авылы) урнашкан мәчеттә башкортларның эчке үзидарәсендә иң югары хакимият булган гомуми башкорт иҗтимагый җыелышлары (җыеннар) үткәрелгән.

Беренче җәмигъ мәчете 1830 елда мөселманнарның Диния нәзарәте мөфтие Габдрәхимов Габдессәлам үтенече буенча Фроловская урамында (хәзерге Тукай урамы) Царевококтан 2 нче гильдия сәүдәгәре Мөэмин Хаҗисәетов акчасына төзелә.

2021 елга карата Уфада 22 мәчет эшли, шуларның дүртесе (Мәдинә (Инорс), Мәрьям, Нур, Нур Ислам) җайлаштырылган биналарда урнашкан (аларның үз аерым биналары юк). Шулай ук Әр-Рәхим мәчетен төзү, Дүртенче җәмигъ мәчетен реконструкцияләү эшләре бара.

Уфада туган танылган шәхесләр

Язучылар, мәгърифәтчеләр

Сәясәтчеләр, хәрбиләр, дәүләт эшлеклеләре

  • Георгий Афанасьев (1848—1925), Украина тышкы эшләр министры (1918);
  • Әлфия Галиева (1973), юрист, БР мәгариф һәм фән министры урынбасары (2018 елдан). БР мәгариф отличнигы;
  • Юрий Морозов (1949), Көньяк Осетия премьер-министры (2005—2008 елларда).

Балет артистлары

Җырчылар

Рәссамнар, режиссерлар, актерлар

Галимнәр, медицина хезмәткәрләре

  • Рөстәм Ахунов (1978), икътисад фәннәре докторы, БР ФА әгъза-корреспонденты. VI чакырылыш БР Дәүләт Җыелышы — Корылтай депутаты;
  • Гүзәл Булгакова (1952), физика-математика фәннәре докторы (2000), профессор (2005);
  • Рөстәм Гаделшин (1955—2016), физика-математика фәннәре докторы (1994), профессор (1999). БР атказанган фән эшлеклесе (2006);
  • Камил Галимов (1962) — табиб, медицина фәннәре кандидаты;
  • Дамир Еникиев (1939), медицина фәннәре докторы (1988), профессор (1989). Башкортстанның атказанган фән эшлеклесе (1993);
  • Рөстәм Кәбиров (1948), биология фәннәре докторы (1991), профессор (1992);
  • Флорида Кудашева (1940—2016), химия фәннәре докторы, профессор (1994). БР атказанган фән эшлеклесе (2001);
  • Геннадий Краузе (1914—1980), инженер-механик, Сталин премиясе лауреаты (1951), Бөтенсоюз металлургия машина төзү фәнни-тикшеренү институтының Колпино бүлеге директоры (1960—1980);
  • Айрат Мәмлиев (1940), галим-физик, физика‑математика фәннәре докторы (2004);
  • Юрий Муринов (1942), химия фәннәре докторы (1982), профессор (1986). РФ дәүләт премиясе лауреаты (1992), БАССР атказанган фән эшлеклесе (1985);
  • Ринат Садыйков (1957—2008) — Россиянең атказанган тренеры (хәрби самбо), техник фәннәр докторы, профессор;
  • Шамил Хәниф улы Солтанов (1974), техник фәннәр докторы.

Галерея

Салават Юлаев һәйкәле
Лалә-Тюльпан мәчете
Уфа дәүләт «Нур» татар театры
Уфа дәүләт «Нур» татар театры каршында Тукай һәйкәле
Агыйдел елгасы
Республика Йорты
БР Милли музее

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Уланд — Хватцев. — М., 2017. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 33). — ISBN 978-5-85270-370-5.
  2. ↑ Уфа // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  3. ↑ 1 2 Уфа // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  4. ↑ 1 2 3 Р. Г. Буканова. Уфа // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  5. ↑ 1 2 3 Уфа, губернский город // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.
  6. ↑ 1 2 3 Уфа, город // Энциклопедический словарь Гранат: В 58 томах. — М., 1910—1948.
  7. ↑ БД ПМО Республики Башкортостан (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026. Архивировано 27 ноябрь 2021 года.
  8. ↑ 1 2 Площадь Уфы планируется увеличить на треть (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026. Архивировано 27 ноябрь 2021 года.
  9. ↑ Топографическая карта окрестностей Уфы 1945–1946 годов (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  10. ↑ Топографическая карта Урала (рус.). ЭтоМесто. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  11. ↑ 1 2 Динамика численности населения Уфы (рус.). www.citypopulation.de. Мөрәҗәгать итү датасы: 5 май 2026.
  12. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов с населением 3000 человек и более (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026. Архивировано 1 сентябрь 2022 года.
  13. ↑ 1 2 3 4 5 Уфа́ / председ. Ю.С. Осипов и др. — Большая Российская Энциклопедия (в 35 т.). — Москва: Научное издательство «Большая российская энциклопедия», 2017. — Т. 33. Уланд — Хватцев. — С. 142–144. — 798 с. — 35 000 экз. — ISBN 978-5-85270-370-5.
  14. ↑ 1 2 Уфа // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  15. ↑ Об утверждении Стратегии социально-экономического развития городского округа город Уфа Республики Башкортостан до 2030 года, Решение Совета городского округа город Уфа Республики Башкортостан от 19 декабря 2018 года № 35/2 (рус.). gorsovet-ufa.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  16. ↑ Указ о присвоении почётного звания Российской Федерации «Город трудовой доблести» (рус.). http://www.kremlin.ru/ www. (2 июль 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  17. ↑ Ландшафты городские - Уфа от А до Я (рус.). Посреди России (12 февраль 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026. Архивировано 8 октябрь 2021 года.
  18. ↑ Самые длинные города России: список. Их описание и общая протяжённость (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026. Архивировано 6 октябрь 2021 года.
  19. ↑ Рейтинг столичных городов России от Фонда "Институт экономики города" (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  20. ↑ Расчет расстояний между городами. АвтоТрансИнфо. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  21. ↑ Время в Уфе, Республика Башкортостан, Россия. Сколько сейчас времени в Уфе (рус.). dateandtime.info. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026. Архивировано 18 октябрь 2017 года.
  22. ↑ 1 2 Географическое положение Уфы - Уфа от А до Я (рус.). Посреди России (1 гыйнвар 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026. Архивировано 8 октябрь 2021 года.
  23. ↑ Климат города Уфы - Уфа от А до Я (рус.). Посреди России (8 гыйнвар 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026. Архивировано 8 октябрь 2021 года.
  24. ↑ Фёдоров Л.А. Диоксины как экологическая опасность. — М. : Наука, 1993.
  25. ↑ Фенольная катастрофа в Уфе: как жителей города выручили родники (рус.). Башинформ (15 гыйнвар 2005). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  26. ↑ 1 2 Министерство природопользования и экологии Республики Башкортостан (рус.). ecology.bashkortostan.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026. Архивировано 25 октябрь 2020 года.
  27. ↑ Рудаков В. Г. К вопросу о двух столицах в Золотой Орде и местоположении города Гюлистана // Научное наследие А. П. Смирнова и современные проблемы археологии Волго‑Камья : материалы научной конференции : журнал. — 2000. — С. 305–323.
  28. ↑ 1 2 Псянчин А. В. Башкортостан на старых картах: история географического изучения и картографирования. — Уфа: Гилем, 2001. — С. 71. — 161 с. — ISBN 5750102432.
  29. ↑ Золотая Орда в источниках / сост., вступ. ст. и коммент. Р. П. Храпачевского ; пер. В. Г. Тизенгаузена. — М., 2003. — Т. 1: Арабские и персидские сочинения.
  30. ↑ Cordier H. Cathay and the Way Thither: Being a Collection of Medieval Notices of China [ингл.]. — New ed., rev. throughout in the light of recent discoveries by Henri Cordier. — London: Chʻeng‑wen Publishing Company, 1967.
  31. ↑ Рычков П. И. История Оренбургская (1730–1750). — Оренбург: Изд. Оренбург. губ. стат. ком., 1896.
  32. ↑ М. Сомов. Описание Уфы // Оренбургские губернские ведомости. Часть неофициальная. — 1864. 14 марта.
  33. ↑ 1 2 История Уфы 1557-2006 гг. Хронология событий (рус.). Посреди России (2 июль 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026. Архивировано 23 сентябрь 2020 года.
  34. ↑ Ногайский овраг – Уфа от А до Я (рус.). Посреди России (13 февраль 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026. Архивировано 8 август 2020 года.
  35. ↑ 1 2 Закон Республики Башкортостан от 20.04.2005 № 178-з (ред. от 01.06.2015) «Об административно-территориальном устройстве Республики Башкортостан» (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  36. ↑ 1 2 Постановление Правительства Республики Башкортостан от 29.12.2006 № 391 (ред. от 09.02.2015) «Об утверждении реестра административно-территориальных единиц и населённых пунктов Республики Башкортостан» (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  37. ↑ Закон Республики Башкортостан от 17.12.2004 № 126-з (ред. от 19.11.2008) «О границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан» (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  38. ↑ Устав городского округа Уфа Республики Башкортостан (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  39. ↑ Органы власти и организации (рус.). Официальный портал Республики Башкортостан. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  40. ↑ GEO. Города мира. Самые большие города Европы (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026. Архивировано 5 июнь 2020 года.
  41. ↑ На новом рубеже. Ровно 40 лет назад Уфа стала миллионником (рус.). Аргументы и факты (12 август 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026. Архивировано 22 сентябрь 2020 года.
  42. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан (рус.) (pdf). Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  43. ↑ Стратегия социально-экономического развития городского округа город Уфа Республики Башкортостан до 2030 года (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  44. ↑ Об утверждении Стратегии социально-экономического развития городского округа город Уфа Республики Башкортостан до 2030 года (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026. Архивировано 8 октябрь 2021 года.
  45. ↑ Стратегия социально-экономического развития города Уфы до 2030 года (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  46. ↑ Елена Сафонова. Заклинания на шоколад и заброшенный трамплин: путеводитель по Уфе (рус.). РИА Новости (7 май 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  47. ↑ На автобусе по республике (рус.). terrabashkiria.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  48. ↑ Елена Чиркова. С вещами на выезд (рус.). Коммерсантъ (26 декабрь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  49. ↑ Куйбышевская железная дорога (рус.). Куйбышевская ЖД. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  50. ↑ В 2014 году аэропорт «Уфа» по пассажиропотоку побил 20-летний рекорд (рус.). ufacitynews.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  51. ↑ Наше расположение (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  52. ↑ Коды аэропортов Уфа, Россия (RU) (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026. Архивировано 21 сентябрь 2013 года.
  53. ↑ Водный транспорт Республики Башкортостан (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  54. ↑ Башкирское речное пароходство (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026. Архивировано 21 октябрь 2020 года.
  55. ↑ ИСТОРИЯ УФЫ 1557-2006 гг. Хронология событий (рус.). Посреди России (2 июль 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026. Архивировано 23 сентябрь 2020 года.
  56. ↑ Управление по государственной охране объектов культурного наследия Республики Башкортостан (рус.). okn.bashkortostan.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026. Архивировано 26 сентябрь 2020 года.
  57. ↑ Плану Гесте — два века (рус.). Журнальный мир. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  58. ↑ «Идель Тауэр» (рус.). ufaprojects.kommersant.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  59. ↑ Мария Алексеева. Планы меняются // Вечерняя Уфа. — 2014. — № 150 (12548). — С. 1.
  60. ↑ По удобству проживания Уфа занимает второе место в рейтинге 100 крупнейших городов России (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026. Архивировано 17 февраль 2020 года.

Әдәбият

  • История Уфы: краткий очерк / Ганеев Р. Г., Болтушкин В. В., Кузеев Р. Г.. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1981. — 604 с.
  • Синенко С. Г. Город над Белой рекой. Краткая история Уфы в очерках и зарисовках 1574—2000. — Уфа: Государственное республиканское издательство «Башкортостан», 2002. — 5000 экз.
  • Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Юрий Осипов. — М., 2004—2017.
  • Нигматуллина И. В. Старая Уфа. Историко-краеведческий очерк. — Уфа: Белая река, 2007. — 224 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-87691-036-3.
  • 500 вопросов и ответов об Уфе / Муллакаев М. Н.. — Уфа: Панорама Башкортостана, 2008. — 240 с. — 6000 экз.
  • Юсупов Ю. Письменные источники о городах средневековой Башкирии // Ватандаш. — 2009. — № 11. — С. 37—40. — ISSN 1683-3554.
  • Уфа // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  • Каримов С. Г., Хабибов Л. Г. К вопросу о происхождении названия города Уфы // Вестник Башкирского университета. — 2014. — Т. 19, № 2. — С. 577—581. — ISSN 1683-3554.
  • Вахитов Р. Города башкир средневековья // Ватандаш. — 2016. — № 1. — С. 84—105. — ISSN 1683-3554.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр