Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Бөек Ватан сугышы ветераннары

Бөек Ватан сугышы ветераннары (рус. Ветераны Великой Отечественной войны) — Бөек Ватан сугышында катнашкан (1941—1945) һәм 1945 елдан соң барлыкка килгән кешеләр категориясе.

СССРда Бөек Ватан сугышы ветераннары статусы

Бөек Ватан сугышында катнашуларына бәйле рәвештә махсус хокуклар һәм өстенлекләргә ия булган СССР гражданнарының беренче даирәсе Советлар Союзы Геройлары һәм Бөек Ватан сугышы инвалидлары була. Советлар Союзы Геройларының күпчелеге (бүләкләнгән затларның гомуми санының 91,2% ы) Бөек Ватан сугышы чорында барлыкка килә. Бөек Ватан сугышы елларында кылган батырлыклары өчен 11657 кеше (3051 е үлеменнән соң), шул исәптән ике тапкыр 107 кеше (шуларның 7се үлгәннән соң) югары Герой исеменә лаек була. Бөек Ватан сугышында катнашучы Советлар Союзы Геройлары арасында — 90 ы хатын-кызлар (шуларның 49 ы үлеменнән соң) әлеге югары исемне ала. Бу гражданнарның чираттан тыш хезмәт күрсәтүгә хокукы турындагы белдерүләр сугыштан соңгы беренче еллардан башлап барлык иҗтимагый учреждениеләрдә, элемтә һәм көнкүреш хезмәте күрсәтү оешмаларында, саклык кассаларында һәм тимер юл кассаларында һ.б. җирләрдә эленеп тора.

Сугышка кадәр үк СССРның Үзәк башкарма комитеты һәм Халык комиссарлары советының 1930 елның 23 апрелендәге карары белән «РККА хәрби хезмәткәрләре һәм хәрби бурычлылар һәм аларның гаилә әгъзалары өчен өстенлекләр турындагы Кодекс» кулланышка кертелә, ул әлеге кодексны камилләштергән законнар һәм карарлар кабул итү өчен башлангыч нокта булып тора. Шул ук вакытта кайбер өстенлекләр хәрби хезмәткәрләрнең үзләренә генә түгел, аларның гаилә әгъзаларына карата да кулланыла. Мисал өчен, СССР Хәрби министрының 1952 елның 10 мартындагы 20 номерлы «Хәрби хезмәткәрләрне, аларның гаилә әгъзаларын, пенсионерларны һәм ирекле ялланган хезмәткәрләр составын СССР хәрби министрлыгы шифаханәләренә һәм ял йортларына сайлап алу һәм җибәрү тәртибе турындагы инструкция»не атарга була. Әлеге документта шулай ук хәрби хезмәткәрләрнең гаилә әгъзаларына хәрби шифаханәләрдә дәвалану хокукы бирелергә мөмкин булуын, шифаханәләрдә билетлар (юлламалар) бәясенең күпме өлешен түләргә кирәклеге турындагы мәгълүматлар бар.

Әмма 20 ел дәвамында бу социаль категориянең составы Совет армиясендә сугыш елларында хезмәт иткән хәрби хезмәткәрләр һәм ирекле ялланган гражданнар белән генә чикләнә. Өстенлекләр күләме һәм алар тәкъдим иткән затлар даирәсенең масштаблы киңәюе Л. И. Брежневның хакимияткә килүеннән башлана. Җиңүнең 20 еллыгы алдыннан, 1965 елның 6 мартында, СССР Министрлар Советы «Бөек Ватан сугышы инвалидларына һәм Бөек Ватан сугышында һәлак булган хәрби хезмәткәрләрнең гаилә әгъзаларына өстенлекләрне киңәйтү турында»гы 140 номерлы карар кабул итә. Ике атнадан соң, СССР Министрлар советының 1965 елның 20 маендагы 401 номерлы карары белән, элек Ватан сугышы инвалидлары өчен билгеләнгән өстенлекләр «СССРны саклаганда яки башка хәрби хезмәт бурычларын үтәгәндә алган яралар, контузия, гарипләнү яки фронтта булган чорда авыру нәтиҗәсендә инвалидлык алган хезмәткәрләргә дә» кагыла[1].

Әлеге өстенлекле категория составын алга таба киңәйткәндә, аңа «Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнгән тыл хезмәтчәннәре һәм СССР (Кавказ, Котып арты) регионнары белән Киев, Мәскәү, Одесса, Севастополь, Сталинград) каһарман-шәһәрләре оборонасы өчен медальләр белән бүләкләнгән тыл хезмәтчәннәре дә кертелә.

Бу рәттә блокадачылар категориясе аерылып тора. Башта аңа «Ленинград оборонасы өчен» медале белән бүләкләнгән шәһәр халкы гына керсә, соңрак — Ленинград предприятиеләрендә хезмәт иткән башка затлар да (башта «блокаданың бөтен чоры дәвамында» ачыкламасы белән, ә аннан блокада ахырына кадәр эвакуацияләнгән яки шәһәрдән Зур җиргә чыгарылганнар да) кертелеп карала. Хәзерге вакытта блокадниклар категориясенә Ленинградта блокада елларында исән кала алган, анда кимендә дүрт ай яшәгән барлык затлар керә («Блокададагы Ленинградта яшәүчегә» тамгасын карагыз).

Сугыш вакытында лаеклы өстенлекләрдән файдаланучы затлар даирәсен киңәйтү сугыш инвалидларын (ягъни хокуклары турыдан-туры сугышта катнашучылар ) һәм сугыш ветераннарын (күбесенчә сугыш чорында граждан затлар) аерып карау зарурлыгын тудыра. Шул ук вакытта, 1980 еллар ахырына бу категориядәге гражданнарның саны кимү сәбәпле, элек алар арасындагы өстенлек күләме аермалыгы да акрынлап кими. СССР таркалган чорда «Бөек Ватан сугышы ветераны» төшенчәсенең аңлатмасы киңәя. 1978 елдан башлап, өстенлекләр яссылыгында Совет Армиясенең ирекле ялланган составы вәкилләре дә ветераннар һәм партизаннарга тиңләштерелә.

Бөек Ватан сугышы ветераннары өчен каралган өстенлекләр СССРның 15 союздаш республикалары территориясендә бертөрле була. Союз таркалганнан соң, Балтыйк буе республикалары территориясендә яшәүче ветераннар иң авыр хәлдә кала: алар каралган өстенлекләрдән мәхрүм ителү өстенә, яңа хакимиятләр тарафыннан, кайбер очракларда, суд тарафыннан эзәрлекләнәләр. Инфляция белән бәйле барлык ветераннарның да тормыш дәрәҗәсе кискен түбәнәя, бәяләр арту, түләүле медицина хезмәтенә күчү, фатир хакы үсү дә үзен сиздерә.

Россия Федерациясендә Бөек Ватан сугышы ветераннары статусы

undefined

Россия Федерациясе законнары нигезендә әлеге категориягә Ватанны саклау буенча хәрби хәрәкәтләрдә яисә хәрби хәрәкәтләр районнарында хәрәкәттәге армияләрнең хәрби частьларын тәэмин итүдә катнашкан затлар; 1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышы чорында (алга таба — Бөек Ватан сугышы чоры) кимендә алты ай дәвамында, СССРның вакытлыча оккупацияләнгән территорияләрендә эшләү чорыннан тыш, тылда хәрби хезмәт узган яисә эшләгән затлар, яисә Бөек Ватан сугышы чорында хезмәт иткән һәм фидакарь хезмәт өчен СССР орденнары яисә медальләре белән бүләкләнгән затлар керә.

НКВД һәм НКГБ хезмәткәрләре өчен чыгарылма ясала: сугыш ветераннары дип 1944 елның 1 гыйнварыннан 1951 елның 31 декабренә кадәр «хәрби хезмәткәрләр, шул исәптән запаска (отставкага) чыгучылар, эчке эшләр органнарының һәм дәүләт куркынычсызлыгы органнарының рядовой һәм җитәкчелек составы затлары, дошман десантларына каршы көрәшкән һәм Бөек Ватан сугышы чорында сугышчан хәрәкәтләрдә катнашкан, шулай ук Украина, Белоруссия, Литва, Латвия һәм Эстония территорияләрендә яшерен идән асты оешмаларын юк итү буенча хәрби операцияләрдә катнашкан халыкны яклау батальоннары, взводлары һәм отрядлары сугышчылары һәм команда составы» санала[2].

2023 елның 28 апрелендә Россия президенты Владимир Путин «Камалган Сталинградта яшәүче» тамгасы белән бүләкләнгән затларны Бөек Ватан сугышы ветераннарына тиңләү турындагы канунга кул куя. Федераль закон 2023 елның 1 гыйнварыннан үз көченә кергән булып санала[3].

1995 елның 12 гыйнварыннан 5-ФЗ номерлы «Ветераннар турында»гы Федераль законнан өземтә[4]

Бөек Ватан сугышы ветераннарына документларның күчермәсе, архив учреждениеләре һәм оешмалар белешмәләре һәм/яисә РФ Оборона министрлыгының ачык ресурсларына сылтамалар ярдәмендә түбәндәге фактларның теләсә кайсын раслый ала торган затлар керә:

  1. Бөек Ватан сугышы ветеранының рәсмиләштерелгән таныклыгы бар;
  1. Бөек Ватан сугышында катнашучы хәрби хезмәт узган, шул исәптән запаска (отставкага) чыккан (хәрби частьларда тәрбияләнүчеләрне һәм юнгларны да кертеп), йә гражданнар сугышы чорында, Бөек Ватан сугышы чорында яисә Ватанны саклау буенча башка хәрби операцияләр чорында хәрәкәттәге армия составына кергән хәрби частьларда, штабларда һәм учреждениеләрдә вакытлыча хезмәттә булган хәрби хезмәткәр яисә гражданнар сугышы чорында яки Бөек Ватан сугышы чорында СССРның вакытлыча оккупацияләнгән территорияләрендә хәрәкәт иткән яшерен оешмалар партизаны һәм әгъзасы булган;
  1. Бөек Ватан сугышында катнашучы хәрби хезмәткәр булган, шул исәптән запаска (отставкага) чыккан, эчке эшләр органнарының һәм дәүләт иминлеге органнарының рядовой яки җитәкчелек составына кергән, Бөек Ватан сугышы чорында оборонасында катнашкан хәрәкәттәге армиянең хәрби частьларында хезмәт итүчеләр өчен билгеләнгән өстенлекле шартларда пенсия билгеләү өчен шарт булып торган шәһәрләрдә хезмәт иткән;
  1. Бөек Ватан сугышында катнашучы армия һәм флотның, эчке эшләр гаскәрләренең һәм органнарының, дәүләт иминлеге органнарының ирекле ялланган составына кергән, Бөек Ватан сугышы чорында хәрәкәттәге армия составына кергән хәрби частьларда, штабларда һәм учреждениеләрдә штатлы вазифалар биләгән йә күрсәтелгән чорда оборонасында катнашу хәрәкәттәге армияләрнең хәрби частьларында хезмәт итүчеләр өчен билгеләнгән өстенлекле шартларда пенсияләр билгеләү өчен тиешле еллар өстәлгән шәһәрләрдә булган;
  1. Бөек Ватан сугышында катнашучы Бөек Ватан сугышы чорында хәрәкәттәге армия составына кергән хәрби частьларда, дошман тылында яки башка дәүләтләр территорияләрендә махсус биремнәр башкарган разведка, контрразведка хезмәткәре булган;
  1. Бөек Ватан сугышында катнашучы предприятие һәм хәрби объектлар, наркоматлар, ведомстволар хезмәткәре була һәм Бөек Ватан сугышы чорында Кызыл Армия сафларында торучы затлар хәленә күчерелә һәм хәрәкәттәге фронтларның тыл чикләре яки хәрәкәттәге флотларның операция зоналары чикләрендә армия һәм флот мәнфәгатьләрендә хәрби бурыч үти, яки Бөек Ватан сугышында катнашкан учреждениеләр һәм оешмалар (шул исәптән мәдәният һәм сәнгать учреждениеләре) хезмәткәре, үзәк газеталар, ТАСС, Совинформбюро һәм радио корреспонденты, Үзәк документаль фильмнар студиясенең (кинохроника) кинооператоры була һәм Бөек Ватан сугышы чорында хәрәкәттәге армиягә командировкага җибәрелә;
  1. Бөек Ватан сугышында катнашучы хәрби хезмәткәр булган, шул исәптән запаска (отставкага) чыккан, эчке эшләр органнарының һәм дәүләт иминлеге органнарының рядовой яки җитәкчелек составына кергән, сугышчы булган яки күзәтү батальоннарының, дошман десантларына каршы көрәш һәм сугышчан хәрәкәтләрдә, хәрәкәттәге армия составына кергән, шулай ук 1944 елның 1 гыйнварыннан 1951 елның 31 декабренә кадәрге чорда Украина, Литва, Латвия, Эстония территорияләрендә милләтчелек операцияләрен басу буенча хәрби операцияләрдә катнашкан хәрби частьлар составында булган. Бөек Ватан сугышы чорында гамәлдәге флот составына кермәгән бүлекчәләрдә хәрби операцияләрдә катнашкан яки 1941 елның 22 июненнән 1945 елның 9 маена кадәр СССРның Осоавиахим оешмалары һәм җирле хакимият органнары тарафыннан территорияләрне һәм объектларны миналардан арындыруга, хәрби кирәк-яраклар һәм хәрби техника җыюга җәлеп ителгән.
  1. Бөек Ватан сугышы чорында башка дәүләтләр территорияләрендә партизан отрядлары, яшерен төркемнәр, башка антифашистик формированиеләр составында фашистик Германиягә һәм аның союздашларына каршы хәрби хәрәкәтләрдә катнашкан;
  1. Бөек Ватан сугышында катнашучы 1941 елның 22 июненнән 1945 елның 3 сентябренә кадәрге чорда кимендә алты ай хәрәкәттәге армия составына кермәгән хәрби частьларда, учреждениеләрдә, хәрби-укыту йортларында хәрби хезмәт узган хәрби хезмәткәр булган; яки күрсәтелгән чорда хезмәт иткән өчен СССР орденнары һәм медальләре белән бүләкләнгән;
  1. Бөек Ватан сугышы ветераны «Ленинград оборонасы өчен» медале белән бүләкләнгән яки 1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышы чорында хәрби хәрәкәтләр белән бәйле яралану, контузия яки гариплек аркасында балачактан инвалид булган;
  1. Бөек Ватан сугышында катнашучы һава һөҗүменә каршы оборона объектларында, җирле һава һөҗүменә каршы оборона объектларында, оборона корылмалары, хәрби-диңгез базалары, аэродромнар һәм хәрәкәттәге фронтларның тыл чикләре, хәрәкәттәге флотларның операция зоналары чикләрендә башка хәрби объектлар төзүдә, тимер юл һәм автомобиль юлларының фронт яны участокларында эшләгән; транспорт флотының Бөек Ватан сугышы башланганда башка дәүләтләр портларында интернировкаланган суднолары экипажлары әгъзасы;
  1. Бөек Ватан сугышы катнашучысы «Блокададагы Ленинградта яшәүчегә» тамгасы, «Камалган Севастопольдә яшәүче» тамгасы, «Камалган Сталинградта яшәүче» тамгасы белән бүләкләнгән;
  1. Бөек Ватан сугышы ветераны, СССРның вакытлыча оккупацияләнгән территорияләрендә эшләү чорыннан тыш, тылда 1941 елның 22 июненнән 1945 елның 9 маена кадәр кимендә алты ай эшләгән, шулай ук Бөек Ватан сугышы чорында фидакарь хезмәт өчен СССР орденнары һәм медальләре белән бүләкләнгән.

СССР составына кергән территорияләрдә сугыш хәрәкәтләрендә катнашкан ветераннарның саны

2023 елгы мәгълүматлар буенча, сугыш хәрәкәтләрендә катнашкан 33 705 кеше исән:

  • Россия байрагы Россия  сугыш хәрәкәтләрендә катнашучы һәм сугыш инвалидлары — 20 320 кеше (2022)[5];
  • Украина байрагы Украина — сугыш хәрәкәтләрендә катнашучы 10 135 кеше (2022)[6];
  • Белорусия байрагы Белоруссия — сугыш хәрәкәтләрендә катнашучы һәм сугыш инвалидлары 1166 кеше (2022)[7];
  • Төрекмәнстан байрагы Төрекмәнстан — якынча 600 кеше (2019)[8];
  • Литва байрагы Литва — якынча 410 кеше (2021)[9];
  • Казахстан байрагы Казакъстан — сугыш хәрәкәтләрендә катнашучы һәм сугыш инвалидлары 237 кеше (2023)[10];
  • Үзбәкстан байрагы Үзбәкстан — сугыш хәрәкәтләрендә катнашучы 236 кеше (2022)[11];
  • Грузия байрагы Грузия — сугыш хәрәкәтләрендә катнашучы 116 кеше (2023)[12];
  • Эстония байрагы Эстония — 109 кеше (2022)[13];
  • Әрмәнстан байрагы Әрмәнстан — сугыш хәрәкәтләрендә катнашучы 101 кеше (2022)[14];
  • Латвия байрагы Латвия — якынча 60 кеше (2020)[15];
  • Азәрбайҗан байрагы Азәрбайҗан — сугыш хәрәкәтләрендә катнашучы 57 кеше (2023)[16];
  • Таҗикстан байрагы Таҗикстан — сугыш хәрәкәтләрендә катнашучы 57 кеше (2022)[17].
  • Молдавия байрагы Молдавия — сугыш хәрәкәтләрендә катнашучы 54 кеше (2023)[18];
  • Кыргызстан байрагы Кыргызстан — сугыш хәрәкәтләрендә катнашучы һәм сугыш инвалидлары 47 кеше (2023)[19];

Хәтер

Бөек Ватан сугышы совет ветераннары хөрмәтенә астероиды (2011) аталган, ул 1970 елның 30 августында Научныйда Т. М. Смирнова тарафыннан ачылган һәм Veteraniya исеме аңа 1978 елның 1 сентябрендә бирелгән (4481 нче кече планеталар циркуляры н карагыз).

Искәрмәләр

  1. ↑ «Справочник по законодательству для офицеров Советской армии и флота». М.: Военное издательство министерства обороны СССР, 1977. — С. 341
  2. ↑ Федеральный закон от 12.01.1995 N 5-ФЗ (ред. от 22.07.2008) «О ветеранах» (принят ГД ФС РФ 16.12.1994). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 август 2008. Архивировано 23 декабрь 2008 года.
  3. ↑ Татьяна Замахина. Путин наделил жителей осажденного Сталинграда статусом ветеранов (рус.). rg.ru. Российская газета (28 апрель 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 22 апрель 2024.
  4. ↑ Федеральный закон от 12.01.1995 г. № 5-ФЗ (рус.). Официальный сайт Президента России. Кремль. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 апрель 2024.
  5. ↑ Свыше 20 тыс. ветеранов получили выплату в 10 тыс. рублей ко Дню Победы (рус.). Тасс (25 апрель 2022). Архивировано 25 апрель 2022 года.
  6. ↑ Аналітична інформація за даними Міністерства у справах ветеранів України. data.mva.gov.ua. Мөрәҗәгать итү датасы: 25 февраль 2023.
  7. ↑ Премьер-министр назвал точное число ветеранов ВОВ, живущих в Беларуси (рус.). Близкие новости. 2022-05-04.
  8. ↑ Ветераны получили подарки ко Дню Победы от президента Туркмении. Мөрәҗәгать итү датасы: 7 май 2019. Архивировано 7 май 2019 года.
  9. ↑ Ко Дню Победы ветераны из стран Балтии получат от России выплаты. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 май 2019. Архивировано 7 май 2019 года.
  10. ↑ 237 ветеранов ВОВ осталось в Казахстане (рус.). Телеканал «Астана» (26 апрель 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 26 апрель 2023.
  11. ↑ Ветераны Второй мировой войны в этом году получат по 15 млн сумов (рус.). Darakchi. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 апрель 2022. Архивировано 14 май 2022 года.
  12. ↑ Ветераны в Грузии [неопр.].
  13. ↑ Итоги благотворительной акции «Поможем ветеранам!» Мөрәҗәгать итү датасы: 7 май 2019. Архивировано 2 июнь 2021 года.
  14. ↑ В Армении живет 101 ветеран Великой Отечественной войны (рус.). armenpress.am. Мөрәҗәгать итү датасы: 25 февраль 2023.
  15. ↑ «Память ветеранов»: в Латвии отдали должное людям, победившим нацизм. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2020. Архивировано 2 июнь 2021 года.
  16. ↑ Распоряжение Президента Азербайджана относительно участников Второй Мировой войны.
  17. ↑ 57 на всю страну. Какие выплаты получат в Таджикистане ветераны [неопр.]. YOUR (6 май 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 2 октябрь 2022. Архивировано 18 май 2022 года.
  18. ↑ В Молдове осталось 54 ветерана Великой Отечественной войны (рус.).
  19. ↑ Ветераны Великой Отечественной войны в Кыргызстане получат по 100 тысяч сомов к 9 мая (рус.). rg.ru (10 апрель 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 апрель 2023.

Әдәбият

Сылтамалар

Төркемнәр