Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Разия Тимерханова

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Тимерханов фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Разия Тимерханова, Разия Дәүләтша кызы Тимерханова (ир буенча фамилиясе Мөхәммәтҗанова; 1918 елның 18 июнендә, РСФСР, Казан губернасы, Казан — 1997 елның 22 ноябрендә, РФ, ТР, Казан) — җырчы (лирик сопрано), Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбленың әйдәүче (башлап җырлаучы) солисты (1937—1962), Татарстан АССР атказанган артисты (1950)[1].

Тормыш юлы

Файл:Р.Д.Тимерханова.JPG
Р. Тимерханова — ансамбль солисты

1918 елның 18 июнендә Казанда дүрт балалы музыка сөюче гаиләдә туган[1]. Әтисе Дәүләтша — «Зингер» тегү машиналарын төзәтүче оста, әнисе Гыйззениса — курай, кубыз, гармунда оста уйнаучы[2]. Гаиләнең тамырлары Казан губернасы Тәтеш өязе (хәзерге Кама Тамагы районы) Олы Карамалы авылыннан[3]. Исмәгыйль Гаспринский исемендәге мәктәпне тәмамлагач, Казан музыка укуханәсенә укырга кереп, пианино (Мария Пятницкая классы) һәм җыр-вокал (Екатерина Ковелькова классы) бүлекләрен тәмамлый (1937)[2].

Иҗаты

1937 елда оешкан Татар дәүләт җыр һәм бию ансамблена башлап җырлаучы-солист итеп 19 яшьлек Разияне композитор Солтан Габәши алып килә[4]. Композиторлар Александр Ключарев, Мансур Мозаффаров, Заһид Хәбибуллин, Җәүдәт Фәйзи ансамбль өчен татар халык җырларын эшкәрткәндә, нәкъ менә Разия Тимерханованың мелизмнарга бай, үзенчәлекле тембрлы көчле лирик сопрано тавышы мөмкинлекләрен истә тоталар[5]. Җырчының репертуары үзе эзләп тапкан, баянчы Рокыя Ибраһимова архивында сакланган халык көйләреннән һәм композиторлар (Салих Сәйдәшев, Сара Садыйкова, Әнвәр Бакиров, Александр Ключарев һ. б.) әсәрләреннән тора (ансамбль хоры белән)[4]: «Агач башы», «Бакалы», «Камәр», «Зиләйлүк», «Тәфтиләү», «Сакмар су», «Зөбәрҗәт», «Таң атканда», «Кар суы», «Сибелә чәчәк», «Бөдрә тал», «Салкын чишмә», «Каз канаты», Пуччининың Чио-Чио-сан ариясе һ. б. Сара Садыйкованың «Дөнья матур, дөнья киң» (Г. Афзал сүзләре), «Ак пароход» (Г. Зәйнәшева сүзләре), Җәүдәт Фәйзинең «Разия җыры» (М. Әблиев сүзләре) җырларын концертларда башкара[4]. Әлеге җырларның күбесен халыкка беренче тапкыр җиткерүче Разия Тимерханова була[4]. Татар халык җырларын интерпретацияләү белән таныла[1]. Онытылып барган борынгы озын көйләрне барлый һәм тасмага яздыра[4]: «Кәләү Гайшә», «Кылый кантон» — әнә шундыйлардан.

Бөек Ватан сугышы елларында Разия Тимерханова фронтның алгы сызыгындагы хәрбиләр һәм Казан госпитальләрендә дәваланучы яралы сугышчылар каршында күп концертлар бирә[4]. Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле белән Советлар Берлегенең барлык төбәкләрендә гастрольләрдә була: Урта Азия, Кавказ республикалары, Мәскәү, Ленинград, Архангельск, Мурманск, Владивосток һ. б.[4]. Ансамбльдән 1962 елда киткәннән соң да ул радио аша чыгышларын дәвам итә һәм сольный концерт эшчәнлеге белән шөгыльләнә[1].

1997 елның 22 ноябрендә Казанда вафат була[1][6]. Яңа бистәнең Татар зиратында ире янына җирләнгән[1].

Бүләкләре, мактаулы исемнәре

Хәтер

  • 2004 — Р. Тимерханова тарафыннан радиодан яңгыраган җырлардан төзелгән компакт-дисклар басылып чыга[1];
  • Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбленең рәсми сайтындагы «Мирас» (архив язмалары) бүлегендә җырчының халык җырларын һәм композиторлар әсәрләрен башкарудагы архив язмалары саклана һәм киң тыңлаучыларга ачык рәвештә тәкъдим ителә[7].

Гаиләсе

Ире — Сабир Мөхәммәтҗанов, фирканең Казан шәһәр комитеты җаваплы хезмәткәре[1]. Абыйлы-энеле диңгезче Галимҗан һәм Сабир Мөхәммәтҗановлар апалы-сеңелле ике бертуган кыз Мәрзиягә һәм Разиягә өйләнгән.

Уллары — Рәүфәл, Татар академия дәүләт опера һәм балет театры директоры; Фирдүс[1].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Чыганакка җибәрү хатасы: Неверный тег <ref>; для сносок millat не указан текст
  2. ↑ 1 2 Чыганакка җибәрү хатасы: Неверный тег <ref>; для сносок vecher не указан текст
  3. ↑ Чыганакка җибәрү хатасы: Неверный тег <ref>; для сносок smgrf не указан текст
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Чыганакка җибәрү хатасы: Неверный тег <ref>; для сносок shahri не указан текст
  5. ↑ Чыганакка җибәрү хатасы: Неверный тег <ref>; для сносок tatarinform не указан текст
  6. ↑ Чыганакка җибәрү хатасы: Неверный тег <ref>; для сносок rv2025 не указан текст
  7. ↑ Чыганакка җибәрү хатасы: Неверный тег <ref>; для сносок gos не указан текст

Әдәбият

  1. Эльмира Закирова. Аккош кебек ак пароход. «Сөембикә», 2019 ел, июль, 30–33нче битләр.
  2. Раил Сафиуллин. Разия Тимерханова. «Шәһри Казан», 2018 ел, 18 май.
  3. . — Казан: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999.

Сылтамалар

Төркемнәр