Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Намаз

Намаз (фар.  نماز) яки саләт (гарәп. الصلاة‎, әс-саләт) — ислам динендәге каноник дога, Аллаһы Тәгаләгә гыйбадәт кылуның төп формасы[1][2]. Сөнниләр традициясендә мәҗбүри биш вакыт намаз исламның биш нигезеннән берсе булып тора, шигыйләр мәктәпләрендә ул диннең иң мөһим гамәли күрсәтмәләре исәбенә керә. Дога кылудан (үз сүзләрең белән ирекле рәвештә Аллаһыга ялварудан) аермалы буларак, намаз — билгеләнгән вакыты, тиешле хәрәкәтләре һәм Коръән уку кагыйдәләре булган, катгый тәртипкә салынган гыйбадәт.

Этимологиясе

Мөселман дөньясында көндәлек каноник доганы билгеләү өчен параллель рәвештә ике төп атама кулланыла: гарәпчә «саләт» һәм фарсы мәдәнияте  [рус.] (тат. аша кергән «намаз» сүзләре.

Классик гарәп лексикографиясендә ṣ-l-w / ṣ-l-y (ص-ل-و / ص-ل-ي) тамырының төп сүзлек мәгънәсе дип «ялвару» (дога) таныла. Әмма ислам белгече Мэрион Холмс Кац, урта гасыр гарәп грамматикларының хезмәтләрен анализлап, йоланың эчке логикасын аңлатырга тырышкан берничә үзенчәлекле филологик гипотезаны аерып күрсәтә[3]:

  • Койрык сөяге теориясе (анатомик): сүзне «койрык сөяге» яки «хайван койрыгының ике ягындагы ике сөяк» дигән мәгънәне аңлата торган борынгы гарәп ṣalā (صلى) термины белән бәйли. Борынгы гарәп ат чабышларында финишка икенче булып килгән ат әл-мусалли (المصلي) дип атала, чөнки аның башы нәкъ җиңүче атның (әс-сабик) койрык төбе турысында була. Бу аңлатмага ярашлы, намаз укучы (мусалли), иярүче ат алда баручыга ничек тайпылышсыз иярсә, Аллаһыга яки имамга шулай ук тайпылышсыз иярә. Әлеге гипотезаның икенче версиясе буенча, бу тамыр рукугъ (билдән бөгелү) вакытында билнең физик рәвештә бөгелүенә ишарә итә[4].
  • Термик йомшарту теориясе: сүзне «утта җылыту» яки «кыздыру» мәгънәсендәге фигыльгә кайтарып калдыра. Борынгы заманда гарәпләр сөңгеләрнең кәкрәйгән агач сапларын, учак өстендә акрынлап йомшартып (тәслия), турайтканнар. Күчерелмә мәгънәдә исә саләт кешенең «таш» йөрәген «йомшарта» һәм күңелне сафландыра[3].

Намаз термины һинд-иран чыгышлы һәм урта фарсы телендәге namāc сүзенә барып тоташа. Ул праһинд-европа телендәге *nem- («бөгелү», «иелү») тамырыннан ясалган. Санскрит телендә ул — «баш ию», «хөрмәт күрсәтү» мәгънәсендәге namas (намас) сүзе (ул шулай ук намасте сәламләвенең нигезендә дә ята)[5]. Иран исламлаштырылгач, бу сүз фарсы телендә гарәпчә «саләт» сүзенең туры эквиваленты буларак ныгып кала, соңрак, фарсы мөселман язма мәдәнияте белән бергә, төрки телләрдә, Һиндстанда һәм Балканда таралыш ала.

Алынма сүз булуы турындагы фараз

Көнбатыш шәркыять белемендә (Теодор Нёльдеке, Артур Джеффери) терминның арамей-сүрия телләреннән алынган булуы турындагы фараз өстенлек итә[6]. Аңа ярашлы, әлеге исем сүз гарәп сүзе булып тормый, ул исламга кадәрге гарәпләр тарафыннан сүрия теленнән үзләштерелгән. Сүз телдә ṣlōthā (ܨܠܘܬܐ) сүзе көнчыгыш христианнарының литургия догасын аңлаткан.

Сүзнең алынма булуын дәлилләүчеләрнең төп аргументы булып Коръән орфографиясе тора: барлык иң борынгы нөсхәләрдә «саләт» сүзе гарәп грамматикасы кануннары буенча «әлиф» (صلاة) хәрефе белән түгел, «вав» (صلوة) хәрефе аша язылган. Артур Джеффери билгеләп үткәнчә, сүзнең «вав» аша язылуы — ул озын иренләшкән «о» сузык авазын белдергән сүрия телендәге -ōthā кушымчасының график рудименты[6].

Илаһият бәхәсе

Диннең төп терминының чит тел чыгышлы булуы фикере традицион рәвештә ислам догматиклары тарафыннан тәнкыйтькә очраган (аерым алганда, имам әш-Шафигый хезмәтләрендә). Традициянең төп дәлиле булып Язманың илаһи табигатен кат-кат ассызыклаган Коръән тексты тора:

«…ачык гарәп телендә» (Коръән, 26:195; 12:2, 16:103).

Классик ортодоксия күзлегеннән караганда, Коръәндә арамеизмнар барлыгын тану аның гарәп теленең кимчелексезлеге турындагы тезисны шик астына куяр иде. Әлеге парадоксны чишү өчен, соңрак яшәгән тәфсирчеләр (мәсәлән, Җәләлетдин әс-Сөюти) «тәгъриб» (гарәпләштерү) дигән компромисс концепциясен эшләп чыгаралар: лексема чит тамырлы булса да, җаһилият чоры гарәпләре аны грамматик яктан шулкадәр тирән үзләштерә, вәхи иңгән вакытка ул де-факто саф гарәп сүзенә әверелгән була[7].

Исламга кадәрге кулланылышы

Тарихи чыганаклар «саләт» сүзенең Мөхәммәднең пәйгамбәрлек миссиясе башланганчы ук Хиҗазда кулланылышта булуын раслый. Ул исламга кадәрге шигърияттә (христиан шагыйре әл-Ашә һәм мәҗүси ән-Нәбигъ әз-Зүбъяни иҗатында) очрый. Анда бу сүз яисә илаһка карата абстракт ялваруны, яисә билгеле бер христиан гыйбадәтен аңлаткан[8].

Коръән үзе дә, аңа полемик-ироник төсмер биреп, Мәккә мәҗүсиләренең исламга кадәрге «саләт» практикасын теркәп куя: «Аларның Йорт (Кәгъбә) янындагы догалары [саләт] сызгырудан һәм кул чабудан гына гыйбарәт иде» (Коръән, 8:35). Шуңа нигезләнеп, дин тарихчылары шундый нәтиҗәгә килә: ислам бу лексеманы яңадан уйлап тапмаган. Семантик күчеш (мәгънәви үзгәреш) ясаган, гомумсемит «фатиха/ялвару» төшенчәсен вакыты төгәл билгеләнгән, катгый тәртипкә салынган йолага кадәр тарайткан[3].

Намазның тарихи үсеше

Ислам историографиясе һәм академик дин белеме буенча, намаз институты башлангыч чордагы регламентлаштырылмаган шәхси гыйбадәт практикаларыннан алып, мөселман җәмәгатенә карауның төп маркерына әверелгән катгый кодификацияләнгән системага кадәр үскән.

Коръән контексты һәм пәйгамбәрләр дәвамчанлыгы

Коръәндә намаз (саләт) VII гасырның дини инновациясе буларак түгел, борынгы монотеистик традицияне торгызу һәм сафландыру буларак күрсәтелә. Изге текст намаз укуның (дога кылуның) мәҗбүрилеге Ибраһим тарихының барлык төп пәйгамбәрләренә фарыз ителгәнлеген кат-кат ассызыклый[9]:

  • Дога кылучы Ибраһимга (Авраамга): «Раббым! Мине һәм нәселемне намаз укучылардан кыл» (Коръән, 14:40);
  • Янмый торган Куак янында Аллаһ күренгәндә Мусага (Моисейга): «…Мине истә тотар өчен намаз укы» (Коръән, 20:14);
  • Бишектә чакта сөйләгән Гайсәгә (Иисуска): «Мин исән чакта, Ул миңа намаз укырга һәм зәкәт бирергә боерды» (Коръән, 19:31);
  • Исмәгыйльгә, ул «гаиләсенә намаз укырга кушкан» (Коръән, 19:55).

Намаз вакытларының катгыйлыгына төп догматик нигезләмә булып түбәндәге аять тора «Дөрестән дә, мөэминнәргә намаз билгеләнгән вакытларда фарыз ителде» (Коръән, 4:103). Шул ук вакытта Коръән үзе йоланы үтәүнең бердәм кагыйдәләр җыентыгын эченә алмый, әмма тәүлек циклының чикләрен күрсәтә. Бу җәһәттән «Әл-Исра» сүрәсенең 78 нче аяте төп аять булып санала: «Кояш авышканнан (төштән) алып төн караңгылыгы төшкәнгә кадәр намаз укы һәм таң атканда Коръән укы…», шулай ук тәүлекне Аллаһыны данлау чорларына бүлә торган «Әр-Рум» сүрәсенең (30:17-18) аятьләре дә моңа керә[10].

Биш вакытлы циклны билгеләү: Исра вә мираҗ

Традиция ислам гыйбадәте тарихындагы хәлиткеч борылыш ноктасы итеп Исра вә мираҗ вакыйгаларын — Мөхәммәд пәйгамбәрнең Мәккәдән Иерусалимга төнге сәяхәтен һәм аның аннан соң Илаһи тәхеткә ашуын — саный; бу вакыйга якынча 621 елга (һиҗрәткә бер ел кала) туры килә[11].

Кануни хәдисләр җыентыкларына (Бохари, Мөслим) ярашлы, күккә ашуның иң югары баскычында Мөхәммәдкә аның иярченнәре өчен көн саен 50 намаз уку бурычы йөкләнә. Кайтышлый Мөхәммәд Муса пәйгамбәрне очрата, ул, Исраил халкына җитәкчелек итү тәҗрибәсенә таянып: «Синең өммәтең моңа түзә алмаячак», — дип кисәтә һәм Яратучыдан җиңеләйтүне сорарга киңәш итә.

Мөхәммәд тәхет янына берничә тапкыр кире кайта, моның нәтиҗәсендә намазлар саны, бишкә калып җиткәнче, эзлекле рәвештә (бишәр һәм унарлап) кими бара. Муса тагын да киметүне сорарга тәкъдим иткәч, Мөхәммәд, Аллаһы алдында оялу хисе кичерүенә сылтанып, моннан баш тарта. Риваять югарыдан килгән аваз белән тәмамлана: «Алар — бишәү, әмма [савабы буенча] иллегә тиңләнә»[12]. Ислам белгечләре бу сюжетта бик мөһим илаһият метафорасын күрә: көндәлек намазның Җәбраил фәрештә арадашчылыгыннан башка гына алынган турыдан-туры илаһи бүләк буларак раслануы.

Иртә ислам чорында институтлашуы һәм фикһта канунлаштырылуы

Иртә Мәккә чорында мөселманнарның намазының төгәл вакыты билгеләнмәгән һәм ул, нигездә, төнге гыйбадәттән(тәһәҗҗүд) һәм ике вакытлы намаздан (иртән һәм кичен) торган. Өммәтнең Мәдинәгә күчүе белән (622 ел) намаз шәһәрнең иҗтимагый-тормыш ритмы буларак институтлаша:

  • Яһүди быргысын һәм христиан кыңгыравын алмаштырып, азан (намазга тавыш белән чакыру) кертелә[13];
  • 624 елда кыйбланың чор-билгеләрлек үзгәрүе була — намаз укучыларның юнәлеше Иерусалимнан Мәккәдәге Кәгъбәгә күчерелә (Коръән, 2:144), бу исә исламның гыйбадәт кылу тәртибен тәмам аерып куя.

Намазның визуаль һәм текстыннан торган кануны Мөхәммәд пәйгамбәрнең тоткан юлы (сөннәте) аша ныгытыла. Бу хәдистә болай дип гомумиләштерелә: «Минем намаз укыганымны ничек күрдегез, сез дә нәкъ шулай укыгыз»[14].

VIII—X гасырларда, ислам хокукы (фикһ) чәчәк аткан чорда, хокук белгечләре тере риваятьне катгый юридик номенклатурага әйләндерәләр. Классик мәктәпләрнең (мәзһәбләрнең) трактатлары намазны системалы рәвештә өлешләргә таркатып, аны хокукый категорияләргә бүләләр[15]:

  • Шурут (башлангыч шартлар) — намазга керү өчен үтәлергә тиешле тышкы факторлар, аларсыз намаз юридик яктан гамәлгә яраксыз (тәһарәт — пакьлек, гаурәтне каплау, вакытның керүе, кыйблага юнәлү, ният);
  • Әркан (ислам баганалары) — йоланың аерылгысыз эчке гамәлләре (башлангыч тәкбир, кыям, «Әл-Фатиха» сүрәсен уку, рөкүгъ һәм сәҗдә кылу, соңгы утырыш);
  • Ваҗиб / Сөннәт — мәҗбүри һәм кушылган өстәмәләр, аларны үтәмәү я сәһү сәҗдәсен (хатаны төзәтү сәҗдәсен) таләп итә, яисә гамәлнең рухи кыйммәтен киметә;
  • Мөфсидат — намазны шунда ук боза торган факторлар (сөйләшү, көлү, кыйбладан сизелерлек читкә китү, тәһарәтнең бозу).

Хокук мәктәпләре ишарәләрнең вак детальләрендә рөхсәт ителгән плюрализмны теркәп куйганнар (кулларны күтәрү биеклеге, учларны кушу ысулы, «Амин» сүзен әйтү), шул ук вакытта намазның бүгенге көнгә кадәр барлык мөселман дөньясында үзгәрешсез калган бердәм структур калыбын ныгыталар.

Гакыйдәви дәрәҗәсе һәм диндәге урыны

Ислам дине тәгълиматы системасында намаз, ул — мөэминнең төп гамәли эше һәм дини кемлегенең күренмәле билгесе.

Ислам нигезе буларак намаз

Сөнни догматикада биш вакыт намаз, әһәмияте буенча бары тик иман кәлимәсенә (шәһәдәткә) генә калышып, исламның биш нигезе иерархиясендә икенче урынны алып тора[16]. Илаһият традициясендә ул кеше белән Аллаһы арасындагы экзистенциаль элемтәнең фундаменталь формасы («Аллаһыдан сузылган бау») буларак аңлашыла.

Намаз уку балигъ һәм акылы сәламәт булган һәр мөселман (мөкәлләф) өчен мәҗбүри күрсәтмә (фарыз) булып тора. Авторитетлы илаһият трактатларында бу бурычның аерым статусы ассызыклана: ислам галимнәренең уртак фикеренә ярашлы рәвештә, намазның фарыз ителгәнлеген аңлы рәвештә инкяр итү диннән кайту (мөртәтлек) буларак квалификацияләнә һәм кешене ислам кочагыннан чыгара, шул ук вакытта ваемсызлык яки ялкаулык аркасында намазларны калдыру эчкерсез тәүбә таләп итә торган иң зур гөнаһ (кәбирә) санала[17].

Мөэминнең иҗтимагый тормышында тәүлеклек намаз циклы аны әхлакый какшаудан саклый торган рухи нигез вазифасын үти. Бу Коръәннең турыдан-туры текстына нигезләнә: «Хакыйкатьтә, намаз бозыклыктан һәм хурланырлык эшләрдән саклый» (Коръән, 29:45)[18].

Намазларны мәҗбүрилек дәрәҗәсе буенча төркемләү

Ислам хокукында барлык намаз практикалары дүрт хокукый төркемгә бүленә[19]:

  • Фарыз (гар. فرض — «катгый боерык») — Коръән һәм сөннәтнең бәхәссез дәлилләре белән билгеләнгән, шиксез үтәлергә тиешле бурыч. Фарызны инкарь итү кешене имансыз итә, үтәмәү җәзага тарта. Бу төркемгә биш вакыт көндәлек намаз һәм җомга намазы керә.
  • Ваҗиб (гар. واجب — «тиешле») — төрлечә аңлатыла торган дәлилләргә нигезләнгән мәҗбүри боерык (бу төркем, нигездә, хәнәфи мәзһәбендә аерып күрсәтелә. Башка мәктәпләр аны фарыз белән берләштерә). Ваҗибны калдыру — гөнаһ, әмма аның мәҗбүрилеген инкарь итү мөртәтлек дип саналмый. Монда витр намазын һәм бәйрәм намазларын (ураза бәйрәме, корбан бәйрәме) кертәләр.
  • Сөннәт (гар. سنة — «гадәт, үрнәк») — Мөхәммәд пәйгамбәрнең даими рәвештә укыган намазлары (мәсәлән, рәватиб — фарыз намазларга кадәр һәм аннан соң укыла торган намазлар). Аларны үтәү мөэмингә өстәмә рухи әҗер-савап китерә, сәбәпсез даими калдыру кануни шелтәгә лаек.
  • Нәфел (гар. نفل — «ирекле өстәмә») — мөэминнең үз теләге белән генә теләсә кайсы рөхсәт ителгән вакытта укый торган өстәмә намазлар (мәсәлән, мәчеткә сәлам бирү намазы — тәхиятел-мәсҗид, яки иртәнге доха намазы). Рухи камилләшү коралы буларак каралалар.

Вакытында үтәү — иң олы фазыйләт

Фарыз намазның дөрес булуының төп шарты — аның вакытын катгый үтәү. Ислам әдәбиятында намаздагы төгәллек иң югары рухи дисциплина дәрәҗәсенә күтәрелә, ул илаһи ихтыярның кешенең дөньяви эшләреннән өстен торуын күрсәтә[20].

Монда төп гакыйдәви дәлил булып Габдуллаһ ибн Мәсгудтән риваять ителгән һәм әл-Бохари белән Мөслим җыентыкларында теркәлгән кануни хәдис тора[12]:

Сәхабәнең: «Аллаһ өчен иң сөекле гамәл нинди?» — дигән соравына Мөхәммәд пәйгамбәр: «Үз вакытында укылган намаз» (әс-саләтү ли-вакытиһа), — дип җавап биргән һәм аны дәрәҗәсе буенча ата-анага ихтирамлы булудан һәм изге көрәштә (җиһадта) катнашудан да югарырак куйган.

Бу текстның шәрхләрендә абруйлы мөфәссирләр (аерым алганда, Ибн Хәҗәр әл-Гаскаләни һәм имам ән-Нәвәви) вакытында үтәү (әда) белән калдырылганны каза кылу (када) арасындагы аерманы ассызыклыйлар[21]. Илаһият галимнәре шундый уртак фикердә: каза кылынган намаз мөэминнең Аллаһ каршындагы хокукый бурычын төшерә, ләкин Коръәндә билгеләнгән вакыт аралыгында укылган намаз өчен бирелә торган бәрәкәт һәм рухи пакьләнү дәрәҗәсен каплый алмый.

Намазның дөрес булу шартлары

Ислам хокукында (фикһта) дөрес булу шартлары, (гар. شروط, бер. санда: шарт), намаз укучыга карата куелган мәҗбүри тышкы таләпләр булып тора. Гыйбадәтнең үзен тәшкил иткән «терәкләрдән» аермалы буларак, шартлар аңа кадәр үтәлергә һәм аның дәвамында сакланырга тиеш. Аларның берсен генә булса да кануни танылган сәбәпсез үтәмәү намазны юридик яктан гамәлгә яраксыз (батыйл) итә[15].

Классик фикһ биш төп шартны аерып күрсәтә:

  1. Ритуаль һәм физик пакьлек (тәһарәт): ике аспектны үз эченә ала. Беренчедән, намаз укучы гөселсезлек (хәдәс) халәтеннән азат булырга тиеш, моңа дөрес итеп алынган кече (вуду) яки тулы (госел) тәһарәт белән ирешелә. Икенчедән, мөэминнең тәне, киеме һәм гыйбадәт кылына торган урын кануни нәҗестән (нәҗаса — аңа кан, тизәк, дуңгыз ите һәм башкаларкерә) пакьләнергә тиеш[20].
  2. Гаурәт урыннарны каплау (сәтер әл-гаурәт): гаурәт төшенчәсе белән билгеләнә торган тән өлешләрен чит күзләрдән яшерү. Ир-атларда бу зонага кендектән алып тезләргә кадәрге урын керә; хатын-кызларда — йөздән һәм кул чукларыннан кала бөтен тән (хәнәфи хокук мәктәбе аяк табаннарын да рөхсәт ителгән искәрмә дип таный[22]).
  3. Кыйблага юнәлү (истикъбал әл-кыйбла): намаз укучының күкрәк читлегенең Мәккәдәге Кәгъбә ягына юнәлтелүе.
undefined
  1. Намаз вакытының керүе (дүхул әл-вакыт): гыйбадәтне тәүлеклек традиция белән билгеләнгән астрономик аралыкта катгый рәвештә кылу. Астрономик вакытыннан алда башланган намаз дөрес түгел[23].
  2. Ният: мөэминнең билгеле бер гыйбадәтне кылуга булган эчке аңлы карары. Илаһият галимнәренең уртак фикере (иҗма) буенча, ниятнең урыны — бары тик йөрәк, аны тел белән әйтүнең юридик көче юк[24].
undefined

Шартларны шәрехләүдәге мәзһәбара аермалыклар

Шартларның бердәм исемлеге булуга карамастан, мәзһәбләрдә аларны детальләштерү буенча җитди методологик аермалар барлыкка килгән:

  • Кәгъбәгә юнәлү. Фикһта таләп ителгән геометрик төгәллек дәрәҗәсе буенча бүленеш барлыкка килә. Шәфигый һәм хәнбәли мәктәпләре «Кәгъбәнең нәкъ үзенә» (’айн әл-Кәгъбә) төгәл юнәлүне таләп итәләр, бу Мәккәдән еракта төгәл математик исәпләүләрне сорый. Хәнәфи һәм мәлики мәзһәбләре мондый карашны артык дип саныйлар һәм «Кәгъбә ягы» (җиһәт әл-Кәгъбә) төшенчәсен кертәләр: ерак илләр өчен вектор нурының гомуми квадрантка эләгүе дә җитәрлек дип таныла (идеаль азимуттан сулга яки уңга 45 градуска кадәр авышу намазны бозмый)[25].
  • Вакытны исәпләү. Иң сизелерлек мәзһәбара бәхәс икенде намазының (гаср) башлану ноктасына кагыла. Күпчелек мәктәпләр (шәфигыйлар, мәликиләр, хәнбәлиләр) аның башлануын, җисем күләгәсенең озынлыгы (төшке күләгәне санамыйча) аның үз озынлыгына тигез булган мизгелдә билгели. Классик хәнәфи мәзһәбе, хәдисләрне тапшыруның башка традициясенә таянып, бу чикне күләгәнең икеләтә озынлыгы мизгеленә кадәр күчерә. Мондый бәхәс ястү намазы (гыйша) тирәсендә дә бара: хәнәфиләр аның башлану критерие итеп күк йөзендәге ак горизонталь шәфәкънең юкка чыгуын саный, шул вакытта башка мәктәпләр — аннан алдагы кызыл шәфәкънең бетүен[26].
  • Ниятнең тәфсиллелеге. Хокук белгечләре арасында, намазга керү мизгелендә мөэминнең фикере никадәр детальле булырга тиешлеге (тәгъйин) турында бәхәс барган. Иң килешмәүчән позицияне шәфигыйлар ала: намаз укучы аңында гамәлнең хокукый статусын («фарыз»), аның конкрет исемен («өйлә») төгәл билгеләргә һәм бу формула-фикерне башлангыч тәкбирнең беренче хәрефен әйтү мизгеле белән төгәл тоташтырырга (мүкаранә) тиеш. Хәнәфи факиһлары мондый синхронизацияне психологик яктан авырлык тудыручы (хәрәҗ) дип атаганнар һәм, әгәр бу аралыкта мөэмин аны булачак намаз турындагы уйлардан читләштерә торган гамәлләр кылмаса, ният тәкбирдән берничә минут алдан да формалашырга мөмкин, дип карар кылганнар[27][24].

Намазның төзелеше һәм элементлары

Намаз циклын үлчәүнең универсаль берәмлеге булып рәкәгать (гар. ركعة), гыйбадәтнең, кеше гәүдәсенең киңлектәге торышларының катгый билгеләнгән эзлеклелеген берләштерә торган тәмамланган структур өлеше, санала[28]. Конкрет намазның кануни дәрәҗәсенә карап, аның күләме икедән дүрт рәкәгатькә кадәр була (өстәмә төнге намазларда — бердән алып сигезгә һәм аннан да күбрәккә кадәр)[29].

Классик рәкәгать мөэминнең дүрт төп киңлек фазасы аша циклик күчешеннән гыйбарәт[23]:

  • Кыям — туры басып тору;
  • Рөкүгъ — арканы идәнгә параллель рәвештә тотып, бил тиңентән иелү;
  • Сәҗдә — җиде таяну ноктасы (маңгай һәм борын, ике уч, тезләр һәм аяк бармаклары) белән җиргә кагылып ясалган иелү;
  • Кагъдә/Җөлүс — сәҗдәләр арасында һәм цикл азагында тезләнеп утыру.
undefined

Терәкләр һәм мөстәхәб гамәлләр

Намазның эчке төзелеше ислам хокукында аерылгысыз нигезләргә — әрканнарга (гар. أركان, бер. санда: рөкен — «терәк») һәм икенчел дәрәҗәдәге мөстәхәб элементларга (сөннәт һәм әдәп) бүленә[15].

Әрканнәрга түбәндәгеләр керә: Аллаһыны олылаучы башлангыч формуланы (тәкбир әл-ихрам) әйтү, вертикаль рәвештә басып торуның үзе, «Әл-Фатиха» сүрәсен уку, билгә кадәр иелү һәм сәҗдәләр кылу, ахыргы утыру һәм ахыргы сәлам бирү (Тәслим). Әрканнарның хәтта берсен генә булса да калдыру намазны шунда ук дөрес түгел (яраксыз) итә.

Хупланган гамәлләр (тәкъбирдә кул чукларын колак тигезлегенә кадәр күтәрү, Коръәннең өстәмә сүрәсен уку, иелүләр эчендә билгеле бер мактау сүзләрен әйтү) намазның рухи тулылык дәрәҗәсен билгели. Берничә мөһим сөннәтне ялгышлык белән (аңсыз рәвештә) калдырган очракта, фикһ хатаны каплаучы «онытылу сәҗдәсен» (Сәҗдәи сәһве) кылуны таләп итә[8].

Вербаль корпус

Намаздагы һәр физик хәрәкәт гарәп телендәге изге формулаларны әйтү белән катгый синхронлаштырылган. Намазның текстлар корпусы импровизация түгел һәм өч төркем әйтемнәрдән тора: Коръән аятьләреннән, кыска олылау формулаларыннан (Тәсбих) һәм утырган килеш укыла торган иман китерү шаһитлекләреннән (Тәшәһһүд һәм пәйгамбәргә Салават). Кулланыла торган текстларның җентекле илаһияти анализы предмет күрсәткеченең тематик мәкаләләрендә китерелә[30].

Формаларның төрлелеге

Рәкәгатьнең төп калыбы иҗтимагый-дини контекстка карап үзгәртелә яки төрләнә:

  • Җомга намазында фарыз гыйбадәтнең ике рәкәгатеннән алда вәгазь (Хөтбә) укыла[31];
    • Җирләү йоласында (Җеназа намазы) җиргә һәм билгә кадәр иелүләр тулысынча юк — намаз бары тик басып торган килеш кенә укыла[26];
    • Сәфәр шартларында (сәфәр) канун мөэминнәргә дүрт рәкәгатьле намазларны нәкъ ике тапкырга кыскартырга (Каср) куша, экстремаль сугыш шартларында гомерне саклап калу хакына рәкәгать геометриясен радикаль рәвештә бозу рөхсәт ителә (хәвеф намазы)[26].

Намазның төрләре

Ислам хокукында барлык намаз практикалары, аларны үтәүнең кануни мәҗбүрилегенә карап, дүрт төп төркемгә бүленә.

Мәҗбүриләр (фарыз)

Бу төркемгә үтәлүе һәр балигъ булган һәм акылы камил мөэмингә турыдан-туры фарыз ителгән (фарз әл-гайн — шәхси бурыч) гыйбадәтләр керә. Аларны калдыру авыр гөнаһ дип бәяләнә. Ислам гыйбадәтләренең нигезен биш вакыт көндәлек намаз тәшкил итә:

undefined
  • Иртәнге — таң атканнан алып кояш чыкканчыга кадәрге аралыкта укыла; 2 рәкәгатьтән тора;
  • Өйлә — кояш зенит аша узганнан соң укыла; 4 рәкәгатьне үз эченә ала;
  • Икенде — көннең икенче яртысында кояш баеганчы укыла; 4 рәкәгатьне үз эченә ала;
  • Ахшам — кояш баегач та шунда ук укыла; 3 рәкәгатьтән тора;
  • Ястү — тулы караңгылык төшкәннән алып таң атканчы укыла; 4 рәкәгатьне үз эченә ала.

Җомга көннәрен мәчетләрдә өйлә намазы (зухр) мәҗбүри күмәк гыйбадәт — җомга намазы белән алыштырыла.

Фарыз кифая (җәмәгать бурычы — өммәтнең җитәрлек бер өлеше үтәсә, калган мөэминнәр җаваплылыктан азат ителә торган бурыч) дигән аерым төркемгә мәет өстендә рөкүгъсыз һәм сәҗдәсез укыла торган җеназа намазы, шулай ук, күпчелек сөнни мәктәпләрдә, Ураза һәм Корбан гаетләре көннәрендәге бәйрәм намазлары керә[26].

Тиешлеләр (ваҗиб)

Ваҗиб (гар. واجب — «тиешле») төркеме бәхәссез фарыз белән мөстәхәб сөннәт арасындагы мөстәкыйль хокукый баскыч буларак хәнәфи мәзһәбенең юриспруденциясендә ачык аерылып тора (башка мәктәпләр аны фарыз белән берләштерә)[32]. Ваҗибны үтәү боерыгы катгый, ләкин аның гакыйдәви мәҗбүрилеге төрлечә аңлатыла торган дәлилләргә нигезләнә. Бу төркемгә классик хәнәфи фикһы ястү намазыннан соң укыла торган төнге витр-намазны, бәйрәм намазларын (Гыйд-намаз), шулай ук мөэмин нәзер әйтеп, үтәргә үзенә бурыч итеп алган намазларны кертә[23].

Мөстәхәб (сөннәт) һәм өстәмә (нәфел) намазлар

Сөннәт (Мөхәммәд пәйгамбәрнең даими рәвештә кылган намазлары) һәм нәфел (ирекле, өстәмә намазлар) төркемнәренә мөэмингә өстәмә рухи әҗер-савап китерү өчен кылына торган күптөрле практикалар керә[33]. Аларның төп катламын рәватиб (яки сөннәт-намазлар), биш вакыт фарыз намазның һәрберсеннән турыдан-туры алда яки соңрак укырга кушылган намазлар, тәшкил итә[34].

Иң киң таралган өстәмә намазларның гомуми исемлегенә түбәндәгеләр керә[35]:

  • Тәравих — изге Рамазан аеның төннәрендә кылына торган гыйбадәт;
  • Тәһәҗҗүд — төннең икенче яки өченче өлешендә кылына торган ирекле төнге гыйбадәт[36];
  • Доха — кояш чыккач кылына торган иртәнге гыйбадәт;
  • Тәхиятел-мәсҗид — мәчеткә кергәндә укыла торган сәламләү намазы;
  • Истихарә — дөрес карар табу өчен кылына торган гыйбадәт;
  • Истиска — корылык вакытында яңгыр иңдерүне сорап кылына торган дога;
  • Күсуф һәм Хөсуф — кояш һәм ай тотылганда кылына торган гыйбадәтләр;
  • Тәсбих намазы — тәүбә гыйбадәте;
  • Хәҗәт — тормыш авырлыклары килгәндә кылына торган гыйбадәт;
  • Тәһарәт намазы — тәһарәт алганнан соң кылына торган намаз.

Намаз уку вакыты

Ислам традициясендә биш фарыз намазның вакыты сәгать поясларына түгел, Кояшның офыкка карата күренеп торган тәүлек хәрәкәтенә бәйле (микат әз-зәмәни)[28]. Мөселман календаренда тәүлек исәбе кояш баю мизгеленнән башлана.

Классик ислам хокукы вакыт аралыкларының түбәндәге чикләрен билгели:

  • Фәҗер — көнчыгыш офыгында «чын таң» (әл-фәҗер әс-садыйк — яктылыкның горизонталь ак полосасы) пәйда булу белән башлана һәм кояш дискының өске кырые офык өстендә күренү мизгелендә тулысынча тәмамлана. (Мәзһәбләр аермасы: шәфигыйлар, мәликиләр һәм хәнбәлиләр аны тирән эңгер-меңгердә, "галәс"тә, укуны өстен күрәләр, шул вакытта хәнәфиләр намазны иртәнге нурлар ачык күренгәнчегә, "исфар"га, кадәр кичектерүне хәерлерәк саныйлар)[26].
  • Зөһер — кояш иң югары ноктасын — зәнитне (зәвәл) узгач, башлана, гаср вакыты керү белән тәмамлана.
  • Гаср — кояш башы баеганчыга кадәр дәвам итә. (Мәзһәбләр аермасы: күпчелек факиһлар фикеренчә, гаср вакыты, җисем күләгәсенең озынлыгы аның үз озынлыгына өстәлгән төшке күләгәгә тигез булганда керә. Хәнәфи мәзһәбе бу башлангычны күләгә объектның биеклегеннән ике тапкыр артып киткән мизгелгә кадәр күчерә)[25].
  • Мәгъриб — кояш дискы офык артына тулысынча кереп киткәч, башлана һәм кичке шәфәкъ сүнгәнче дәвам итә. (Мәзһәбләр аермасы: шәфигыйлар һәм хәнбәлиләр мәгърибнең ахыры дип күктән кызыл шәфәкънең бетүен саныйлар, хәнәфиләр — аннан соңгы ак яктылыкның юкка чыгуын).
  • Гыйша — кичке шәфәкъ беткәч, башлана һәм чын таң билгеләре пәйда булганчыга кадәр дәвам итә (кайбер илаһият галимнәре аны укуның иң хәерле вакытын исламча төн уртасы белән чиклиләр)[26].

Рөхсәт ителгән аралыклардан тыш, фикһ өч «әүкать әл-кәраһә» чорын катгый рәвештә билгели. Бу вакытта теләсә нинди намаз уку гөнаһлы: кояшның нәкъ чыгып килү минутларында, яктырткычның төгәл зенитта торган мизгелендә һәм аның баю вакытында[28].

Казанда намаз вакытлары (июль)

Вакытны исәпләү 2026 ел өчен Казан сәгать поясы (MSK, UTC+3) буенча башкарылды.

Намаз вакытлары (Казан)
Дата Атна Фәҗер Кояш чыгу Зәвәл Өйлә Икенде
(шәфигый)		 Икенде
(хәнәфи)		 Ахшам Ястү Төннең
1/2 өлеше		 Төннең
1/3 өлеше
01 Чш 01:33 03:04 11:47 12:00 16:19 17:35 20:32 22:02 22:49 23:34
02 Пш 01:34 03:05 11:47 12:00 16:19 17:35 20:31 22:01 22:49 23:34
03 Җм 01:34 03:05 11:48 12:00 16:19 17:35 20:31 22:01 22:49 23:34
04 Шм 01:35 03:06 11:48 12:00 16:19 17:34 20:30 22:00 22:49 23:35
05 Як 01:36 03:07 11:48 12:00 16:19 17:34 20:29 21:59 22:48 23:34
06 Дш 01:37 03:08 11:48 12:00 16:19 17:34 20:28 21:58 22:48 23:35
07 Сш 01:39 03:10 11:48 12:00 16:18 17:34 20:28 21:58 22:48 23:35
08 Чш 01:40 03:11 11:48 12:00 16:18 17:33 20:27 21:57 22:48 23:35
09 Пш 01:41 03:12 11:49 12:00 16:18 17:33 20:26 21:56 22:48 23:35
10 Җм 01:42 03:13 11:49 12:00 16:18 17:32 20:25 21:55 22:48 23:35
11 Шм 01:43 03:14 11:49 12:00 16:18 17:32 20:24 21:54 22:48 23:35
12 Як 01:45 03:16 11:49 12:00 16:17 17:31 20:23 21:53 22:48 23:35
13 Дш 01:46 03:17 11:49 12:00 16:17 17:31 20:22 21:52 22:48 23:35
14 Сш 01:48 03:19 11:49 12:00 16:16 17:30 20:21 21:51 22:48 23:35
15 Чш 01:49 03:20 11:49 12:00 16:16 17:30 20:19 21:49 22:47 23:35
16 Пш 01:51 03:22 11:50 12:00 16:15 17:29 20:18 21:48 22:47 23:35
17 Җм 01:52 03:23 11:50 12:00 16:15 17:28 20:17 21:47 22:47 23:35
18 Шм 01:54 03:25 11:50 12:00 16:14 17:28 20:15 21:45 22:47 23:35
19 Як 01:55 03:26 11:50 12:00 16:14 17:27 20:14 21:44 22:47 23:35
20 Дш 01:57 03:28 11:50 12:00 16:13 17:26 20:13 21:43 22:47 23:35
21 Сш 01:59 03:30 11:50 12:00 16:13 17:26 20:11 21:41 22:47 23:35
22 Чш 02:00 03:31 11:50 12:00 16:12 17:25 20:10 21:40 22:46 23:35
23 Пш 02:02 03:33 11:50 12:00 16:11 17:24 20:08 21:38 22:46 23:35
24 Җм 02:04 03:35 11:50 12:00 16:11 17:23 20:07 21:37 22:46 23:35
25 Шм 02:05 03:36 11:50 12:00 16:10 17:23 20:05 21:35 22:46 23:35
26 Як 02:07 03:38 11:50 12:00 16:09 17:22 20:04 21:34 22:46 23:35
27 Дш 02:09 03:40 11:50 12:00 16:09 17:21 20:02 21:32 22:46 23:35
28 Сш 02:11 03:42 11:50 12:00 16:08 17:20 20:00 21:30 22:45 23:35
29 Чш 02:13 03:43 11:50 12:00 16:07 17:19 19:59 21:29 22:45 23:35
30 Пш 02:14 03:45 11:50 12:00 16:06 17:18 19:57 21:27 22:45 23:35
31 Җм 02:16 03:47 11:50 12:00 16:06 17:17 19:55 21:25 22:45 23:35

Намаз уку формалары

Тышкы шартларга, иҗтимагый мохиткә һәм мөэминнең физик халәтенә карап, кануни намаз берничә оештыру-киңлек формасында кылынырга мөмкин[8].

Шәхси һәм җәмәгать намазы

Практиканың төп бүленеше анда катнашучылар санына нигезләнә. Намазны мөэмин ялгыз (мүнфәрид) яки күмәк рәвештә — җәмәгать белән (гар. صلاة الجماعة) кыла ала. Ислам әхлагында коллектив намазга шиксез өстенлек бирелә: Мөхәммәд пәйгамбәрнең кануни хәдисенә ярашлы, төркем белән укылган намаз үзенең рухи кыйммәте буенча ялгыз укылганнан 27 тапкырга өстенрәк[12]. Кайбер мәзһәбләр (аерым алганда, хәнбәли мәзһәбе) ир-атларның, әгәр алар мәчеттән азан тавышын ишетсә, җәмәгатьтә катнашуын катгый мәҗбүри боерык (фарыз) дип бәяли.

Җәмәгать гыйбадәтнең үзәк фигурасы булып имам, намаз җитәкчесе, тора. Ул төркем алдында, кыйблага карап урнаша, шул вакытта башка катнашучылар аның артында тыгыз, параллель рәвештә сафларга (саффлар) тезелә[26].

Җәмәгатьнең төп хокукый принцибы — синхрон иярү. Намаз укучылар имамның хәрәкәтләренә иярергә тиеш. Җитәкчедән алда иелү яки аннан сизелерлек калышу кануни яктан тыела. Имамнан белә торып алда хәрәкәт итү иярүченең намазын гамәлгә яраксыз итә. Имамның Коръәнне кычкырып укыган вакытында (иртәнге, ахшам һәм ястү намазларының беренче ике рәкәгатендә) җәмәгатьтә катнашучылар тын торалар[37].

Сәфәр режимы

Сәфәр шартларында ислам хокукы мөэмингә кануни җиңеллек бирә, ул ике бәйсез механизмда чагыла[19]:

  • Кәсер (гар. قصر الصلاة — «кыскарту») — дүрт рәкәгатьле фарыз намазларның (Зөһер, Гаср һәм Иша) күләмен нәкъ ике тапкырга, ике рәкәгатькә кадәр, киметү. Иртәнге (2 рәкәгать) һәм ахшам (3 рәкәгать) намазлары кыскартылмый.
  • Җәмгъ (гар. جمع الصلاة — «берләштерү») — ике намазны бер вакыт аралыгында бергә уку. Өйлә намазын икенде белән (зөһер + гаср), шулай ук ахшамны ястү белән (мәгъриб + иша) берләштерергә рөхсәт ителә. Берләштерү алга күчерү (җәмгъ тәкъдим — мәсәлән, гасрны өйлә вакытында зөһердән соң ук уку) яки кичектерү (җәмгъ тәэхир) ысулы белән башкарылырга мөмкин.

Классик фикһта бу ташламаларның гамәлгә керү критерие булып кешенең торак пункт чигеннән чыгуы һәм Урта гасырларда ат белән ике көнлек юлны биләгән араны үтәргә ниятләве санала (хәзерге мәзһәб фәтваларында бу ара 80-89 км га кадәрге диапазонда билгеләнә)[15].

Экстремаль режимнар

Ислам юриспруденциясендә аерым урынны сәләт әл-хәүеф (гар. صلاة الخوف — «хәүеф намазы») алып тора, ул турыдан-туры сугыш бәрелеше яки һәлакәтле куркыныч шартларында гыйбадәт кылуны билгели. Бу йоланың хокукый нигезләре Мөхәммәд пәйгамбәрнең хәрби походлары вакытында турыдан-туры Коръәндә (4:102) теркәлгән[28].

Әлеге институтның асылы — подразделениенең сугышка сәләтлелеген югалтмыйча, җәмәгать белән намаз уку бурычын саклап калуда. Йоланың классик схемасы мондый: гаскәр ике төркемгә бүленә; беренче төркем имам артыннан бер рәкәгать укый, шуннан соң сакта катып кала, икенче төркем тылдан килеп кушыла, шул ук имам артыннан икенче рәкәгатьне укый, аннары ике төркем дә намазның җитмәгән өлешләрен мөстәкыйль рәвештә укып бетерәләр[20]. Җирлеккә һәм дошман һөҗүменең юнәлешенә карап, факиһлар бу намазның 16 га кадәр дөрес конфигурациясен тасвирлаганнар һәм сугышның иң киеренке фазаларында иелүләрне йөргән килеш яки ат өстендә символик рәвештә баш иеп кенә кылырга рөхсәт иткәннәр.

Намаздагы лексика һәм формулалар

Кануни намазның сөйләм корпусы катгый канунлаштырылган һәм фәкать классик гарәп телендә генә әйтелә. Ирекле шәхси догадан аермалы буларак, намазның сүзлек тезмәсе Коръән аятьләреннән, Аллаһны олылый торган кыска формулалардан һәм иман китерү шаһитлекләреннән торган үзгәрешсез литургик калыптан гыйбарәт[38].

Ислам хокукында әйтелә торган барлык текст өч функциональ төркемгә бүленә[39]:

1. Коръән укулар

Һәр рәкәгатьнең үзәк текст элементы булып Коръәннең беренче сүрәсе, "Әл-Фатиха"ны, уку тора. Сөнни хокук мәктәпләренең күпчелегендә (шәфигыйлар, мәликиләр, хәнбәлиләр) бу сүрәне уку гыйбадәтнең аерылгысыз «терәге» (рөкен) дип таныла, ансыз намаз гамәлгә яраксыз.

(Мәзһәбара нечкәлек: классик хәнәфи мәзһәбе, 73:20 аятен турыдан-туры аңлауга таянып, мәҗбүри минимум итеп Коръәннең теләсә кайсы өзеген укуны таный. Шул ук вакытта "Әл-Фатиха"ны калдыру анда авыр хокукый кимчелек, ваҗиб, дип бәяләнә)[26].

Беренче ике рәкәгатьтә "Әл-Фатиха"дан соң гадәттә өстәмә сүрә яки берничә ирекле аять (Зәм-сүрә) укыла.

2. Күчеш маркерлары һәм тәсбихләр

Намаз укучы тәннең һәр хәрәкәте тотрыклы әйтемнәрне әйтү белән катгый синхронлаштырылган:

Тәкбир («Аллаһу Әкбәр») — литургик «ачкыч» ролен үти торган универсаль олылау формуласы. Ул намазны башлый (тәкбирәтел-ихрам) һәм аннан соңгы һәр физик иелүне яки тураюны билгели[40];

Тәсбих — рөкүгъ (бил бөгү) һәм сәҗдә (җиргә иелү) эчендә өч тапкыр әйтелә торган, Аллаһның абсолют пакьлеген данлый торган кыска формулалар;

Тәсмигъ һәм Тәхмид — имам һәм җәмәгать тарафыннан бил бөгүдән турайган вакытта әйтелә торган парлы мактау әйтемнәре («Сәмигал-лаһу…»)[41];

Тәслим — цикл азагында башны уңга һәм сулга борып әйтелә һәм кешене хокукый яктан намаз халәтеннән чыгара торган ике тапкыр сәлам бирү («Әс-сәләмү галәйкүм…»)[42].

3. Гакыйдәви шаһитлекләр

Утырган халәттә (кагъдәдә) намазның сөйләм векторы абстракт мактаудан хокукый иман шаһитлегенә күчә. Бу фазада мөэмин тәшәһһүднең (беренче сүзе буенча «Әт-Тәхият» дип тә билгеле) икърар текстын укый, соңгы рәкәгатьтә — Мөхәммәд пәйгамбәргә һәм аның гаиләсенә кануни салават (Салават) әйтә[43].

Намазны үтәмәү һәм калдыру

Ислам хокукында фарыз намазны калдыру (тарк әс-саләт) иң авыр гамәлләрнең берсе дип бәяләнә. Әмма классик гакыйдәдә бу гамәлнең ике эчке сәбәбе арасында фундаменталь аерма үткәрелә[26]:

Белә торып мәҗбүрилеген инкарь итү (җөһүд яки инкар). Әгәр кеше, бу боерык илаһи канун түгел дип ачыктан-ачык белдереп, намаз укымаса, ул, барлык хокук мәктәпләренең бердәм фикере (иҗма) буенча, исламнан чыга һәм мөртәт хокукый статусын ала[28].

Намазның фарыз бурыч икәнен эчтән таныган хәлдә, ваемсызлык яки ялкаулык (кәсәл яки тәһәвүн) аркасында калдыру. Бу төркемнең хокукый статусы тирәсендә классик фикһта бик катлаулы бәхәс барлыкка килгән:

  • хәнбәли мәзһәбе (Әхмәд ибн Хәнбәлнең үз трактовкасында) намаздагы системалы ялкаулыкны мөртәтлеккә тиңләгән;
  • шәфигый һәм мәлики мәзһәбләре андый кеше мөселман булып кала, ләкин үлемгә китерүче гөнаһ (кәбира) кылучы фасыйклар төркеменә күчә, дип карар кылганнар;
  • хәнәфи мәзһәбе иң йомшак позицияне алган: ялкауланып намаз укымаучы авыр гөнаһ кылган, ләкин иманы хокукый яктан көчен саклаган мөэмин дип таныла[28].

Тарихи санкцияләр һәм хәзерге хокукый чынбарлык

Урта гасырлар фикһ трактатларында намазны калдыруда киребеткәнлек күрсәтүчеләр өчен каты физик җәзалар тасвирланган: (хәнәфиләрдә) көн саен чыбык белән суктырып, вакыты чикләнмәгән төрмәгә ябудан алып, үлем җәзасына кадәр (шәфигыйларда — гөнаһ өчен җәза чарасы буларак, аннан соң мөселман зиратына күмелә; хәнбәлиләрдә — мөртәтне җәзалау буларак)[15].

Дин белгечләре, бу боерыклар урта гасырлар Ислам хокукының үзенчәлеген чагылдыруын, анда диннең дәүләтчелекнең хокукый нигезе булып торуын ассызыклыйлар. XXI гасырның хокукый чынбарлыгында бу санкцияләр де-факто гамәлдән чыгарылган: мөселман күпчелеге яшәгән дөньяви дәүләтләрдә намаз калдыру мөэминнең шәхси вөҗданы карамагында гына кала, формаль яктан шәригатькә таянган илләрдә (Согуд Гарәбстаны, Иран һ.б.) гади гражданнарга карата намаз калдырган өчен җинаять эзәрлекләве кулланылмый, иҗтимагый-административ пропаганда белән генә чикләнә[44].

Бурычны каза кылу институты (каза)

Юл куелган литургик өзеклекне төзәтү өчен, исламның хокукый системасы каза́ (гар. قضاء الصلاة — «үтәлмәгәнне каза кылу») институтын эшләп чыгара. Фикһта намаз калдыру ике сценарийга бүленә[19]:

Хөрмәтле сәбәп (гозер — тирән йокы, онытучанлык, аңны югалту яки хирургик наркоз) белән калдыру. Мөхәммәд пәйгамбәрнең: «Кем намазны онытса яки йоклап калса, исенә төшү белән аны укысын», — дигән турыдан-туры хәдисенә таянып, барлык мәзһәбләр дә андый намазны кичекмәстән каза кылырга кушалар. Ахирәт гөнаһы бу очракта кеше өстендә булмый.

Белә торып, сәбәпсез калдыру. Монда хокукый фәлсәфәдә бүленеш барлыкка килгән:

классик күпчелек (дүрт сөнни мәзһәб һәм шигый-уникечеләр) Аллаһ алдындагы бурыч вакыт белән юкка чыкмый дип саный. Мөэмин гомере буе белә торып калдырылган намазларның якынча санын исәпләп чыгарырга һәм аларны хәзерге фарызлар белән беррәттән эзлекле рәвештә каза кылырга тиеш.

хәрефчеләр һәм реформаторлар (Заһириләр, шулай ук Ибн Хәзм, Ибн Тәймия һәм әш-Шәүкәни) намаз Коръән тарафыннан үз вакыт аралыгына катгый рәвештә бәйләнгән дип белдергәннәр. Аларның фикеренчә, белә торып калдырылган намазны каза кылу мөмкин түгел — еллар үткәч кылынган намаз хокукый яктан гамәлгә яраксыз. Бу мәктәп бурычны каплауның бердәнбер ысулы дип ихлас тәүбә итүне һәм тормышны өстәмә ирекле намазлар белән мөмкин кадәр тулыландыруны саный[45].

Мәдәни һәм иҗтимагый әһәмияте

Мөселман җәмгыятьләрендә намаз шәхси гыйбадәт гамәле генә булып калмыйча, социаль үзоешуның төп институтларының берсе санала һәм традицион белән заманча мәдәниятнең фәза-вакыт каркасын тәшкил итә[46].

Хронобиологик һәм шәһәр ритмы

Биш вакыт намаз тәүлекне табигый фазаларга бүлә, үзенчәлекле «ислам вакыт мәдәниятен» барлыкка китерә. Якын Көнчыгыш һәм Урта Азиянең тарихи шәһәрләрендә җәмгыяви тормыш ритмы гасырлар дәвамында намаз вакыты тирәсендә корыла: базарларның эш сәгатьләре, һөнәрчелек остаханәләрендәге тәнәфесләр һәм сәүдә караваннарының юлга чыгуы азанга бәйләнгән була.

Мөселманнарның көнкүреш телендә намаз исемнәре тотрыклы хрононимнар сыйфатында ныгый: «зөһрдән соң очрашырбыз» яки «мәгърибкә кадәр бурычны кайтарырмын» кебек гадәти әйтемнәр сәгать угы буенча төгәл вакыт билгеләвен алыштыра. Манаралардан яңгыраган азан тавышы көнчыгыш шәһәренең үзенчәлекле акустик ландшафтын тудыра һәм дин социологиясендә исламның җәмәгать киңлегендәге визуаль һәм акустик булуының ачык маркеры булып тора[47].

Социаль эгалитаризм

Мәчеттә үткәрелә торган җәмәгать намазы социаль тигезләү коралы вазифасын башкара. Намаз залының архитектурасы принцибы буенча ложа, резервацияләнгән утыргычлар яки сословие бүлгечләреннән азат ителгән.

Бер рәткә тезелеп, иңнәре иңгә терәп баскан намаз укучылар кешеләрнең Аллаһы каршындагы абсолют тигезлеге турындагы догматны чагылдыралар: социаль статус, раса һәм байлык аермалары тигезләнә, нәтиҗәдә югары дәрәҗәле чиновник гади эшче артында басып торуы мөмкин. Атналык җомга намазы тарихи яктан бөтеншәһәр җыенының төп аналогы булып хезмәт итә, анда вәгазь (Хөтбә) җәмәгатькә атнаның төп дәүләт, хокукый һәм социаль-этик яңалыкларын җиткерә[48].

Матди мәдәният һәм шәһәр төзелеше

Каабага (Кыйбла) юнәлү таләбе[49] ислам дөньясының шәһәр төзелеше структурасына төп йогынты ясый: шәһәрләрнең урам-юл челтәрләре, җәмәгать биналары фасадлары һәм торак йортларның эчке планлаштыруы "изге вектор"ны исәпкә алып төзелә.

Намазны пакьлек (чисталык) хәлендә кылу таләбе үсеш алган матди инфраструктураны формалаштыра:

  • декоратив-гамәли сәнгатьтә намаз келәмнәре (Сәҗҗәдә) тегү, аларның орнаментикасы текстиль сәнәгатенең бәйсез тармагына әверелә[50];
  • төгәл механикада эңгер-меңгерне исәпкә алган махсус интерьер сәгатьләре һәм кесә кыйбла-компаслары җитештерү үсеш ала[51];
  • заманча урбанистикада бу ихтыяҗ глобаль hospitality-инфраструктура стандартының формалашуына китерә: халыкара аэропортларда, эре сәүдә үзәкләрендә һәм дөньяви университетлар кампусларында намаз бүлмәләре (мусалла) булдырыла[52].

Санлы чорда намаз

XXI гасырда традицион гыйбадәт ритмы санлы адаптацияне уңышлы үтә. Намаз вакытларын туплый торган мобиль кушымталар һәм GPS ярдәмендә кыйбланы билгеләүче утилиталар дөньяда иң күп йөкләнелә торган дини программалар арасында алгы рәтләрдә тора[53]. Тәүлек намаз циклы «акыллы йортлар» экосистемаларына (музыканы автоматик рәвештә тынычландыру һәм смарт-колонкалар аша азанны кабызу) һәм киеп йөртелә торган гаджетларга (намазга 15 минут кала смарт-сәгатьләрнең тактиль вибрациясе) кертелә, бу мөселманга постмодерн чоры мегаполислары шартларында урта гасыр биологик ритмикасын саклап калырга мөмкинлек бирә[54].

Фотосурәтләр

Намазның дүрт төп торышы һәм алар белән бәйле догалар һәм кыйраәтләр
Босняклар ачык кырда намаз укый, якынча 1906 ел
Мөәзин азан әйтә
Гыйбадәт кылучылар намазда
Ир-атлар Косово Республикасында утырып дога кыла
Турба (гарәп. تربة; фарсы. مهر) — сәҗдә вакытында шигыйлар тарафыннан кулланыла торган туфрак плитә.
Төрек мәчетендәге дисплей намаз вакытларын күрсәтә

Искәрмәләр

  1. ↑ Али-заде, 2007
  2. ↑ Mughniyya, 2003, Salat
  3. ↑ 1 2 3 Katz, 2013
  4. ↑ Ибн Манзур, 1994
  5. ↑ Steingass, 1892
  6. ↑ 1 2 Jeffery, 1938
  7. ↑ Ас-Суюти
  8. ↑ 1 2 3 Monnot, 1995
  9. ↑ Wensinck, 2013
  10. ↑ Neuhaus, 2017
  11. ↑ Schrieke, 1993
  12. ↑ 1 2 3 Bukhari1
  13. ↑ Juynboll, 1993
  14. ↑ Bukhari2
  15. ↑ 1 2 3 4 5 Zuhayli, 1985
  16. ↑ Gardet
  17. ↑ Jazari
  18. ↑ Сура 29. Паук, 45-й аят. quran-online.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июль 2026.
  19. ↑ 1 2 3 Kamali, 2003
  20. ↑ 1 2 3 IbnRushd, 2004
  21. ↑ IbnHajar
  22. ↑ Muhammad, 1995
  23. ↑ 1 2 3 Muslim1
  24. ↑ 1 2 Mawsuah, 1993
  25. ↑ 1 2 King, 1993
  26. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Jazari, 2009
  27. ↑ Порядок выполнения намазов. islamdag.ru (4 март 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июль 2026.
  28. ↑ 1 2 3 4 5 6 Wensinch, 1993
  29. ↑ Buhari1
  30. ↑ Как читать намаз. 5 обязательных молитв (ингл.). umma.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июль 2026.
  31. ↑ Muslim1, 2009
  32. ↑ Касымов, А. Р. Термины исламского права: словарь-справочник. — Казань: Изд-во Казанского университета, 2014.
  33. ↑ Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил. Китаб ар-рикак, хадис № 6502 о приближении к Аллаху через нафиль-деяния // Аль-Джами‘ ас-сахих = الجامع الصحيح / صحيح البخاري. — Дамаск; Бейрут: Дар Ибн Касир, 2002. — 1944 с.
  34. ↑ Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил. Китаб ат-тахаджжуд, хадис № 1180–1181: сообщение Ибн ‘Умара о десяти дополнительных ракаатах, которые он запомнил от Пророка ﷺ // Сахих аль-Бухари = صحيح البخاري. — Дамаск; Бейрут: Дар Ибн Касир, 2002.
  35. ↑ Ибн Хаджар аль-Аскаляни. Китаб ас-салят, باب صلاة التطوع // Булуг аль-марам мин адиллят аль-ахкам = بلوغ المرام من أدلة الأحكام. — Эр-Рияд: Дар ас-Салам, 2000.
  36. ↑ 6 важных суннат-намазов, которыми мы столь часто пренебрегаем. 2 июль 2026 тикшерелде.
  37. ↑ Министерство вакуфов Кувейта. Статьи «اقتداء», «إمامة», «مسابقة الإمام», «قراءة المأموم», «إنصات» // Аль-Мавсу‘а аль-фикхийя аль-кувайтийя = الموسوعة الفقهية الكويتية. — Кувейт: Визарат аль-Авкаф ва-ш-Шу’ун аль-Исламийя, 1983–2006.
  38. ↑ Молитва-Намаз. Виды намазов. Правила совершения молитвы. Дуа и Салаваты. 2 июль 2026 тикшерелде.
  39. ↑ К вопросу о понятии и источниках мусульманского права. cyberleninka.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июль 2026.
  40. ↑ Абу Дауд, Сулейман ибн аль-Аш‘ас. Китаб ат-тахара, хадис № 61; Китаб ас-салят, хадис № 618: «مفتاح الصلاة الطهور وتحريمها التكبير وتحليلها التسليم» // Сунан Аби Дауд = سنن أبي داود. — Бейрут: Дар ар-Рисаля аль-‘Аламийя, 2009.
  41. ↑ Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса. Китаб ас-салят, باب ما جاء في التسبيح в рак‘ате и саджде, хадис № 261 // Сунан ат-Тирмизи = سنن الترمذي. — Бейрут: Дар аль-Гарб аль-Ислами, 1998.
  42. ↑ Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса. Китаб ас-салят, хадис № 295: таслим направо и налево словами «السلام عليكم ورحمة الله» // Сунан ат-Тирмизи = سنن الترمذي. — Бейрут: Дар аль-Гарб аль-Ислами, 1998.
  43. ↑ Форма совершения намаза (рус.). Духовное управление мусульман Республики Татарстан (3 октябрь 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июль 2026.
  44. ↑ Кулиев Д. Т. Шариат и фикх: понятие, источники и соотношение (рус.). КиберЛенинка. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июль 2026.
  45. ↑ Аш-Шаукани, Мухаммад. Раздел о восполнении пропущенного // Найль аль-Автар (Достижение целей). — Бейрут: Дар аль-Джиль, 1973. — Т. 2. — С. 28–32.
  46. ↑ Алексеев И.Л., Арапов Д.Ю., Бобровников В.О., Ибрагим Т.К., Стародуб Т.Х. Ислам (рус.). Большая российская энциклопедия. Электронная версия. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июль 2026.
  47. ↑ Совет улемов ДУМ РТ разъясняет изменения во временах намаза. 2 июль 2026 тикшерелде.
  48. ↑ Коллективный намаз. Мечеть. Правила поведения в мечети.. 2 июль 2026 тикшерелде.
  49. ↑ Формирование архитектуры средневековой мечети на основе пространственной ориентации человека. cyberleninka.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июль 2026.
  50. ↑ Denny, Walter B. How to Read Islamic Carpets (ингл.) 144. The Metropolitan Museum of Art (2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июль 2026.
  51. ↑ The British Museum. Compass, sundial, qibla indicator (ингл.). islamicworld.britishmuseum.org. The British Museum (2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июль 2026.
  52. ↑ Mokhtar, Ahmed. Design Guidelines for Ablution Spaces in Mosques and Islamic Praying Facilities. — Sharjah: American University of Sharjah, 2006. — 38 p. — ISBN 9948-427-02-5.
  53. ↑ Bitsmedia Pte Ltd. Muslim Pro App: Prayer Times, Adhan, Qibla, Holy Quran. — Singapore: Bitsmedia, 2026.
  54. ↑ mawaqit. Mawaqit integration - salat time and nearest mosque - in Home Assistant (ингл.). GitHub. mawaqit (2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июль 2026.

Әдәбият

  • Amr Khlifa al-Nami. Studies in Ibadhism: Al-Ibadhiyah. — Open Mind, 2007.
  • Marion Holmes Katz. Prayer in Islamic thought and practice. — Cambridge; New York: Cambridge University Press, 2013. — ISBN 978-1-107-34134-0.
  • Muhammad Jawad Mughniyya. The five schools of Islamic law: al-Hanafi, al-Hanbali, al-Ja'fari, al-Maliki, al-Shafi'i. — 2. repr. — Qum: Ansariyan, 2003. — ISBN 978-964-438-459-2.
  • Valerie J. Hoffman. The essentials of Ibadi Islam. — Syracuse, N.Y: Syracuse University Press, 2012. — (Modern intellectual and political history of the Middle East). — ISBN 978-0-8156-3288-7.
  • Justin Paul Hienz. The origins of Muslim prayer: sixth and seventh century religious influences on the salat ritual (MA thesis). — University of Missouri, 2008.
  • Али-заде А. А. ИЭС/Салят // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8.
  • Steingass F. J. A Comprehensive Persian-English Dictionary. — London: Routledge & K. Paul, 1892. — 1424 с.
  • Ибн Манзур. Лисан аль-Араб (لسان العرب) / Словарная статья «ص-ل-و». — Бейрут: Дар Садер, 1994.
  • Jeffery, Arthur. The Foreign Vocabulary of the Qur'ān. — Baroda: Oriental Institute, 1938. — С. 197–198.
  • Ас-Суюти, Джалалуддин. Аль-Иткан фи улюм аль-Коран (Совершенство в коранических науках). — Т. 2.
  • Monnot, G. Ṣalāt // Encyclopaedia of Islam, Second Edition / Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. — Brill, 1995. — Т. VIII. — С. 925–934.
  • Katz, Marion Holmes. Prayer in Islamic Thought and Practice. — Cambridge University Press, 2013. — С. 2–8. — ISBN 978-1107018860.
  • Wensinck, A. J. Ṣalāt // Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936) / Edited by M. Th. Houtsma, T.W. Arnold, R. Basset. — Brill, 1993. — Т. VII. — С. 96–105.
  • Neuhaus, F. Prayer in the Quran // The Wiley Blackwell Companion to the Qur'an / Ed. by A. Rippin, J. Mojaddedi. — 2nd ed.. — John Wiley & Sons, 2017. — С. 362–374.
  • Schrieke, B., Horovitz, J. Miʿrādj // Encyclopaedia of Islam, Second Edition. — Brill, 1993. — Т. VII. — С. 97–100.
  • Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил. Книга 8: «Молитва» (Китаб ас-Салят), хадис № 342 // Сахих аль-Бухари.
  • Муслим ибн аль-Хаджжадж. Книга 1: «Вера» (Китаб аль-Иман), хадис № 162 // Сахих Муслим.
  • Juynboll, Th. W. Adhān // Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936). — Brill, 1993. — Т. I. — С. 132–133.
  • Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил. Книга 10: «Азан», хадис № 631 // Сахих аль-Бухари.
  • Аз-Зухайли, Вахба. Раздел «Ас-Салят» // Аль-Фикх аль-ислами ва адиллатух (Исламское право и его доказательства). — Дамаск: Дар аль-фикр, 1985. — Т. 1. — С. 580–640.
  • Gardet, L. Islam // Encyclopaedia of Islam, Second Edition. — Brill, 1993. — Т. IV. — С. 171–174.
  • Al-Jazari, Abd al-Rahman. Islamic Jurisprudence According to the Four Sunni Schools (Al-Fiqh 'ala al-Madhahib al-Arba'ah). — Louisville: Fons Vitae, 2009. — Т. I: Prayer. — С. 4–12. — ISBN 978-1887752978.
  • Kamali, Mohammad Hashim. Раздел «Аль-Ахкам аш-Шар’ийя» // Principles of Islamic Jurisprudence. — Cambridge: Islamic Texts Society, 2003. — С. 412–420.
  • Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил. Книга 9: «Молитва в установленное время» (Китаб мавакит ас-салят), хадис № 527 // Сахих аль-Бухари.
  • Муслим ибн аль-Хаджжадж. Книга 1: «Вера» (Китаб аль-Иман), хадис № 85 // Сахих Муслим.
  • Ибн Хаджар аль-Аскаляни. Фатх аль-Бари би-шарх Сахих аль-Бухари (Комментарий к «Сахиху» аль-Бухари). — Бейрут: Дар аль-Марифа, 1959. — Т. 2. — С. 9–11.
  • Ибн Рушд. Бидаят аль-муджтахид ва нихаят аль-муктасид (Начало пути постигающего истины). — Каир: Дар аль-Хадис, 2004. — Т. 1. — С. 109–115.
  • Maghniyyah, Muhammad Jawad. The Five Schools of Islamic Law. — Qum: Ansariyan, 1995. — С. 114–116.
  • Словарная статья «Нийя» // Аль-Мавсу’а аль-Фикхия аль-Кувейтийя (Кувейтская энциклопедия исламского права). — Кувейт: Визарат аль-авкаф, 1993. — Т. 42. — С. 64–72.
  • King, David A. Astronomy in the Service of Islam. — Aldershot: Variorum, 1993. — С. 253–256. — ISBN 978-0860783570.
  • Wensinck, A. J. Rak’a // Encyclopaedia of Islam, Second Edition. — Brill, 1993. — Т. VIII. — С. 406–407.

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр