Зөя (Яшел Үзән районы)

1551 елның 24 маенда Явыз Иван патшалык иткән чорда нигезләнгән. 1552 елда Казанны камап торган рус гаскәрләре кальгасы^[2]:

Егдаж преплавишася Суру реку, тогда и Черемиса горняя, а по их, Чуваша зовомые, язык особливый, начаша встречати по пяти сот и по тысяще их, аки бы радующеся цареву пришествию: понеже в их земли поставлен оный предреченный град на Свияге^[3].

— Курбский А. М. «История князя великого московского»

Углич тирәсендә әзерләнгән саллар Идел елгасы буйлап агып килә һәм 4 атна эчендә җыела, беренче исеме – Свияжск Иван-шәһәр:

Великий князь приказал срубить город с деревянными стенами, башнями, воротами, как настоящий город; а балки и бревна переметить все сверху донизу. Затем этот город был разобран, сложен на плоты и сплавлен вниз по Волге, вместе с воинскими людьми и крупной артиллерией. Когда он подошел под Казань, он приказал возвести этот город и заполнить все [укрепления] землёй; сам он возвратился на Москву, а город этот занял русскими людьми и артиллерией и назвал его Свияжском ^[4].

— Генрих фон Штаден, «Записки о Московии»

1552 елның 13 августында Зөя шәһәренә Иван IV килә^[2].

XVI гасыр уртасында Зөя крепосте саклану территорияләр зурлыгы буенча Новгород, Псков һәм хәтта Мәскәү кремльләреннән дә уза^[5].

1555 (7063) елда Зөя Богородица монастырен төзү өчен патша Иван IV архимандрит Германга исемле жалованный судсыз грамота тапшыра^[6].

1565-1567 елларда межалау үткәрелә һәм Зөя шәһәре Зөя өязенең административ үзәге була^[7]. Беренче воеводасы — Бояр кенәз Андрей Иванович Катырев-Ростовский.

1565-1567 еллардагы писцовая книга буенча Зөя шәһәре унике манара, дүрт укчы һәм утыз өч артиллерия тубы белән җиһазландырылган ныгытма булган. Шәһәр территориясе эчендә 342 торак йорт һәм 254 сәүдә кибете урнашкан. Кирмәнгә терәлеп торган посадка тагын 782 хуҗалык кергән. ул вакытта шәһәр халкының гомуми саны якынча биш мең ярым кеше була^[1].

XVII гасырда шәһәр хәрби әһәмиятен саклап кала. 1648 елда Зөянең 70 атлы казагы Сембер чик буе киртәсе төзелешенә күчерелә, анда Зөя бистәсенә (хәзерге Ульяновскның Ленин районында) нигез салына^[8].

1708 елда Зөя Казан губернасы составына керә (1708-1781). 1719 елда шәһәр Казан губернасының Зөя провинциясе үзәге, 1781 елда Казан наместниклыгының Зөя өязе (1796 елдан яңадан Казан губернасын) өяз шәһәре була^[9].

1716-1727 елларда биредә Адмиралтейств‑коллегия цифирлы мәктәбе эшли^[10].

Шәһәр православие тормышының әһәмиятле үзәге булып тора. XVIII гасыр уртасында биредә Троица-Сергий (1551 елда нигез салына, 1764 елдан соң бетерелә), Успение ирләр монастыре (1555 елдан, губернада иң зур һәм иң бай монастырьларның берсе), Иоанн-Предтеча хатын-кызлар монастыре (XVI гасыр ахырыннан) һәм 8 чиркәү урнашкан. Зөянең агач чиркәүләре һәм монастырьлары акрынлап таш белән алыштырыла; монастырьларның күплеге зур булмаган Зөягә «монастырь шәһәре» атамасын биргән^[11].

1731 елда Урта Идел буе халкы арасында миссионерлык эшен оештыру белән шөгыльләнгән яңа чукындырылганнар эшләре конторасы оештырыла, шулай ук Успение Богородица монастыре каршында башка диндәге җирле халыкларның балаларын укыту өчен мәктәп ачыла, ул 1754 елга кадәр эшли^[1].

XVIII гасыр азагына кадәр шәһәр мөһим сәүдә үзәге булып тора: биредә таможня, ат утары, кабак конторасы эшли, 319 сәүдәгәр яши. Мәскәүдән, Ярославльдән, Түбән Новгородтан һәм башка урыннардан сәүдәгәрләр җыела. Әмма алга таба шәһәр әкренләп сәүдә-сәнәгать үзәге буларак әһәмиятен югалта. Халыкның төп шөгыльләре булып балыкчылык, җәтмә үрү, йорт яны хуҗалыклары тора. XIX гасырда Зөядә өяз, соңрак ике класслы шәһәр училищесы (1817 елда ачыла), ирләр училищесы (1853 елда ачыла), хатын – кызлар училищесы (1861 елда ачыла) эшли, шулай ук 1885 елда кызлар өчен чиркәү–мәхәллә мәктәбе, 1899 елда — Ольга балалар хезмәт тәрбиясе приюты, 1906 елда — башлангыч һөнәрчелек мәктәбе, 1911 елда — хатын-кызлар прогимназиясе (1913-1914 елларда махсус бина төзелә, 1916 елдан гимназия); 1875 елда — 40 урынлык земство хастаханәсе (махсус төзелгән бинада урнаша).

ХХ гасыр башында биредә өяз идарәсе органнары, почта-телеграф бүлеге, телефон станциясе, 2 кунакханә, 4 тукталу урыны, китапханә, 2 пар тегермәне, 11 тимерчелек, 10 төзелеш агачы склады эшли. Ел саен ярминкә (8 июль) уздырыла, шимбә көннәрендә базар кайный. Җәй көне шәһәр халкы гыйбадәт кылучылар агымы хисабына арта^[1].

1920-1927 елларда шәһәр ТАССРның Зөя кантоны, 1927 елның 14 февраленнән 1931 елга кадәр шул ук исемдәге районның үзәге булып тора. 1931 елның 20 октябрендә Зөя районы бетерелү сәбәпле Югары Ослан районына тапшырыла.

Александр Широкорад раславынча, 1918 елда Зөя илдәге беренче совет сәяси репрессия урыннарының берсе булып тора, ул вакытта большевиклар хөкүмәтх хәрби комиссары Троцкий боерыгы буенча, утрауда урнашкан хәрби частьләрнең Казаннан ак чехларны куып чыгара алмаган һәр унынчы кызылармеец атып үтерелә^[12].

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климат классификациясе  [рус.] (тат. буенча климатның коды: Dfb^[19]. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C^[20].

Милли состав (2017): руслар — 93 %.

Зөя — Татарстанның истәлекле урыннарга бай булган туристлык объекты^[21]. Биредә дәүләт саклавында булган 19 федераль һәм 21 республика әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты исәпләнә^[22], шул исәптән:

• Костантин һәм Елена чиркәве (XVI йөзнең икенче яртысы)^[23];
• Троица чиркәве (1551 ел, XVIII – XIX йөзләрдә үзгәртеп салына)^[24];
• Никола чиркәве (1555-1556 ел; XVII – XIX йөзләрдә үзгәртеп салына)^[21];
• Успение Богородица соборы (1560 ел; архиепископ Герман XVI йөздә фрескалар белән төзетә). 1997 елда Зөя Успение Богородица монастыре дин тотучыларга кайтарыла, 2017 елда аның архитектура ансамбле ЮНЕСКОның бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелә^[25].
• Сергий чиркәве (XVI гасыр ахыры— XVII гасыр башы)^[26];
• Успение монастыренең архимандрит (XVII йөзнең икенче яртысы) һәм борадәрләр (XVIII йөз) корпусы^[27];
• монастырь училищесе бинасы (XVII йөз ахыры – XVIII йөз башы)^[28];
• «Хәсрәтлеләр юанычы» Мәрьям Ана иконасы соборы (1898-1906)^[29].

• Сәяси репрессия корбаннарына һәйкәл (ак мәрмәрдән ике метрлы стела)^[30];
• «Зөя утрау-шәһәрчеге» музей-тыюлыгы^[31].

Музейлар:

• Зөя тарихы музее (2009);
• Гражданнар сугышы тарихы музее (2016);
• рәссам Геннадий Архиреев музее (2017);
• «Татар бистәсе» агач археологиясе (2018);
• XVI йөзнең икенче яртысы хәрби лагерь мохите белән «Ленивый торжок» тарихи реконструкцияле интерактив комплекс (2012);
• «Иске су кудыру каланчасы» күргәзмәләр залы (2014);
• Сәнгать галереясы (2017).

Зөя шәһәре хөрмәтенә 2010 елда 21631 проекты кече ракета кораблары сериясендә баш кораб «Град Свияжск» дип атала, ул Яшел Үзән суднолар төзү заводында ясалган^[32].

2013 елда Зөядә «Россиянең яңа ел башкаласы 2013 — Казан» проекты кысаларында чаралар уза^[33].

• Варгот Евгений Александрович (1948 елда туган), рәссам^[34].
• Колчин Борис Фёдорович (1922—2013) — совет хореографы, балетмейстер. Мари АССРның атказанган артисты (1965). Бөек Ватан сугышында катнашучы;
• Архиреев Геннадий Николаевич (1949–2007) – рәссам^[35];
• Елизаров Георгий Александрович (1900–1979) – механик-уйлап табучы, 1929 елда СССРда беренче бастыру машинасын «Яңалиф»не ясаучы һәм җитештерүне оештыручы (Әскәр Шәех-Ал белән берлектә; шулай ук «Яңалиф-2» һәм «Прогресс»ның 5 модификациясен). Казан «Пишмаш» заводы директоры (1944–1946), «Мактау Билгесе» ордены кавалеры^[36];
• Кухарчук Валерий Владимирович (1941 елда туган) – совет һәм Россия кардиологы, медицина фәннәре докторы, РМФА корреспондент-әгъзасы (2002), РФА корреспондент-әгъзасы (2014)^[37].

• Барякина Э. В. Аргентинец. — М.: Рипол-классик, 2011. — 576 с. — ISBN 5-386-037-23-4. — ISBN 978-5-386-03723-9. — Гражданнар сугышы чорында Зөя турында;
• Аксёнов В. П. «Свияжск» (1981) — сугыштан соңгы Зөя турында авторның балачак хатирәләре, повесть;
• Саганов Ю. М. Новоград Свияжский. — Саратов: Приволжское книжное издательство, 1966. — 320 с. — (Исторический роман). — 30 000 экз. —Зөяне нигезләү һәм Казан ханлыгын басып алу турында.