Зөя утрау-шәһәрчеге музей-тыюлыгы

Зөя авылы Казаннан 30 чакрым ераклыкта урнашкан.

Казанны алганда очраган бер-бер артлы уңышсызлыклардан соң, Явыз Иван Идел, Зөя һәм Чуртан елгалары кушылган урында ныгытма-шәһәр төзергә карар кыла. Кирмән-шәһәрнең унсигез манарасы була. Ныгытма кыска вакыт эчендә (1551 елда) төзелә, аңа нигез салынып бер ел үткәч, Казан алына.

Явыз Иван нигез салган ныгытма борынгы рус архитектурасын, православие мәдәниятен һәм тарихын саклап калган. Ак таш монастырьлар һәм гыйбадәтханәләрнең алтын гөмбәзләре безнең көннәргә кадәр сакланган. Зөя Урта Идел буенда христиан дине таралган беренче православие шәһәре була^[2][3].

1987 елда Зөядә Татарстан Республикасы Дәүләт сынлы сәнгать музееның филиалы ачыла.

2005 елда региональ әһәмияттәге «Зөя» комплекслы дәүләт табигать тыюлыгы булдырыла һәм гамәлгә куела.

2009 елда Зөя истәлекле урын рәвешендә (Зөя авыл җирлеге чикләрендә) республика әһәмиятендәге мәдәни мирас объектлары исемлегенә кертелә.

«Зөя утрау-шәһәрчеге» музее Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2009 елның 28 августында кабул ителгән 584нче санлы карары нигезендә оештырыла. Рәсми исеме 2015 елда билгеләнә, шул ук елдан музей-тыюлык статусында^[4]. Музейны булдыру өчен башлангыч чорда ким дигәндә 6 млрд сум акча таләп ителә^[5]. Музей-тыюлыкны булдыру эше белән ТР беренче президенты М. Ш. Шәймиев химаячелегендәге «Болгар һәм Зөяне саклау һәм үстерү буенча “Яңарыш” фонды» (рус. Фонд «Возрождение») җитәкчелек итә.

2017 елның 21 августында Зөядә мөһим вакыйга була — Успение монастыре диварында ЮНЕСКО билгесе куела һәм Бөтендөнья мирасы объекты сертификаты тапшырыла^[6].

Музей комплексы составына Зөя тарихы музее, рәссам Геннадий Архиреев музее, Археологик агач музее, Ватандашлар сугышымузее, Елга музее, музей галереясе һәм күргәзмәләр залы керә.

Музей-тыюлык территориясендә Зөя Успение монастыре, Зөя Иоанн Предтеча монастыре, Троица чиркәве, «Барлык Кайгыручылар Шатлыгы» соборы урнашкан^[7].

Музей объектлары XVI гасырның уртасы — XX гасыр аралагында төзелгән биналарда урнашкан. Мәсәлән, Зөя тарихы музее 2009 елдан башлап, элекке эшлекле очрашулар урыны булган комплекста (1838—1840 елларда төзелгән), Елга музее яңа корылган Зөя елга вокзалында урнашкан.

Тыюлыкта күпсанлы борынгы рус архитектурасы, православие һәм тарих һәйкәлләре сакланган. Дәүләт сагында 37 мәдәни мирас объекты тора: аларның 19 ы — федераль дәрәҗәдәге әһәмияткә, 18 е — төбәк (Татарстан) дәрәҗәсендәге әһәмияткә ия. Музей фондында 52510 саклау берәмлеге исәпләнә (2023 елга).

«Археология» тупланмасында Зөя елгасы ярында табылган һәм, югары дымлы климат булу сәбәпле, бүгенге көнгә кадәр сакланган күпсанлы чынаяк кирпеч, балчык эшләнмәләр, акча, агач һәм күн әйберләр тупланган. «Сәнгать» тупланмасында тормышлары һәм иҗатлары Зөя шәһәрчеге белән бәйле булган рәссамнарның дистә еллар дәвамында тапшырылып килгән эшләре урын алган.

Музей экспозициясе Зөя үсеше тарихының төрле этапларын үз эченә ала. Зөя тарихы музеенда шәһәр нигезләнгәннән алып XX гасыр башына кадәрге тарихка багышланган даими күргәзмәләр оештырылган. Моннан тыш, музей комплексы территориясендә Ватандашлар сугышы, елгалар тарихы һәм археология белән бәйле тематик күргәзмәләр эшләнелә, экскурсияләр уздырыла^[8].

Музей комплексының төп объекты — 1838–1840 елларда төзелгән элеккеге гавами комплекс бинасы. Нәкъ менә шушы тарихи бинада Зөя тарихы музее урнашкан, анда шәһәр үсешенең төрле стадияләрен чагылдырган материаллар тупланган.

Музей-тыюлык Зөя тарихы, Ватандашлар сугышы, археология һәм елгалар тарихы буенча экспозицияләр оештыра, күргәзмә эшчәнлеге алып бара. Экспозиция эшеннән тыш, учреждение борынгы рус җирләренең тарихын, архитектура мирасын һәм православие мәдәниятен өйрәнүгә юнәлдерелгән фәнни тикшеренүләр үткәрә.