Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Хакаслар

Хака́слар (үз атамасы — хакастар һәм тадарлар; искергәне — минусин татарлары, абака́н (янәсәй) татарлары, а́чин татарлары) — Хакасиянең төрки телле җирле халкы, Көньяк Себердә Хакас-Минусин сөзәк чокырының сул ярында киң таралган.

XIX гасырда күпләр праваслау диненә күчерелә[4][5][6]. Әдәбиятта Абакан инородецлары сүзтезмәсе очрый – Абакан елгасы ярларында яшәүче кечкенә кабиләләр төркеме[7][8].

Субэтник төркемнәр

Субэтник (диалект) төркемнәргә бүленәләр:

  • качиннар (хааш, хаас) – рус чыганакларында беренче тапкыр 1608 елдан искә алына, йомышлы кешеләр кенәз Тюлька идарә иткән җиргә үтеп кергән вакыттан бирле;
  • койбалылар (хойбал) – кайбер мәгълүматлар буенча, төрки телле төркемнәрдән тыш, Урал телләре гаиләсенең самодий телләр төркеменең көньяк төркемчәсенә караган камасин теле диалектында сөйләшүче төркемнәр дә кертелә[9];
  • кызыльлар (хызыл) – Хакасия Республикасының Ширин һәм Орджоникидзе районнары җирлекләрендә Кара Июс елгасы үзәнендә яшәүче хакас халкы төркеме;
  • сагайлар (сағай) – беренче тапкыр Рәшид әд-Диннең монгол яулары турындагы хәбәрләрендә искә алына; рус документларында беренче телгә алу 1620 елга карый, ул вакытта аларда «ясак түләмәгәннәр һәм ясак җыючыларны кыйнаганнар» дип күрсәтелгән. Сагайлар составында этнографик төркем буларак бельтырлар (пилтір) билгеле, элек бирюсиннар (пӱрӱс) аерып күрсәтелгән булган[10].

Мәдәният һәм тел буенча хакасларга теленгитлар, телеутлар, чулымнар, шорлар якын.

1926-2010 елларда Хакасиядә хакасларның саны

2002 елгы халык санын алу мәгълүматлары белән чагыштырганда (75,6 мең кеше) Россия Федерациясендә хакасларның гомуми саны кимегән һәм 2010 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча 72 959 кеше тәшкил иткән. Хакаслар күпчелекне тәшкил иткән бердәнбер Аскиз муниципаль районы (50,4 %)[11].

1926 җанисәп 1939 җанисәп 1959 җанисәп 1970 җанисәп 1979 җанисәп 1989 җанисәп 2002 җанисәп 2010 җанисәп
Хакасиядә хакасларның саны 44,219 (49.8 %) 45,799 (16.8 %) 48,512 (11.8 %) 54,750 (12.3 %) 57,281 (11.5 %) 62,859 (11.1 %) 65,431 (12.0 %) 63,643 (12,1 %)
undefined
undefined
undefined

Хакаслар музыка кораллары белән.
Минусин татарлары төркеме — хакаслар. XX гасыр башы.
XX гасыр башы
XXI гасыр башы

Хакас теле

Хакас теле төрки телләрнең көнчыгыш-һунн (көнчыгыш төрки) тармагының уйгыр теле (иске уйгыр) төркеменә керә.

Башка классификация буенча көнчыгыш төрки телләрнең мөстәкыйль хакас теле (кыргыз-енисей) төркеменә керә, аңа хакаслардан тыш шулай ук шорлар (мрас шор сөйләме), чулымнар (урта чулым сөйләме), юйгулар (сары уйгырлар) (сарыг-югур теле) керә. Алар борынгы кыргыз яки енисей-кыргыз теленә барып тоташа. Моннан тыш, хакас теленә кумандылар, чалканнар, тубалар (кондом шор сөйләме дә, түбән чулым сөйләме дә) (көнбатыш-төрки төньяк-алтай төркеменә керсәләр дә), шулай ук – кыргызлар, алтайлар, телеутлар, теленгитлар (көнбатыш-төрки кыргыз-кыпчак төркеменә керсәләр дә) якын.

Хакас теле дүрт шивәне үз эченә ала: качин, сагай, кызыль һәм шор. Хәзерге заман язуы кириллица нигезендә төзелгән.

Хакаслар антропонимиясе

Төп мәкалә: Хакас антропонимиясе  [рус.] (тат.

Генетика

Хакасларда Y-хромосома гаплотөркемнәренең бүленеше N1b гаплотөркеменең иң зур ешлыгы белән характерлана (якынча 44 %); икенче урында R1a1a (якынча 28 %), өченче урында N1с (якынча 20 %)[12] (шулай ук Дөнья халыклары арасында Y-ДНК гаплотөркемнәре карагыз).

Гаплогруппа Очрау ешлыгы, % (N)
Аскиз районы
(сагайлар)		 Таштып районы
(сагайлар) 		Ширин районы
(качиннар)
Усть-Есь
һәм Полтаков авыллары
(N=44)		 Усть-Чуль авылы
(N=41)		 Кызлас авылы
(N=34)		 Матур
һәм Анчул авыллары
(сагайлар/шорлар)
(N=46)		 Зур Сёя
һәм Бутрахты авыллары
(N=35)		 Кече Спирин авылы
(N=22) 		Топанов авылы
(N= 29) 		Барлыгы
(N=251)
С3 (хМ77) — — — — — — 7 (2) 0,8 (2)
Е (М1) — — — — 3 (1) — — 0,4 (1)
N* (хР43, М178, М128) 4,5 (2) — — — — — — 0,8 (2)
N1b (Р43) 34,5 (15) 56 (23) 50 (17) 15,2 (7) 11 (4) 86,5 (19) 89,5 (26) 44,2 (111)
N1с (М178) 25 (11) 24 (10) 15 (5) 39,2 (18) 14 (5) 4,5 (1) — 19,9 (50)
Q (хМ3) — — — 2,1 (1) 28 (10) — 3,5(1) 4,8 (12)
R1a1a (хМ458) 36 (16) 20 (8) 32 (11) 43,5 (20) 36 (13) 9 (2) — 27,9 (70)
R1b1b1] (М73) — — 3 (1) — 6 (2) — — 1,2 (3)
Гаплотөркемнәр буенча
геннар төрлелеге		 0,703 ± 0,027 0,602 ± 0,055 0,642 ± 0,052 0,663 ± 0,036 0,765 ± 0,042 0,255 ± 0,116 0,197 ± 0,095
Микросателлит гаплотиплары буенча
геннар төрлелеге		 0,942 ± 0,019 0,931 ± 0,024 0,959 ± 0,021 0,957 ± 0,017 0,985 ± 0,011 0,792 ± 0,086 0,704 ± 0,081

Матди мәдәният

Рухи мәдәният

Халык уеннары һәм ярышлары

Кайбер халык уеннары һәм ярышлары:

Физик антропология

1920 елларда хакасларның физик антропологиясен совет антропологиясенә нигез салучыларның берсе – А. И. Ярхо өйрәнә. 1930 нчы еллардан башлап Хакасиянең борынгы һәм хәзерге халкының антропологиясе СССРның иң эре антропологлары Г. Ф. Дебец, В. П. Алексеев, В. В. Бунак һ. б. тарафыннан тикшерелә.

Хакаслар монголоид һәм европеоид зур расалары арасындагы катнаш чыгышлы ике антропологик типка бүленәләр

  • Урал расасы (бюрисиннар, кызыльлар, бельтырлар, сагайларның бер өлеше);
  • Көньяк Себер (качиннар, сагайларның дала өлеше, койбаллар).

Чыгышлары

Элек-электән енисей кыргызларын хакасларның бабаларына керткәннәр. Шул ук вакытта башка фикерләр дә бар. Мәсәлән, Себер тарихы буенча танылган белгеч С. В. Бахрушин Янәсәй буендагы «Кыргыз җире»н тасвирлап (хәер, Хакасия Республикасы читенә чыга торган), исеменә карамастан, кыргызлар аның халкының бик аз өлешен генә тәшкил иткәнен күрсәтә[13]. Соңрак үткәрелгән тикшеренүләр шуны раслый: «Янәсәй кыргызлары» һәм «Кыргыз җирләре» терминнары астында ялгыш кыргызларны күздә тотарга мөмкин, гәрчә чынлыкта исә сүз хакас этносы формалашуда шактый зур роль уйнаган XVII гасыр кыргыз кыштымнары турында бара[14].

Хакасларның монголлар белән күзалланган этник бәйләнешләре

Янәсәй кыргызлары әдәбиятта шулай ук хягас, хагас, сяцзясы һ. б. исемнәр белән билгеле.[15] Тикшеренүчеләр фикеренчә, хакаслар борынгы хягаслар җирлегендә яшиләр, алардан үз шәҗәрәләрен алып баралар[16]. Шул ук вакытта борынгы кыргызларның монголлар белән тыгыз этник бәйләнешләре булган дигән фикер дә бар[17]. Хакасларның ойрат[18], паратан (барыннар дип фаразлана) һәм халмах (калмак)[19] ырулары, тикшеренүчеләр фаразлавынча, монголлардан килеп чыкканнар. Бурутларның монголлардан чыгышына бәйле версия бар[20]. Элек бу җирлеккә керәит, тумат, меркет, ордут[21] монгол кабиләләре (мөгаен, һонгодорлар[22] яки удуит-меркитләр)күчеп килгән дип санала[23], алар кыргызлар исемен кабул иткәннәр[21].

Урта гасыр татарларының бер өлеше хакаслар составына керә һәм аларга «тадар» дигән үзатама бирә. Хакас риваятьләре күрсәткәнчә, минусин кыргызлары арасында «тадар» атамасының барлыкка килүе нәкъ менә монгол яулары белән бәйле[24].

Н. Я. Бичурин фикеренчә, борынгы кыргызлар (хягаслар) монгол[25] яки катнаш төрки-монгол чыгышлы булганнар: «Хягасларның башкаласы булган Янәсәй губернасының көньяк чикләрендә, һәм хәзерге җирле халык асылда – төркимонголлар»[26]. «Хягас үзенең беренчел составы буенча Монгол-төрки дәүләт булырга тиеш һәм ике халыктан тора: төркиләр һәм монголлар»[26][27][28][29].

Искәрмәләр

  1. ↑ И. Л. Кызласов. О самоназвании хакасов (рус.). Этнографическое обозрение// №2. С. 52-5 (1992). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2026.Архивная копия от 27 ноябрь 2018 на Wayback Machine.
  2. ↑ Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 гыйнвар 2026. Архивировано 30 декабрь 2022 года..
  3. ↑ Китайские хакасы из провинции Хэйлунцзян. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 гыйнвар 2026. Архивировано 27 ноябрь 2021 года..
  4. ↑ Филатов С. Б., Юззелл Л. Хакасия. Сгусток религиозных проблем Сибири. Архивная копия от 19 декабрь 2013 на Wayback Machine.
  5. ↑ Майя Ивановна Черемисина, Алена Робертовна Тазранова. Языки коренных народов Сибири: издание второе, переработанное и дополненное. — Новосибирский государственный университет, 2006. — 162 с. — ISBN 978-5-94356-391-1. Архивная копия от 17 октябрь 2020 на Wayback Machine.
  6. ↑ Светлана Кокорина. Межкультурная коммуникация хакасского и русского этносов (на материале Приенисейского края). — Litres, 2019-02-01. — 161 с. — ISBN 978-5-04-153240-6. Архивная копия от 17 октябрь 2020 на Wayback Machine.
  7. ↑ Абаканские инородцы // Энциклопедический словарь Гранат: В 58 томах. — М., 1910—1948.
  8. ↑ Абаканские инородцы // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947.
  9. ↑ Хелимский Е. А. Очерк истории самодийских народов // Финно-угорский мир. Ред. Д. Нановски. Будапешт, 1996, 101—115. Архивная копия от 30 май 2009 на Wayback Machine, с. 34-35; Он же. Древнейшие угорско-самодийские языковые связи (Анализ некоторых аспектов генетических и ареальных взаимоотношений между уральскими языками). Автореферат канд. дисс. Тарту, 1979, 20 стр. С. 7. Архивная копия от 22 май 2009 на Wayback Machine
  10. ↑ Историческая этнография: традиции и современность. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 гыйнвар 2026. Архивировано 3 февраль 2014 года.
  11. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 г. по Республике Хакасия. Том 4: Национальный состав и владение языками. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 гыйнвар 2026. Архивировано из оригинала 19 октябрь 2017 года.
  12. ↑ Харьков В. Н. и др. Разнообразие генофонда хакасов: внутриэтническая дифференциация и структура гаплогрупп Y-хромосомы // Молекулярная биология. — 2011. — Т. 45, вып. 3. — С. 446—458. Архивировано 30 ноябрь 2018 года.
  13. ↑ Бахрушин С. В. Енисейские киргизы в XVII в. // Исторические труды. Т. III. Ч. 2. — М.: Изд-во АН СССР, 1955. — С. 176—224. — С. 176
  14. ↑ Потапов Л. П. Хакасы // Народы Сибири. — М.-Л., 1956. — С. 376—419. — С. 384.
  15. ↑ Бейшембиев Э. Д. Введение в историю кыргызской государственности: курс лекций для вузов. — "АРХИ" Инновационный центр, 2004. — С. 223. — 313 с. Архивная копия от 8 июнь 2020 на Wayback Machine
  16. ↑ Уметалиева-Баялиева Ч. Т. Этногенез кыргызов: Музыковедческий аспект. Историко-культурологическое исследование. — Бишкек, 2008. — С. 127. — 288 с. Архивная копия от 8 июнь 2020 на Wayback Machine
  17. ↑ Арзыбаев Т. К. Этнические связи кыргызов с монголами, ойратами, калмыками, бурятами // Материалы Первого Международного алтаистического форума «Тюрко-монгольский мир большого Алтая: историко-культурное наследие и современность». — Барнаул, Горно-Алтайск, 2019. — С. 146—149. Архивная копия на Wayback Machine
  18. ↑ Очерки истории хакасии: с древнейших времен до современности. — Издательство Хакасского государственного университета им. Н. Ф. Катанова, 2008. — С. 256. — 671 с. — ISBN 9785781005420. Архивная копия от 8 июнь 2020 на Wayback Machine
  19. ↑ Чертыков М. А. Киргизы-буддисты // Центр Льва Гумилёва. — 2011. Архивировано 5 июнь 2020 года.
  20. ↑ Очерки истории хакасии: с древнейших времен до современности. — Издательство Хакасского государственного университета им. Н. Ф. Катанова, 2008. — С. 202. — 671 с. — ISBN 9785781005420. Архивная копия от 8 июнь 2020 на Wayback Machine
  21. ↑ 1 2 Очерки истории хакасии: с древнейших времен до современности. — Издательство Хакасского государственного университета им. Н. Ф. Катанова, 2008. — С. 187. — 671 с. — ISBN 9785781005420. Архивная копия от 4 июнь 2020 на Wayback Machine
  22. ↑ Ушницкий В. В. Средневековые народы Центральной Азии (вопросы происхождения и этнической истории тюрко-монгольских племен). — Казань: Изд-во «Фэн» АН РТ, 2009. — С. 60—62. — 116 с. — ISBN 978-5-9690-0112-1.
  23. ↑ Ушницкий В. В. Теория татарского происхождения якутов // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 1 (3). — С. 43—63. — ISSN 2308-152X. Архивировано 5 февраль 2021 года.
  24. ↑ Ушницкий В. В. Средневековые народы Центральной Азии (вопросы происхождения и этнической истории тюрко-монгольских племен). — Казань: Изд-во «Фэн» АН РТ, 2009. — С. 4. — 116 с. — ISBN 978-5-9690-0112-1.
  25. ↑ Нусупов Ч. Т. Политико-исторические проблемы генезиса идеологии, государственности и культуры кыргызского народа. — Кыргызский государственный национальный университет, 2000. — С. 65. — 295 с. Архивная копия от 6 июнь 2020 на Wayback Machine
  26. ↑ 1 2 Бичурин Н. Я. Повествования о Доме хойху // Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. www.vostlit.info. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 гыйнвар 2026. Архивировано 4 март 2016 года.
  27. ↑ Шойгу С. К., Аракчаа К. Д. Урянхай. Тыва Дептер. — Слово, 2007. — С. 40. — 662 с. Архивная копия от 6 июнь 2020 на Wayback Machine
  28. ↑ Древнекитайские источники о кыргызской государственности и письма китайского императора кыргызскому кагану (III в. до н. э. — IX в. н. э.). — ARKHI, 2003. — С. 137. — 240 с. Архивная копия от 6 июнь 2020 на Wayback Machine
  29. ↑ Позднеев Д. М. Исторический очерк уйгуров. — 1899. — С. 35. — 153 с. Архивная копия от 6 июнь 2020 на Wayback Machine

Әдәбият

  • Баскаков Н. А. Тюркские языки, М., 1960, 2006
  • Бахрушин С. В. Енисейские киргизы в XVII в. // Научные труды III. Избранные работы по истории Сибири XVI—XVII вв. Ч. 2. История народов Сибири в XVI—XVII вв. М.: Издательство Академии Наук СССР, 1955.
  • Вербицкий В. И. Словарь алтайского и аладагского наречий тюркского языка. Архивная копия от 12 декабрь 2005 на Wayback Machine, Казань, 1884
  • Карачаков Д. М., Угдыжеков С. А. Хакасы
  • Козьмин Н. Н. Хакасы: историко-этнографический и хозяйственный очерк Минусинского края. — Иркутск: Изд. Иркут.секции науч. работников Рабпроса, 1925. — Х, 185 с. — (Краеведческая сер. № 4 / под ред. М. А. Азадовского; вып. V). — Библиогр. в примеч. в конце каждой гл.
  • Текин Т. Проблема классификации тюркских языков // Проблемы современной тюркологии: материалы II Всесоюзной тюркологической конференции. — Алма-Ата: Наука, 1980 — С. 387—390
  • Языки мира. Тюркские языки, Бишкек, 1997

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр