Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Совет халкы геноциды

Совет халкы геноциды (рус. Геноци́д сове́тского наро́да) — Бөек Ватан сугышы елларында немец нацистлары, аларның союздашлары һәм ярдәмчеләренең совет халкына карата кылган җинаятьләре.

Россия Федерациясенең 2025 елның 21 апрелендәге 74-ФЗ санлы Федераль кануны нигезендә,

1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышы чорында нацистларның һәм аларның ярдәмчеләренең ССРБ территориясендә яшәгән милли, этник һәм раса төркемнәрен тулысынча яки өлешчә юк итүгә юнәлтелгән гамәлләре совет халкы геноциды дип таныла. Бу гамәлләр әлеге төркемнәрнең әгъзаларын үтерү, аларның сәламәтлегенә авыр зыян китерү, бала табуга каршы чыгу, балаларны бер төркемнән икенчесенә мәҗбүри күчерү, кешеләрне көчләп күчерү яисә шул төркемнәрнең әгъзаларын физик яктан юк итүгә китерә торган башка төрле яшәү шартлары тудыру юлы белән кылынган[1].

Нацист Германиясенең һәм аның ярдәмчеләренең җинаятьчел гамәлләре нәтиҗәсендә 13,6 миллионнан артык тыныч халык һәлак була. Сугыш елларында 1700 гә якын совет шәһәре һәм бистәсе җимерелә, 70 мең авыл юк ителә[2][3][4][5].

Гадәттән тыш дәүләт комиссиясе бу явызлыкларның киң колачлы һәм оешкан булуын раслый торган бик күп документаль дәлилләр туплый. Нәтиҗәдә, Өченче рейх җитәкчелеге Нюрнбергтагы Халыкара трибуналда һәм ССРБдагы ачык суд процессларында хөкем ителгән, нацистларның басып алынган совет территориясендәге җинаятьләре соңрак геноцид дип таныла[6][7][8][9].

Нацист Германиясенең совет гражданнарына карата планнары

Советлар Союзына каршы планлаштырылган сугышның идеологик нигезе — Адольф Гитлер тарафыннан формалаштырылган «юк итү сугышы» концепциясе. 1941 елның 30 мартында Вермахтның югары командованиесе алдындагы яшерен чыгышында ул Көнчыгышта булачак конфликтның Көнбатыштагы сугыштан принципиаль рәвештә аерылып торачагын һәм чиктән тыш рәхимсезлек белән алып барылырга тиешлеген белдерә[10][11].

Нацист Германиясе җитәкчеләре Көнчыгышта басып алынган җирләрне Өченче рейхның аграр-чимал колониясенә әйләндерергә ниятләгән. Җирле халыкны «раса кыйммәте» һәм алманнарга тугрылыгы буенча төркемнәргә бүлгәннәр. «Түбән расалар» дип игълан ителгән яһүдләрне һәм чегәннәрне тулысынча юк итәргә уйлаганнар. Алардан соңгы урында көнчыгыш славяннар торган: аларны арзанлы эшче көч чыганагы итеп кенә күргәннәр һәм өлешчә юк итәргә яки алманлаштырырга тиеш булганнар. Кайбер халыкларга (мәсәлән, Балтыйк буе халыкларына) алман хакимлеге системасында ярдәмче төркем роле йөкләнгән[6].

Башка халыкларның муллыкта яшәве яисә ачтан үлүе мине, алар безнең мәдәниятебез өчен кол буларак кирәк булганда гына кызыксындыра. Югыйсә, алар мине бөтенләй борчымый[12]. Генрих Гиммлер

«Ост» планы буенча ССРБдагы славян халкының зур өлешен Урал аръягына сөрү һәм аларны әкренләп алман колонистлары белән алмаштыру күздә тотылган. Яһүдләр, чегәннәр һәм ВКП(б) функционерлары кичекмәстән юк ителергә тиеш булган[13].

Герберт Бакке тарафыннан эшләнгән «Ачлык планы» бер яктан, оккупацияләнгән территорияләрне талау хисабына Вермахт солдатларын һәм офицерларын азык-төлек белән өзлексез тәэмин итүне җайга салуны, шулай ук Европага азык-төлек озатуны арттыруны күздә тотса, икенче яктан, реквизицияләр һәм азык-төлек бирү нормаларын максималь дәрәҗәдә кисү юлы белән оештырылган ачлык ярдәмендә яулап алынган өлкәләрнең халкын киметүне максат итеп куйган[14].

1941 елның 6 маенда Коры җир гаскәрләренең югары сәргаскәрлеге башлыгы фельдмаршал Вальтер фон Браухич алман хәрби хезмәткәрләренә һәм айнзацгруппаларга совет сәяси хезмәткәрләрен юк итәргә кушкан "Комиссарлар турында"гы боерыкны чыгара[13][15].

Адольф Гитлерның Вермахт җитәкчеләре белән «Барбаросса» планының «Ольденбург» хуҗалык бүлегенең оештыру төзелешенә багышланган киңәшмәсенең 1941 елның 29 апрелендәге беркетмәсе.
Яңадан басып алынган көнчыгыш өлкәләрендә икътисади җитәкчелек буенча директивалар. («Яшел папка». 1 нче өлеш. 2 нче басма)
1941 елның 6 июнендәге «Сәяси комиссарлар белән мөгамәлә итү турындагы директивалар»га озату хаты

Вермахтның Югары командованиесе штабы башлыгы генерал-фельдмаршал Вильгельм Кейтель, 1941 елның 13 маендагы "«Барбаросса» операциясе районында хәрби юрисдикция һәм гаскәрләрнең махсус вәкаләтләре турында"гы боерыгы белән, алман гаскәрләре басып алган ССРБ территориясендә чикләнмәгән террор режимы урнаштыра. Бу документ Вермахтның хәрби хезмәткәрләрен гади халыкка каршы кылынган теләсә нинди җинаять өчен җаваплылыктан азат итә. Гиммлер да Советлар Союзы гаскәрләре өчен шундый ук директива чыгара[16].

Шул ук вакытта нацистлар җитәкчелеге Советлар Союзының табигый, җитештерү һәм хезмәт ресурсларын тулысынча талау һәм файдалану буенча планнар төзи. Шушы максат белән 1941 елның 19 мартында Гитлер боерыгы нигезендә Геринг җитәкчелегендә «Ольденбург» хуҗалык штабы төзелә[16].

1941 елның июнендә, ССРБга һөҗүм иткәннән соң ук, Вермахтның пропаганда бүлеге чыгарган 112 нче санлы бюллетеньдә сугыш максатларына түбәндәгечә йомгак ясала:

Кызыл ярымкешеләрне дә, аларның Кирмәндәге диктаторларын да юк итәргә кирәк. Герман халкына үз тарихындагы иң бөек вазифаны үтәргә туры киләчәк, һәм ул бу бурычның ахыргача үтәләчәген бөтен дөньяга белдерәчәк.[17].

undefined

Геноцид сәясәтен гамәлгә ашыру

Гади халыкны массакүләм үтерү

ССРБ территориясендә нацистлар сәясәтенең төп үзенчәлеге — җирле халыкны моңарчы күрелмәгән күләмдә юк итүдән гыйбарәт. "Көнчыгыш территорияләр"дә славян һәм башка «түбән сортлы» халыкларның санын кискен кыскарту турындагы күрсәтмәне СС айнзацгруппалары, Вермахт берләшмәләре һәм коллаборационист оешмалар гамәлгә ашыра. Мәсәлән, 1941 елның сентябрендә Киевтагы Бабий Ярда 33 меңгә якын яһүд үтерелгән; Беларусь-Латвия чигендә «Кышкы тылсым» дип аталган җәза операциясе барышында 15 меңнән артык гади халык һәлак булган; Дондагы Ростовның Змиёвская балкасында 27 меңнән артык кеше нацистлар тарафыннан юк ителгән. Мондый очраклар йөзләрчә булган[9][18][19][20].

Формаль яктан партизаннарга каршы юнәлтелгән җәзалау операцияләре, чынлыкта, "бандитизм"га каршы көрәш сылтавы белән, еш кына тоташ районнарның тыныч халкын системалы рәвештә юк итүгә кайтып кала. «Яндырылган җир» тактикасы торак пунктларны камап алуны, халыкны күпләп үтерүне һәм инфраструктураны тулысынча юк итүне күздә тота. Халыкны атып кына калмыйлар: «җан алгыч»-машиналарда яки стационар газ камераларында агулы газ белән агулыйлар, тереләй яндыралар, кышын суыкка куып чыгарып туңдыралар яки ачлыктан үләргә дучар итәләр.

Мондый сәясәтнең иң коточкыч мисалларының берсе — 1943 елның 22 мартында нацистларның «Дирлевангер» батальоны һәм украин коллаборационистлары тарафыннан Хатынь авылының 149 кешесе белән бергә яндырылуы. Сугыш елларында меңләгән совет авылы җир йөзеннән юк ителгән[4][18][19].

Тулаем юк итү системасының нигезен нацистлар ССРБ территориясендә оештырган концентрацион лагерьлар тәшкил иткән. Львов янындагы Яновский бистәсендә урнашкан һәм 200 меңгә якын кеше үтерелгән үлем лагере, шулай ук аңа тоташкан Тростенец лагере һәм Минск геттосы (Освенцим, Майданек һәм Треблинкадан соң корбаннар саны буенча Европада дүртенче урында торган лагерьлар комплексы) аеруча зур фаҗигасе белән танылган. Моннан тыш, 85 меңнән артык кеше Империя куркынычсызлыгы баш идарәсе лагерьларында һәм Порховтагы Дулаг-100 кебек хәрби әсирләр өчен оештырылган вакытлы лагерьларда ачлыктан һәм авырулардан һәлак булган[18][19][21].

Турыдан-туры оккупантлар гамәлләреннән ССРБның тыныч халкы арасындагы гомуми кире кайтмас югалтулар ким дигәндә 13,6 млн кеше тәшкил итә[2][3].

Алман полиция хезмәткәре, массакүләм җәзалаудан соң, исән калган яһүд хатын-кызларын һәм балаларын атып үтерү күренеше
Немецлар тарафыннан җәзалап үтерелгән тыныч халык
Лугада нацистлар аскан совет партизаннары

Советлар шәһәрләренә һөҗүм итү

Сталинград, Ленинград, Мәскәү, Горький һәм ССРБның башка шәһәрләрен бомбага тоту — нацистларның «яндырылган җир» сәясәтенең һәм совет халкын тулысынча юк итәргә омтылуының ачык мисалы. 1942 елның 23 августында, бер көн эчендә генә дә, Сталинград өстенә мең тоннага якын бомба ташлана. Нәтиҗәдә, дистәләрчә мең тыныч халык һәлак була, торак фондының 90 проценттан артыгы юк ителә, шәһәр үзе хәрабәләргә әйләнә. Ленинград камалышы даими һава һөҗүмнәре белән бергә барган: азык-төлек складларына һәм шәһәрнең торак кварталларына бомба ташлау гуманитар һәлакәт тудыруга юнәлдерелгән булган. Массакүләм һөҗүмнәр Совет һава һөҗүменә каршы саклану системаларының көчле каршылыгына очраса да, тыныч халык арасында зур корбаннар булуга һәм торак фондының, коммуникацияләрнең, хастаханәләрнең, сәнәгать объектларының, мәдәни-тарихи һәйкәлләрнең киңкүләм җимерелүенә китергән[22][23][24][25].

Сталинградның бомбалаганда җимерелгән кварталлары
Люфтваффе тарафыннан массакүләм бомбага тотылганнан соң Бадаев складлары
Горький. Ленин исемендәге заводка ясалган һөҗүм нәтиҗәләре. 1941 елның ноябре.

Ленинград камалышы

Ленинград камалышы — нацистларның ССРБ территориясендә кылган иң зур вәхшилекләренең берсе. Ул 1941 елның 8 сентябреннән 1944 елның 27 гыйнварына кадәр сузыла. Камалыш вакытында 1 миллион 93 меңнән артык кеше һәлак була. 2022 елда Санкт-Петербург шәһәр суды әлеге вакыйгаларны геноцид дип таный[26][27].

Ленинградта яшәүчеләр бомбалаудан соң хәрабәгә әйләнгән өйләреннән китә. 1942 елның 10 декабре.
Ленинград. 58 нче балалар бакчасы тәрбиячесе И. К. Лирц балалар белән сыену урынында. 1942 ел.

Халык өчен түзеп булмаслык яшәү шартлары тудыру

Көндәлек террор

Оккупантлар барлык совет кануннарын гамәлдән чыгарып, ССРБның яулап алынган территориясендә махсус карарлар белән тулыландырылган алман кануннарын гамәлгә кертәләр. Җирле халык өчен каралган җәзалар арасында үлем җәзасы төп урынны алып тора, ул хәтта иң кечкенә гаепләр өчен дә бирелә: комендант сәгатен бозу, совет листовкаларын саклау, Вермахт солдатларына билгеләнгән урыннан су алу, юлларны пычрату һәм башкалар. Башка кагыйдәләрне бозган өчен совет гражданнары концлагерьга эләгергә мөмкин булган. Шикләнелүченең гаебен раслау мәҗбүри саналмаган: махсус судлар, шиккә генә нигезләнеп тә, хөкем карары чыгара алган[6][28].

Кешеләрнең тормышы бик күп тыюлар белән чикләнгән, аларны бозмый калу гаять кыен булган. Буйсынмауның теләсә нинди чагылышы шәфкатьсез җәзага китергән. Әгәр турыдан-туры гаеплене таба алмасалар, оккупантлар тоткыннарны атып үтергәннәр. Алман хәрбиләре һәм аларның союздашлары тыныч халыкны еш кына бернинди сәбәпсез, күңел ачу өчен генә үтергән. Бу вакыйгаларны үз күзләре белән күргән кешеләрнең күпсанлы истәлекләре сакланып калган: нацистлар балаларны этләргә талаткан, йөкле хатыннарны һәм сабыйларны үтергән, хатын-кызларны кыйнаган һәм көчләгән, инвалидларны һәм картларны мәсхәрәләгән[6][16].

1941 елның 17 июлендә Вермахт командованиесе хәрби хезмәткәрләргә тыныч халыктан үзләренә ошаган һәрнәрсәне көч белән тартып алырга рөхсәт иткән һәм хәтта моңа этәргән боерык чыгара. Милек хуҗаларының теләсә нинди каршылыгын аяусыз бастырырга кушыла. Вермахтның һөҗүм итә торган частьларының торак пунктларга керүе һәрвакыт диярлек кешеләрне атып үтерү, мародёрлык һәм талау белән озатыла килә. Шулай ук мәдәни кыйммәтләр дә чыгарыла[6][29].

undefined

Массакүләм ачлык оештыру

Гитлерчылар, берәр шәһәрне басып алуга, складлардан һәм кибетләрдән азык-төлекне шунда ук тартып ала. Халык ризык сатып алу мөмкинлегеннән мәхрүм ителә. Моның урынына азык-төлекне карточка буенча бүлеп бирү системасы кертелә: бик аз күләмдәге икмәк өлеше фәкать предприятиеләрдә эшләүчеләргә яки оккупацион хакимияттә хезмәт итүчеләргә генә бирелә[30][16].

Карточка буенча таратыла торган икмәкне нацистларның азык-төлек министрлыгы раслаган рецепт нигезендә пешергәннәр: 50 % арыш шроты (катнаш азык компоненты), 20 % шикәр чөгендере түбе (шикәр чөгендерен эшкәртү калдыгы), 20 % целлюлоза оны, 10 % тарттырылган салам яки яфрак. Мондый суррогат белән тукланырга мәҗбүр булган балалар, картлар һәм авырулар беренче чиратта вафат булганнар[16].

Авыл халкының шәхси хуҗалыкларына акчалата һәм әйберләтә салымнар салына. Ашлыкны һәм яшелчәләрне оккупацион хакимияткә чиктән тыш түбән бәядән тапшырырга кушыла[14]. Кешеләрне «саботаж» өчен атып, эре мөгезле терлекне яшертен чалган өчен халык алдында асып үтергәннәр.

Массакүләм ачлык төрле-төрле авыруларның, шул исәптән йогышлы чирләрнең, таралуына китерә, бу исә, үз чиратында, үлем-китемнең гадәттән тыш югары булуына сәбәп була[28].

Маутхаузен концлагерендагы совет хәрби әсирләре
Дистрофиядән интегүче блокада кичергән кеше

Хезмәт эксплуатациясе

1941 елның 5 августында Көнчыгыш җирләр министры Альфред Розенберг басып алынган территорияләрдә яшәүчеләр өчен аена кимендә 22 көнлек мәҗбүри хезмәт кертү турында боерык чыгара. Авыр, мәҗбүри эшләргә 14-65 яшьләрдәге җирле халыкны җәлеп ителә. Шәһәрләрдә хезмәткә яраклы һәркемне катгый исәпкә алу өчен хезмәт биржалары оештырыла. Биржада теркәлүдән качу саботажга тиңләштерелә, һәм моның өчен үлем җәзасы карала[31].

Эш көненең озынлыгы — 14-18 сәгать, эш алман администрациясенең һәм җирле полиция-коллаборационистларның даими күзәтүе астында бара. Эшчеләр өчен төп җәза — ризыктан мәхрүм итү яки үлем җәзасы[31][32].

ССРБ халкын Германиягә мәҗбүри эшкә җибәрү

Нацистларның «Көнчыгыш җирләр»не колонияләштерү ысулларының берсе — тыныч халыкны Германиягә эшкә куу. Германиядәге кол хәлендәге совет эшчеләренә дә, ССРБның басып алынган территорияләрендәге кебек үк, шул ук куркыту һәм мыскыллау алымнары кулланылган. 1942—1944 елларда 5,2 миллионнан артык совет гражданы мәҗбүри рәвештә күчерелгән. Куып китерелгән гражданнарны яшәү өчен иң кирәкле нәрсәләр белән генә тәэмин иткәннәр, бу исә үлем-китем дәрәҗәсенең югары булуына китергән[31][33].

Лодзь янындагы тоткынлык лагереннән азат ителгән, күкрәгенә «OST» тамгасы тагылган остарбайтер кыз
Тыныч совет халкын нацистлар Германиясенә көчләп алып китү

Совет хәрби әсирләренең хәле

Нацистларның совет хәрби әсирләренә мөгамәләсе — геноцид сәясәтенең ачык чагылышларының берсе. Эшче-крестьян Кызыл Армиясе солдатларын һәм офицерларын лагерьларга озатканда ук күпләп юк иткәннәр: аларга азык-төлек һәм су бирмиләр, юлны мөстәкыйль дәвам итә алмаган хәлсезләнгәннәргә карата корал кулланалар[34].

Лагерьларда совет хәрби әсирләре арасында үлем-китемнең бик югары булуының төп сәбәбе — ачлык һәм аның белән бәйле авырулар. Моннан тыш, тоткыннар еш кына лагерь администрациясе тарафыннан мыскыллауларга дучар ителә[34][35].

Совет хәрби әсирләренең гомуми саны фәнни бәхәсләр предметы булып кала һәм күбесенчә 4,5-5,75 миллион кеше дип бәяләнә. Тикшеренүчеләр фикеренчә, әсирлеккә эләккәннәрнең кимендә яртысы лагерьларда яки аларны озатканда һәлак була[2][36][37].

Немецлар совет хәрби әсирләрен ташый. 1941 ел.
Алман дәүләт архивыннан фото. Лагерьдагы совет хәрби әсирләре. 1942 ел, август.
Демблин шәһәрендәге концлагерьда совет хәрби әсирләренең туганнар каберлеге.

Геноцидны башкаручылар

Совет халкына каршы геноцид сәясәтенең төп башкаручылары — иминлек полициясенең һәм иминлек хезмәтенең (СД) айнзатцгруппалары. ССРБ территориясендә барлыгы дүрт айнзатцгруппа (A, B, C һәм D) оештырыла. Аларның һәркайсы, үз чиратында, басып алынган билгеле бер төбәкләрдә эшләүче зондеркомандаларга һәм айнзатцкомандаларга бүленә. Төркемнәрнең шәхси составы СД хезмәткәрләреннән, гестаподан, криминаль полициядән, СС гаскәрләре офицерларыннан һәм полиция мәктәпләре кадрларыннан тора. Айнзатцгруппаларның эшчәнлеген Гиммлер үзе билгеләгән СС һәм полициянең югары фюрерлары координацияләгән: СС группенфюреры Ганс-Адольф Прютцман (төньяк), СС обергруппенфюреры Эрих Бах-Целевски (үзәк) һәм СС обергруппенфюреры Фридрих Еккельн (көньяк). Вермахт ягыннан тыл хезмәтләре һәм Абвер офицерлары еш кына ярдәмче бәйләүче буын вазифасын үтиләр[9][38][39][40].

Советлар Союзының тыныч халкына каршы кылынган җинаятьләрдә СС һәм ярдәмче полиция хезмәткәрләре генә түгел, Вермахтның гади солдатлары һәм офицерлары, шулай ук оккупацион хакимият түрәләре дә катнаша. Геноцид актларының күбесендә нацистлар Германиясе союздашларының да катнашы була: Румыния Корольлеге армиясе һәм жандармериясе, венгр һәм итальян гаскәрләре, шулай ук коллаборационистлар[9][39][40][41][42].

undefined
undefined

Нацист җинаятьчеләрне хөкем итү

1942 елның ноябрендә Гадәттән тыш дәүләт комиссиясе (ГТДК) оештырыла. Ул нацистларның вәхшилекләре һәм алар китергән зыян турында меңләгән дәлилләр туплый. Бу материаллар нигезендә, ССРБ Югары Советы Президиумының 1943 елның 19 апрелендәге Указына ярашлы рәвештә, хәрби җинаятьчеләргә һәм аларга ярдәм итүчеләргә каршы ачык суд процесслары башлана. Мондый беренче процесслар Краснодар, Краснодон һәм Харьков шәһәрләрендә уза[9][43][44][45].

Гадәттән тыш комиссия тарафыннан җыелган материаллар Нюрнберг процессында гаепләү ягы позициясенең нигезен тәшкил итә. Бу процесс барышында дөнья җәмәгатьчелеге хөкеменә нацизмның массакүләм хәрби җинаятьләрен раслаган тулы дәлилләр тәкъдим ителә[7][8][46].

Хөкем ителүчеләр эскәмиясендә. Беренче рәт, сулдан уңга: Герман Геринг, Рудольф Гесс, Иоахим фон Риббентроп, Вильгельм Кейтель; икенче рәт, сулдан уңга: Карл Дёниц, Эрих Редер, Бальдур фон Ширах, Фриц Заукель.
Төрмәнең эчке залы: сакчылар хөкем ителүчеләрне камераларында тәүлек әйләнәсе күзәтү астында тоттылар, 1945 елның 24 ноябре.
Рига процессында хөкем ителүчеләр

Хәтер

Совет халкының геноцид корбаннарын искә алу көне

Төп мәкалә: Совет халкының геноцид корбаннарын искә алу көне

Ел саен 19 апрельдә Россиядә Бөек Ватан сугышы елларында совет халкына ясалган геноцидны искә алу уңаеннан Бердәм гамәлләр көне үткәрелә. Истәлекле чаралар мәгариф оешмаларында, фән һәм мәдәният учреждениеләрендә уза. 2022 елда Россия күләмендә узган акцияләрдә 6,5 миллионнан артык кеше катнашкан[44][45][47].

2025 елның 29 декабрендә Россия Федерациясе Президенты Владимир Путин Россиядә 19 апрельне, Совет халкының геноцид корбаннарын искә алу көнен, истәлекле дата итеп билгеләү турындагы канун имзалый[48].

Һәйкәлләр

Россиядә һәм Беларусиядә массакүләм җәзалау урыннарында мемориаль комплекслар булдырылган (мәсәлән, Тихвиндагы һәлак булган балаларга һәйкәл, Пясчаный логтагы монумент, «Хатынь» мемориаль комплексы, Ленинград камалышы балаларына һәйкәлләр һәм башка архитектура объектлары).

РФның 21.04.2025 ел, 74-ФЗ санлы Федераль кануны нигезендә, «совет халкы геноциды корбаннарының җәсәдләре җирләнгән барлык урыннар, шулай ук совет халкы геноциды корбаннарының истәлеген мәңгеләштергән һәйкәлләр һәм объектлар дәүләт тарафыннан саклана»[1].

undefined

Геноцид корбаннары истәлегенә музейлар

2024 елның ноябрендә Ленинград өлкәсе җитәкчелеге Зайцеводагы мемориаль комплекс территориясендә ССРБның тыныч халкы геноциды корбаннары истәлегенә музей булдыру планнары турында белдерә[49].

2026 елның 20 февралендә Мәскәү хөкүмәтендә башкалада Бөек Ватан сугышы вакытында нацистлар кылган җинаятьләр корбаннарына багышланган Россиядә беренче милли Хәтер музее ачылачагын хәбәр ителә[50].

Совет геноциды корбаннары истәлеген кануни яклау

Россиядә Бөек Ватан сугышы елларында нацистлар тарафыннан совет халкы геноцидын инкарь итү яки хуплау, шулай ук геноцид корбаннарының хәтерен хурлау өчен җинаять җаваплылыгы каралган[51][52].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Федеральный закон от 21.04.2025 № 74-ФЗ ∙ Официальное опубликование правовых актов (рус.). publication.pravo.gov.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 апрель 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Россия и СССР в войнах ХХ века. Книга потерь / Г. Ф. Кривошеев, В. М. Андроников, П. Д. Буриков и др.. — М., 2010. — С. 219—235.
  3. ↑ 1 2 Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 299.
  4. ↑ 1 2 Кудряшов С. В. Война на уничтожение. Нацистский террор на советских территориях // Вестник РФФИ. Гуманитарные и общественные науки. — 2025. — № 1. — С. 69—75.
  5. ↑ Ковалёв Б. Н. Повседневная жизнь населения России в период нацистской оккупации. — М., 2011. — С. 11.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.: Сборник документов в двух частях. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020.
  7. ↑ 1 2 Полторак А. И. Нюрнбергский эпилог. — М.: Воениздат, 1969.
  8. ↑ 1 2 Савенков А. Н. Нюрнберг: приговор во имя мира. — М.: Проспект, 2021.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 35—45.
  10. ↑ Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 7—34.
  11. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб., 2026. — С. 192.
  12. ↑ Нюрнбергский процесс. Сборник материалов. Документ NO-5001 (PS-1919).
  13. ↑ 1 2 Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 7—34.
  14. ↑ 1 2 Баринов И. Аграрная политика нацистской Германии, 2013
  15. ↑ Нацизм. Документальные свидетельства преступлений, 2023, Предисловие
  16. ↑ 1 2 3 4 5 Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024
  17. ↑ Цит. по: Ветте В. Война на уничтожение: Вермахт и Холокост // Новая и новейшая история. — 1999. — № 3
  18. ↑ 1 2 3 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг.: Сборник документов : В 2 ч. Ч. 1. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 123—596.
  19. ↑ 1 2 3 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг.: Сборник документов : В 2 ч. Ч. 2. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 9—370.
  20. ↑ Аристов С. В. Система нацистских концентрационных лагерей, 2019
  21. ↑ Аристов С. В. TERRA INCOGNITA: система нацистских концлагерей на оккупированной территории СССР (1941—1944 гг.). — М., 2022.
  22. ↑ Фёдоров А. Г. Авиация в битве под Москвой. — М.: Наука, 1975.
  23. ↑ Дёгтев Д. М. Воздушная битва за Сталинград: операции люфтваффе по поддержке армии Паулюса, 1942—1943. — М.: Центрполиграф, 2021.
  24. ↑ Дёгтев Д. М. Воздушная битва за город на Неве защитники Ленинграда против асов люфтваффе, 1941—1944, к 70-летию снятия блокады. — М.: Центрполиграф, 2014.
  25. ↑ Лашков А. Ю. Противовоздушная оборона Горьковского промышленного района в годы Великой Отечественной войны // Военно-исторический журнал. — 2023. — № 5. — С. 4—15.
  26. ↑ Белозёров Б. П. Ленинград сражающийся. — СПб.: Знание, 2016—2019. — Т. 1—4.
  27. ↑ Суд Петербурга признал блокаду Ленинграда геноцидом. 22 декабрь 2025 тикшерелде.
  28. ↑ 1 2 Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб., 2026.
  29. ↑ Попов А. Ю. Новый экономический порядок на оккупированной советской территории в годы Великой Отечественной войны (рус.). Федеральная Служба Безопасности. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 май 2026.
  30. ↑ Кикнадзе В. Г. и др. Геноцид народов России, 2024
  31. ↑ 1 2 3 Принудительный труд 1939—1945. Опыт международного проекта. — Воронеж, 2020.
  32. ↑ Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг.: Сборник документов: В 2 ч. Ч. 1. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 222, 338, 511.
  33. ↑ Полян П. М. Жертвы двух диктатур: Остарбайтеры и военнопленные в Третьем рейхе и их репатриация. — М., 1996.
  34. ↑ 1 2 Штрайт К. "Они нам не товарищи": Вермахт и советские военнопленные в 1941—1945 гг. — М., 2009.
  35. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб., 2026. — С. 314—325.
  36. ↑ Судьба военнопленных и депортированных граждан СССР. Материалы Комиссии по реабилитации жертв политических репрессий // Новая и новейшая история. — 1996. — № 2. — С. 91—112.
  37. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб., 2026. — С. 477.
  38. ↑ SS im Einsatz. Eine Dokumentation ϋber die Verbrechen der SS. — Berlin: Deutscher Militärverlag, 1967.
  39. ↑ 1 2 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. Ч.1. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 9—26.
  40. ↑ 1 2 Кудряшов С. В. Война на уничтожение. Нацистский террор на советских территориях // Вестник РФФИ. Гуманитарные и общественные науки. — 2025. — № 1. — С. 66—68.
  41. ↑ Мюллер Н. Вермахт и оккупация (1941—1945). О роли Вермахта и его руководящих органов в осуществлении оккупационного режима на советской территории. — М.: Воениздат, 1974. — С. 158—275.
  42. ↑ Нюрнбергский трибунал развеял миф о "чистом Вермахте", заявил историк (2025-11-18). 30 гыйнвар 2026 тикшерелде.
  43. ↑ Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. : Сборник документов : В 2 ч. Ч. 2. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 371—431.
  44. ↑ 1 2 День единых действий (2022-09-12). 22 декабрь 2025 тикшерелде.
  45. ↑ 1 2 День единых действий (рус.). russiancip.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 апрель 2026.
  46. ↑ Алиева Л. В. Без срока давности: геноцид мирного населения на оккупированных территориях РСФСР в годы Великой Отечественной войны. — Красноярск, 2021. — С. 144.
  47. ↑ Акция «День единых действий в память о жертвах преступлений против советского народа, совершённых нацистами и их пособниками в годы Великой Отечественной войны» объединила школьников и студентов (рус.). Минпросвещения России. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 апрель 2026.
  48. ↑ Путин подписал закон об установлении Дня памяти жертв геноцида советского народа (2025-12-29). 29 декабрь 2025 тикшерелде.
  49. ↑ Музей памяти жертв геноцида мирных жителей будет создан в Ленобласти (2024-11-25). 16 февраль 2026 тикшерелде.
  50. ↑ Первый национальный Музей памяти откроется в Москве (2026-02-20). 20 февраль 2026 тикшерелде.
  51. ↑ Путин подписал закон о наказании за отрицание геноцида советского народа. tass.ru (9 апрель 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 9 апрель 2026.
  52. ↑ Федеральный закон от 09.04.2026 № 100-ФЗ ∙ Официальное опубликование правовых актов (рус.). publication.pravo.gov.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 апрель 2026.

Әдәбият

  • Алиева Л. В. Без срока давности: геноцид мирного населения на оккупированных территориях РСФСР в годы Великой Отечественной войны. Красноярск. 2021.
  • Альтман И. Жертвы ненависти. Холокост в СССР. 1941—1945 гг. М. 2002.
  • Арад И. Катастрофа евреев на оккупированных территориях Советского Союза (1941—1945). Днепропетровск. М.: Центр «Холокост». 2007.
  • Аристов С. В. «Империя смерти». Концлагеря Третьего рейха: самая полная иллюстрированная энциклопедия нацистских концлагерей. М.: Яуза. 2022.
  • Аристов С. В. TERRA INCOGNITA: система нацистских концлагерей на оккупированной территории СССР (1941—1944 гг.). М. 2022.
  • Артамошин С. В. Идейные истоки национал-социализма. Брянск. 2002.
  • Багдасарян В. Э., Реснянский С. И. Геноцид советского народа в германской оккупационной политике: цивилизационный ракурс «войны на уничтожение» // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России. 2025. Т. 24. № 2. С. 126—147.
  • Баринов И. И. Направление — Украина: опыт изучения нацистской оккупационной политики, 1941—1944. М. 2014.
  • Безыменский Л. А. Особая папка «Барбаросса». М. 1972.
  • Белозёров Б. П. Ленинград сражающийся. Т. 1—4. СПб.: Знание. 2016—2019.
  • Великая Отечественная без грифа секретности. Книга потерь / под общ. ред. Г. Ф. Кривошеева, А. В. Кирилина. М.: Вече. 2010.
  • Великая Отечественная война 1941—1945 годов (в двенадцати томах). М.: Воениздат. 2011—2015.
  • Великая Победа советского народа: социально-политические и демографические аспекты / отв. ред. С. В. Рязанцев, В. Н. Иванов; ИСПИ ФНИСЦ РАН. М.: Экон-Информ. 2020.
  • Великая Победа (в пятнадцати томах) / под общ. ред. С. Е. Нарышкина, А. В. Торкунова. М.: МГИМО-Университет. 2015.
  • Вержбицкий Ю. Ю. «За все эти чудовищные преступления… преступное гитлеровское правительство, командование германской армии и их сообщники несут всю полноту уголовной и материальной ответственности»: организация расследования нацистских преступлений и наказание военных преступников, виновных в геноциде на оккупированной территории РСФСР в годы Великой Отечественной войны // Военно-исторический журнал, № 5, 2025. С. 82—89.
  • Веригин С. Г. Карелия в годы военных испытаний: политическое и социально-экономическое положение Советской Карелии в период Второй мировой войны 1939—1945 гг. Петрозаводск. 2009.
  • Веригин С. Г. Финская оккупация Карелии в 1941—1944 годах: дискуссии между российскими и финляндскими историками // Учёные записки Петрозаводского государственного университета. 2022. Т. 44. № 6. С. 75—82.
  • Ветте В. Образ врага: расистские элементы в немецкой пропаганде против Советского Союза // Почему Третий рейх проиграл войну. Немецкий взгляд. М. 2021.
  • Галкин А. А. Германский фашизм. М.: Наука. 1989.
  • Данченко Е. Л. Батраки поневоле. Принудительный труд «восточных рабочих» в сельском хозяйстве нацистской Германии (1941—1945). Воронеж: Издательство Воронеж. гос. пед. ун-та. 2012.
  • Дюков А. Р. Операция «Зимнее волшебство». Нацистская истребительная политика и латвийский коллаборационизм. М. 2011.
  • Захарина Е. А. Травматический опыт остарбайтеров и способы его преодоления в советской и постсоветской культуре памяти / Е. А. Захарина, Е. Ф. Кринко // Этнографическое обозрение. 2023. № 1. С. 11—29.
  • Звягинцев А. Г. Главный процесс человечества. М. 2012.
  • Истребительная война на Востоке. Преступления Вермахта в СССР. 1941—1944. Доклады. // АИРО — научные доклады и дискуссии. Темы для XXI века. Выпуск 18. М. 2005.
  • История Великой Победы (в трёх томах) М.: МГИМО-Университет. 2020.
  • История Второй мировой войны. 1939—1945 (в двенадцати томах). М.: Воениздат. 1973—1982.
  • История Холокоста и геноцидов. ХХ век: Учебное пособие для вузов / Под ред. И. А. Альтмана. М.: МИК. 2022.
  • Кваша А. Я. Демографические потери СССР во Второй мировой войне // Вестник Московского Университета. Серия «Экономика». 1993. № 4.
  • Кикнадзе В. Г. Политико-стратегическое содержание планов Третьего рейха в отношении СССР // Вопросы истории. 2015. № 6. С. 168—175.
  • Кикнадзе В. Г., Романько О. В., Саенко А. С. Геноцид народов России. Преступления против советского мирного населения и военнопленных в годы Великой Отечественной войны. М. 2024.
  • Киселёва О. А., Никулина Т. В. Гражданское население и оккупационный режим // Отечественная история. 2006. № 4. С. 76—81.
  • Ковалёв Б. Н. Нацистская оккупация и коллаборационизм в России 1941—1944. М. 2004.
  • Крысин М. Ю. Прибалтийский фашизм. История и современность. М.: Вече. 2007.
  • Кудряшов С. В. Война на уничтожение. Нацистский террор на советских территориях // Вестник РФФИ. Гуманитарные и общественные науки. 2025. № 1. С. 64—78.
  • Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. М.: Вече. 2022.
  • Мюллер Н. Вермахт и оккупация (1941—1945). О роли Вермахта и его руководящих органов в осуществлении оккупационного режима на советской территории. М.: Воениздат. 1974.
  • Немецко-фашистский оккупационный режим (1941—1944 гг.). М.: Политиздат. 1965.
  • Полторак. А. И. Нюрнбергский эпилог. М.: Воениздат. 1969.
  • Принудительный труд 1939—1945. Опыт международного проекта. Издательско-полиграфический центр. Воронеж. 2020.
  • Россия и СССР в войнах ХХ века. Книга потерь / Г. Ф. Кривошеев, В. М. Андроников, П. Д. Буриков и др. М.: Вече. 2010.
  • Савенков А. Н. Геноцид советского народа: от истории к праву, без срока давности // Государство и право. 2021. № 9. С. 7—30.
  • Савенков А. Н. Нюрнберг: приговор во имя мира. М.: Проспект. 2021.
  • Советские военнопленные во время Второй мировой войны на польских землях / науч. ред. Я. Войтковяк. СПб.: Алетейя. 2018.
  • Солонарь В. А. Очищение нации. Насильственные перемещения населения и этнические чистки в Румынии в период диктатуры Иона Антонеску (1940—1944). СПб. 2020.
  • Холокост на территории СССР. Энциклопедия. М. 2011.
  • Чумаков Г. В. Финские концентрационные лагеря для гражданского населения Петрозаводска в 1941—1944 гг. // Вопросы истории Европейского Севера (Народ и власть: проблемы взаимоотношений, 80-е гг. XVIII—XX в.). Петрозаводск. 2005. С. 142—151.
  • Шевяков А. А. Гитлеровский геноцид на территориях СССР // Социологические исследования. 1991. № 12. С. 3—11.
  • Штрайт К. «Они нам не товарищи»: Вермахт и советские военнопленные в 1941—1945 гг. М. 2009.
  • Яковлев Е. Н., Дюков А. Р., Симиндей В. В. Нацизм на оккупированных территориях Советского Союза. СПб. 2024.
  • Barber J., Harrison M. Patriotic War, 1941—1945 // The Cambridge History of Russia. Vol. 3. Cambridge: Cambridge University Press. 2006. P. 217—242.
  • Borejsza J. W. A Ridiculous Hundred Million Slavs: Concerning Adolf Hitler’s World-View. Warsaw. 2017.
  • Connelly J. Nazis and Slavs: From Racial Theory to Racist Practice // Central European History. 1999. Vol. 32, № 1. P. 1—33.
  • Harrisville D. A. The Virtuous Wehrmacht: Crafting the Myth of the German Soldier on the Eastern Front, 1941—1944. Cornell University Press. 2021.
  • Heer Н., Streit С. Vernichtungskrieg im Osten. Judenmord, Kriegsgefangene und Hungerpolitik. Hamburg. 2020
  • Kaul С. F. Nazimordaktion, T. 4. Ein Bericht uber die erste industrimabig durchfuhrte Mordaktion des Naziregimes. Berlin. 1973.
  • Kay A. J. Empire of Destruction: A History of Nazi Mass Killing. Yale University Press. 2021.
  • SS im Einsatz. Eine Dokumentation ϋber die Verbrechen der SS. Berlin: Deutscher Militärverlag. 1967.
  • The Oxford History of the Third Reich. Oxford University Press. 2023.

Төркемнәр