Игорь Кызласов

Игорь Кызласов Мәскәүдә танылган совет археологы Л. Р. Кызласов гаиләсендә туа.

Мәктәп елларында ук ике тапкыр археологик экспедицияләрдә була. Соңыннан ул Россиянең үзәк төбәкләрендә, Хакасия, Тыва, Якутия, Алтай, Украина, Таҗикстан, Болгария һ. б. актив мөстәкыйль экспедиция эшчәнлеге алып бара^[1].

1974 елда археология юнәлеше буенча Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын, 1977 — Россия Фәннәр академиясенең Археология институты аспирантурасын тәмамлый^[1]. Шул вакыттан бирле РФА Археология институтында эшли, анда өлкән лаборанттан алып Урта гасыр археологиясе бүлегенең әйдәп баручы фәнни хезмәткәренә кадәр юл үтә.

1977 елда «Көньяк Себернең аскиз мәдәнияте. Килеп чыгышы һәм үсеше (X-XIV гг.)» темасы буенча кандидатлык диссертациясе яклый^[1]. 1990 елда «Евразия далаларының рун язмалары. Чыганакларны өйрәнү проблемасы» темасына докторлык диссертациясе яклый^[2].

Укытучылары: А. В. Арциховский, Д. А.Авдусин, Л. Р. Кызласов, Г. А. Фёдоров-Давыдов, С. А. Плетнёва.

2021 елда Игорь Леонидович Кызласов Хакасия Республикасының Николай Катанов исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була. Премияне бирү турындагы карар 2021 елның 29 апрелендә Хакасия Республикасы Хөкүмәте каршындагы комиссиянең бертавыштан тавыш бирүе белән кабул ителә. Республика башлыгы Валентин Коновалов билгеләп үткәнчә, галим фән үсешенә зур өлеш кертә, агарту эшчәнлеге белән актив шөгыльләнә һәм төбәкнең тарихын һәм мәдәниятен өйрәнүгә зур игътибар бирә.

Россия Фәннәр академиясе Археология институтының гыйльми советы әгъзасы, РФА Археология институтының диссертация советы әгъзасы^[1]. Төп фәнни кызыксынулары түбәндәге юнәлешләрне үз эченә ала: Көньяк Себер һәм Үзәк Азия археологиясе, төрки халыкларның тарихы һәм мәдәнияте, борынгы һәм урта гасырларның дөньяга карашы, Евразиянең дала рун язмалары (эпиграфика һәм палеография).

Евразиянең рун һәйкәлләре корпусларының яңа системалаштыруын һәм палеографик анализын эшләп, төрки рун язмаларын өйрәнүгә фундаменталь өлеш кертә. «Евразия далаларының рун язмалары» (1994) монографиясендә ул рун әлифбаларын ике төркемгә бүлеп классификацияләүне тәкъдим итә: Азия (Орхон, Янәсәй, Талас) һәм Евразия (Дон, Кубань, Ачикташ, Исфара, Көньяк Янәсәй). Галим аерып алынган әлифбаларның һәрберсе билгеле бер иртә Урта гасыр дәүләт оешмасы белән бәйле булган дигән теорияне алга сөрә. Детальле палеографик ысулны куллану элек бердәмлеге яки турыдан-туры туганлыгы күздә тотылган урыннарда әлифбаларның күптөрлелеген ачыкларга мөмкинлек бирә^[3].

Педагогик эшчәнлек белән актив шөгыльләнә: МДУ каршындагы Азия һәм Африка илләре институтында, Башкорт, Хакас, Таулы Алтай дәүләт университетында, Тубыл һәм Липецк дәүләт педагогика университетларында «Төрки халыклар мәдәнияте тарихы. Мөселманлыкка кадәр чор», «Төрки халыкларның борынгы язмалары (Төрки рун язмасының тарихи-филологик нигезләре)» курсларын укый; Россия дәүләт гуманитар университетының Көнчыгыш мәдәнияте һәм антиклык институтында «Төрки халыкларның археологиясе һәм тарихы» лекцияләр курсы белән чыгыш ясый. Ике курсның да программалары басылып чыккан. Мәскәү дәүләт университеты Археология кафедрасының «Археология» дәреслегенең авторлар коллективы әгъзасы^[1].

2007 елдан Россия Фәннәр Академиясенең Тарих-филология фәннәре бүлеге каршындагы Россия төрки белгечләр комитеты әгъзасы. «Российская тюркология», «Вестник Академии наук Республики Башкортостан», «Проблемы востоковедения» журналларының редакция коллегияләре, шулай ук «Урало-алтайские исследования» һәм «Археология Казахстана» басмалары редакция советлары составына керә^[1].

• Аскизская культура Южной Сибири. X—XIV вв. // САИ. Вып. Е 3-18. М., 1983.
• Древнетюркская руническая письменность Евразии: Опыт палеографического анализа. — М., 1990.
• Sayan-Altay turkcelerinin yeni runik yazisi // Turk Dili Arasirmalari Yilligi. Belleten 1990. Ankara, 1994, s. 85-136 (совместно с Л. Р. Кызласовым).
• Sphere of Applications of the 8-th — 10-th Centuries Steppe-Runic Alphabets // The Archaeology of the Steppes. Methods and Strategies. Napoli, 1994, p. 619—631.
• Горноалтайские рунические надписи на стелах // Археологические и фольклорные источники по истории Алтая. Горно-Алтайск, 1994, с. 81-94, 256
• Картина неба, скрытая землёй // Природа, 1994, № 9, с. 72-75.
• Новый этап развития енисейской письменности (конец XIII — начало XV в.) // Российская археология, 1994, № 1, с. 33-50 (совместно с Л. Р. Кызласовым).
• Раскопки кольцевого городища на р. Ербе в Хакасии // Археологические открытия 1993 года. — М., 1994, с. 172—173.
• Рунические письменности евразийских степей / И. Л. Кызласов; Рос. акад. наук. Ин-т археологии. — М.: Восточная литература, 1994.
• Древняя письменность саяно-алтайских тюрков: рассказы археолога. — М.: Восточная литература, 1994.
• The New Stage in the Development of the Eniseian Written Language (End of the Thirteenth to the Beginning of the Fifteenth Centuries) // Anthropology and Archeology of Eurasia. NY, 1995, vol. 33, № 4, p. 73-101 (совместно с Л. Р. Кызласовым).
• Разновидности древнетюркской рунической орфографии // Acta Orientalia. Т.L. Budapest, 1997.
• Гуннский дворец на Енисее: Проблема ранней государственности Южной Сибири — М.: Восточная литература, 2001 (совместно с Л. Р. Кызласовым).
• 280 лет исследования древнетюркской рунической письменности // Древности Алтая. Известия лаборатории археологии. № 8. — Горно-Алтайск, 2002, с. 105—119.
• Средневековая археология степной Евразии: три открытия на пороге нового века // Межкультурный диалог на евразийском пространстве. История народов, государств и международных связей на евразийском пространстве сквозь тысячелетия. Материалы международной научной конференции. — Уфа, 2002, с. 6-8.
• Материалы к ранней истории тюрок. Древнетюркские обиталища // Природное окружение и материальная культура пратюркских народов. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 273—341. — 342 с. — ISBN 978-5-02-036344-1.
• Кольцевые городища Хакасии: к истории монументальной архитектуры на Енисее: (храмовая архитектура древности) / И. Л. Кызласов; Рос. акад. наук, Ин-т археологии РАН. — М.: Таус, 2011. — 62, [1] с.: ил.; 30 см. — 200 экз. — ISBN 978-5-903011-79-7.
• Алтаистика и археология / И. Л. Кызласов; Рос. акад. наук, Ин-т археологии, Ин-т тюркологии. — М.: Институт тюркологии РАН, 2011. — 251, [1] с. — Библиогр.: с. 210—240.
• Хакасы. Основатели хакасоведения о важнейших вехах истории. К 100-летию возрождения народного имени. — М.-Абакан: Бригантина, 2017. — 116 с.
• Телевизионная башня — Улан-Батор [Электронный ресурс]. — 2016. — С. 29. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 32). — ISBN 978-5-85270-369-9.
• Задачи археологического изучения Хакасско-Минусинской котловины. — Абакан: Бригантина, 2019. — 39 с.
• Древняя история Хакасии: Учебное пособие для общеобразовательных организаций. — Абакан: Хакасское книжное издательство имени В. М. Торосова, 2020. — 304 с^[1]
• Рунические письмена Сибири. Рассказы археолога. — М.—Абакан, 2021^[1].
• Храмовый городской центр на Уйбате (вторая половина VIII — начало XIII в., Хакасия) // Краткие сообщения Института археологии. Вып. 265. — 2021^[5]..
• Древности Хакасии. Исследования Института археологии / Отв. ред. А. B. Энговатова. — М.: ИА РАН, 2022^[1].