Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Имәнкискә культурасы

ТР ФА экспертизасы

ТР Фәннәр академиясе логотибы.png
Татарстан Республикасы
Фәннәр академиясе
тарафыннан экспертиза үткәрелде
Тулырак
Aprove.svg

ТР ФА экспертизасы

Arrow-Right.png
ТР Фәннәр академиясе логотибы.png
Татарстан Республикасы
Фәннәр академиясе
тарафыннан экспертиза үткәрелде
Тулырак

Имәнкискә культурасы (рус. Име́ньковская культу́ра) — Тимер гасырда (якынча IV–VII йөзләрдә) Идел буенда, Чулман аръягында, Урал алдында яшәүчеләр тарафыннан калдырылган культура[7]. Заманча караш буенча, таралыш территориясе Урта Идел һәм Түбән Кама буйларын колачлый. Аның чикләре: көнбатышта — Сура елгасының урта агымыннан көнчыгышта — Агыйделгә кадәр, көньякта — Самара борылышыннан төньякта — Мишә елгасының түбән агымына кадәр[8].

Культура үз исемен Татарстанның Лаеш районы, Имәнкискә авылы янындагы иң тулы өйрәнелгән беренче шәһәрлектән алган.

Археологик культура сыйфатында 1956 елда В.Ф.Генинг тарафыннан бүлеп чыгарыла[7].

Халкының килеп чыгышы һәм этник билгеләнеше

Фәндә Урта Идел буенда Имәнкискә культурасы ядкярләрен калдырган халыкның килеп чыгышы һәм этник билгеләнеше хакында киң даирә карашлар формалашкан[9]:

Фин-угыр чыгышлы булу концепциясе

Имәнкискә борынгылыкларының элгәрге Городец мәдәнияте белән генетик бәйләнеше турындагы күзаллауга нигезләнгән. А. П. Смирнов башта имәнкискә мәдәниятенең мөстәкыйльлеген инкяр итә, аны «соңгы Городец» ядкярләре кысаларында карый һәм халкын фин-угыр дип саный. Соңрак ул славян (Рождественский каберлеге материаллары буенча) һәм болгар компонентлары булу ихтималын да таный. В. Ф. Генинг башлангыч этапта шулай ук Городец (фин-угыр) чыгышы идеясен яклый, соңрак бу карашын төрки версия файдасына үзгәртә.

Угыр-мадьяр (венгр) чыгышлы булу гипотезасы

1964 елда П. Д. Степанов, Башкортстан һәм Венгрия ядкярләре белән охшашлыкларга таянып, иртә урта гасырлар чорындагы Урта Идел буе халкын угыр-мадьяр дип санарга тәкъдим итә. Әлеге гипотеза фәнни даирәләрдә яклау тапмый.

Төрки чыгышлы булу концепциясе

В. Ф. Генинг (1964) һәм башта А. Х. Халиков (1971) имәнкискәлеләрнең төрки тамырлы булуы идеясен яклыйлар. А. Х. Халиков аларның әзелин кабиләләре белән кушылуын борынгы чуаш этносы формалашу процессы белән бәйли. Алга таба ул бу карашын көнбатыш (славян) чыгышы файдасына үзгәртә.

Көнбатыш (славян) чыгышлы булу гипотезасы

П. Н. Старостин (1971), хронологик өзеклек аркасында Городец мәдәнияте белән генетик бәйләнешне инкяр итеп, беренче булып кабиләләрнең читтән килгәнлегенә күрсәтә. Г. И. Матвеева (1981) көнбатыш параллельләрен эзләүгә нигез сала, Имәнкискә культурасының Зарубинцы мәдәнияте белән охшашлыгын дәлилли. 1990 нчы елларда В. В. Седов, ретроспектив метод кулланып, имәнкискә халкының славян чыгышлы булуы һәм аның Волынцево культурасын  [рус.] (тат. формалаштырудагы роле турындагы тезисны тәмам формалаштыра[10]. Бу карашка Р. Д. Голдина, Т. И. Останина, шулай ук С. Г. Кляшторный һәм П. Н. Старостин (уртак хезмәттә) кушыла. Гипотезаны тәнкыйтьләүчеләр (К. В. Каспарова, В. Д. Баран) Зарубинцы һәм Имәнкискә культуралары арасындагы хронологик өзеклеккә, шулай ук этносны бердәм билгеләү өчен керамик охшашлыкларның җитәрлек булмавына күрсәтәләр.

Көнчыгыш (иран телле) тамырлар концепциясе

Е. П. Казаков, Коминтерн каберлеге материалларына нигезләнеп, Имәнкискә культурасының Турбаслы борынгылыклары белән органик бәйләнештә булуын раслый. Ул мәдәният вәкилләрен хионитлар (һинд-иран кабиләләре) дип карый, аларның бер өлеше соңрак төркиләштерелгән, дип күрсәтә. Татарстан территориясендә каберлекләрне өйрәнеп, ул, культураның VI гасыр уртасында гына тулысынча формалашуын, ә VII гасырдан соң бу халыкның бер өлеше бортас бергәлегенең составына керүен раслый.

Полиэтник (күпкомпонентлылык) теориясе

Моноэтник аңлатмаларның каршылыклы булуы сәбәпле, бер төркем тикшеренүчеләр (Н. П. Салугина, Д. А. Сташенков) Имәнкискә культурасының катлаулы, полиэтник составлы булуы турындагы карашны нигезли. Бу позициягә ярашлы, тышкы яктан бердәм булып күренгән мәдәният кимендә өч компонентның үзара тәэсир итешүе нәтиҗәсендә формалашкан: җирле (соңгы Городец), көнбатыш (праславян даирәсе) һәм көнчыгыш (Урал алды, һуннар хәрәкәте белән бәйле). Ареалның төрле этапларында һәм төрле төбәкләрендә теге яки бу компонент өстенлек иткән, бу исә җирле үзенчәлекләрне билгеләгән, әмма мәдәниятнең килеп чыгышы һәм этник билгеләнеше мәсьәләсен ахыргы чишелеше – киләчәк эше булып кала.

Мәдәни-хронологик төркемнәре

Өйрәнелгән Имәнкискә культурасы чоры истәлекләре ике мәдәни-хронологик төркемгә бүлеп карала:

  • IV–V гасырлар – иртә (башлангыч) чор (этап);
  • VI–VII гасырлар – соңгы чор.

Төркемнәр арасында кискен чик куелмаган: материаллар тупланган саен яңа этапларны аерып чыгару, аларның хронологиясен төгәлләү ихтималы саклана[11].

Бүленеш түбәндәге критерийларга нигезләнә:

  • Торулыкларның характеры: иртә истәлекләр арасында шәһәрлекләрнең булмавы;
  • Төзелеш масштабы: торулыклардагы корылмалар тыгызлыгындагы аермалыклар;
  • Матди культура: балчык савытлар һәм орчык башлары җыелмаларының үзгәрүе.

Башлангыч чор

Имәнкискә культурасының башлангыч чоры Д. А. Сташенков тарафыннан аерып күрсәтелә[12], галим аны III/IV — V гасыр аралыгында билгели[13]. Урта Идел буенда беренчел Имәнкискә һәйкәлләренең барлыкка килүе, әлегә кадәр кайсы регионнардан чыгышлары билгеләнмәгән Пшевор һәм Черняхов культуралары элементларын үз эченә алган постзарубинец-башлангыч Киев әйләнәсе «славяноид» борынгылыкларын йөртүчеләрнең күчеп килүе белән бәйле[14][15][16][17][18][19]. Миграция нәтиҗәсендә Урта Идел буенда ким дигәндә өч синхрон борынгы төркем барлыкка килә: башлангыч Имәнкискә, Сиделькино — Тимәш һәм Лбище шәһәрлеге тибындагы. Киев культурасы һәйкәлләре даирәсенә караган Сиделькино-Тимяшево тибындагы һәйкәлләр алга таба классик Имәнкискә культурасын формалаштыруда әһәмиятле роль уйнамый. Имәнкискә культурасында, формалашып килүче читтән килгән постзарубинцы компоненты белән беррәттән, постгородецк, соңгы скиф һәм сармат элементлары да күзәтелә[20].

Башлангыч Имәнкискә һәйкәлләре

Башлангыч Имәнкискә һәйкәлләренең күбесе Самара Дугасында  [рус.] (тат. урнашкан, анда алар ныгытылмаган торак пунктлардан гыйбарәт. Утар планировкасы өстенлек итә. Торак корылмалар төрле типтагы ярымҗир йортлардан тора. Дөреслеккә туры килгән җирләнү һәйкәлләре әлегә ачыкланмаган[21].

Башлангыч Имәнкискә халкының икътисадында урманнарны кисеп чәчү киң таралган. Зур булмаган ураклар, тегермән ташы файдаланылган. Тимер ральниклар (җир эшкәртү коралы) әле билгеле булмый. Вак мөгезле терлек үрчетелә. Аксымлы азык белән тәэмин итүдә аучылык һәм балыкчылык продуктлары сизелерлек роль уйный[22].

Тимерчелек бик гади булуы белән аерылып тора. Аннан соңгы Имәнкискә борынгылыкларында Зарубинцы культурасы территориясендә тикшерелгән горннарга (тимер эретү миче) якын металлургия горннары кулланылган[23]. Имәнкискә культурасының башлангыч керамик комплексы, соңгысы белән чагыштырганда, шомартылган савытларның ешрак кулланылуы (гомуми санның 1-5 % кадәр), касәләрнең югары проценты (5 % ка кадәр), кабыргалы чүлмәкләрнең булуы, кырыйсыз таба-диск нөсхәләрнең өстенлеге белән характерлана[24].

Соңгы еллардагы тикшеренүләр күрсәткәнчә, Имәнкискә борынгылыкларының башлангыч горизонты шулай ук кайбер Сура буе һәйкәлләрендә (Моргино шәһәрлеге, Сара I авылы) теркәлгән, алар IV гасыр ахырыннанкадәр даталана. V гасырда урман-дала Идел аръягында инде Маклашеев II һәм Иске Майна шәһәрлекләре булуы мөмкин[25].

Лбище шәһәрлеге тибында һәйкәлләр

Д. А. Сташенков фикеренә каршы килеп, кайбер тикшеренүчеләр (Г. И. Матвеева, Н. П. Салугин) Имәнкискә культурасының башлангыч чорына шулай ук III—V гасыр башына караган Лбище шәһәрлеге тибындагы азсанлы һәйкәлләрне дә кертәләр. Хәзерге вакытта бу типтагы ике генә шәһәрлек, шулай ук Иделнең төп ярындагы биек кыялы борыннарда җәелгән Самара Дугасының көньяк өлешендә урнашкан авыллар гына билгеле. Лбище борынгылыкларына катлаулы фортификацияләр төзү традициясе хас. Торак корылмалар җир өстендә бурадан, учак чокырлары тирәнәйтелгән булган. Авыл тирәсендәге каберлекләр табылмаган[26].

Лбище тибындагы һәйкәлләр халкы эре мөгезле терлек үрчетүгә нигезләнгән терлекчелек белән шөгыльләнгән, атларның әһәмияте чагыштырмача түбән була. Игенчелек коралларыннан әлегә табылган бердәнбер урак. Аучылык хуҗалыкта бернинди роль уйнамаган, чөнки авыллардан килгән остеологик материалларда кыргый хайваннарның сөякләре юк диярлек. Лбище шәһәрендә табылган балык тоту кармаклары балыкчылык белән шөгыльләнгәннәрен раслый[27].

Лбище һәйкәлләренең керамик комплексы башлангыч Имәнкискәнекеннән касәсыман формалар һәм савытларның шактый югары проценты белән аерыла. Савыт-саба морфологиясендәге кайбер аермаларга карамастан, Н. П. Салугина фикеренчә, ике керамик комплексны да ясау технологияләре әлеге һәйкәлләрне калдырган халыкның шактый якын булуын ышандырырлык итеп исбатлый[28].

Соңгы чор

undefined
undefined

V гасыр ахыры — VI гасыр башыннан алып VII гасырның беренче яртысына — уртасына кадәр Имәнкискә культурасының максималь таралуы күзәтелә. Һәйкәлләрнең гомуми саны 500 дән артып китә, шул исәптән — 100 гә якын шәһәрлек[29]. Имәнкискә һәйкәлләренең матди культурасында бу этапта борынгы заманнарның көнбатыш даирәсе белән бәйле булмаган шулкадәр күп башка культура элементлары күзәтелә ки, ул шактый дәрәҗәдә үзенең «славяноид» сыйфатын югалта. Рязань-Ок каберлекләре, шулай ук Турбаслин, Кушнаренко, Караякуп һәм башка культураларның йогынтысы археологик яктан теркәлгән[30].

VII гасырда Имәнкискә культурасы өлкәсенә болгарлар килә. В. В. Седов фаразы буенча, бу вакыйгалар нәтиҗәсендә имәнкискәлеләрнең күпчелеге, үз җирләрен ташлап, көньяк-көнбатышка күчеп китә һәм елъязмаларда северяннарга мөнәсәбәтләре булган Волынцево археологик культурасын булдыруга һәм үстерүгә төп өлеш кертә[14][31][32].

С. Г. Кляшторный, гарәп чыганакларыннан алынган мәгълүматларга нигезләнеп, имәнкискәлеләр нәселеннән булган славяннар Урта Идел буенда VIII гасырда һәм хәтта соңрак — һәрхәлдә, X гасырга кадәр яшәүләрен дәвам иткәннәр дип саный. Бу фикерне аның белән Г. И. Матвеева да уртаклаша, ул VIII—X йөзләрдәге Имәнкискә культурасының археологик эзләре Имәнкискә культурасының җитәрлек дәрәҗәдә археологик тикшерелмәве аркасында гына табылмавына сылтама ясый. П. Н. Старостин да бу культураны славян культурасы дип саный һәм аның тарихы VII гасырда өзелми дип белдерә[33].

Территориаль төркемнәр

Имәнкискә культурасы ареалы чикләрендә бер-берсеннән шактый ерак урнашкан һәм араларында археологик истәлекләр билгеле булмаган яки аз санда очраган берничә территориаль төркемне аерып күрсәтергә була. Аларның иң көнбатыштагысы Сура буенда урнашкан (якынча 70 истәлек), икенчесе Зөя елгасы үзәнен һәм Идел-Зөя елга арасын били (якынча 120 истәлек), көньякта Самара борылмасы истәлекләре тыгыз бер төркемне тәшкил итә (якынча 100 истәлек).

Имәнкискә истәлекләре иң тыгыз булып Идел һәм Кама елгалары кушылган урынга якын территориядә, Кама аръягында һәм Идел аръягында – төньяк-көнчыгышта Актай елгасыннан алып көньяк-көнбатышта Үрән елгасына кадәр, ә Кама алдында – Саескан таулары тирәсендәге Кама кичүеннән алып Мишә елгасының түбән агымына кадәрге җирләрдә урнашкан (Актай һәм Бизнә елгаларының түбән агымнарында 20 км² җирдә 5 истәлеккә кадәр). Бу территориаль төркемдә 260 ка якын имәнкискә истәлеге исәпләнә.

Бу территориядән көнчыгышка таба тикшеренүчеләр тарафыннан Имәнкискә культурасына караган истәлекләр берничә зур булмаган төркемне хасил итә: Каманың ике яры буйлап Олы Бахта елгасы тамагы һәм хәзерге Троицкий Урай авылы тирәсендә (якынча 15 истәлек), Чишмә елгасының түбән агымында (30 истәлек), Зәй елгасының урта һәм түбән агымында (25 истәлек), Каманың сул ярында, аңа Иж елгасы койган урынга каршы якта (10 истәлек).

Имәнкискә культурасына шулай ук Агыйдел елгасының урта агымындагы «роман тибындагы» дип аталган истәлекләр төркемен дә кертәләр (якынча 20 истәлек)[34][35].

Хуҗалык

Имәнкискә кабиләләре, Урта Идел буенда беренчеләрдән булып, тимер ральниклы сабаннар кулланып эшкәртелә торган сөрүле игенчелеккә күчәләр. Имәнкискә культурасының кайбер җирлекләрендә бөртек калдыклары табылган. Бу табылдыкларны анализлау күрсәткәнчә, өйрәнелә торган халык бодай, арыш, тары, солы, арпа, борчак чәчкән; урып-җыю эшләре тимер ураклар, чалгы ярдәмендә башкарылган. Ашлыкны чокырларда саклаганнар. Он тарттыру өчен кул тегермәннәре файдаланылган.

Мәдәният

Имәнкискә культурасы торак җирлекләрен тикшергәндә торак калдыклары, тимер ясау өчен сыекчалы горннар, бакыр һәм бронза эретү, савыт-саба ясау остаханәләре табылды. Имәнкискә культурасы күрше фин-угор халыкларына игенчелек, терлекчелек һәм һөнәрчелек технологияләрен тарату планында шактый прогрессив йогынты ясаган.

Барлыгы 500 дән артык кабер тикшерелгән. Мәетләр киендерелгән килеш яндырылган, аларның калдыклары белән бергә азык-төлек салынган савыт-саба күмелгән. Башлары белән төньякка каратып, яндырылмаган мәетләр җирләнгән каберләр дә очрый. Аларда эш һәм сугыш кораллары, ат дирбияләре, балчык савыт-саба, кием-салым, бизәнү әйберләре, атларның баш сөякләре табыла. Әлеге каберләр Имәнкискә кабиләләренә Турбаслы культурасының йогынтысы тәэсиренә ачык мисал булып тора[7].

Генетик бәйләнешләр һәм этник атрибуция

Имәнкискә культурасы халкының этник атрибуциясе бәхәс объекты булып тора. Күп кенә тикшеренүчеләр Имәнкискә мәдәниятендә праславяннарны күрәләр[36] [37]. 1981 елда Г. И. Матвеева Имәнкискә һәм Зарубинцы культураларының туганлыгын ачыклый. Имәнкискә культурасы барыннан да бигрәк Зарубинцы культурасының Полесье урман вариантына якын[38][39].

Балто-славян гипотезасы

undefined

В. В. Напольских фин-пермь телләрендәге алынмаларга таянып, имәнкискәлеләрне «имәнкискә теле» дип аталган изоляцияләнгән макробалт (балто-славян) диалектында сөйләшкән халык дип саный. Алынмалар безнең эраның беренче меңьеллыгы уртасына — борынгы пермь теленең таркалуына кадәрге чорга карый[40]. Моңа мисаллар: ППерм. *ruʒeg «арыш», *rub- «паз кисәргә», *cors «орчык», *konз «мехлы җәнлек», *ʒoʒзg «каз», *gobз «гөмбә», *gor- «тау», *lud «җир участогы», *rut «кич».

Тәнкыйть

В. Л. Васильев бу алынмаларның башка этимологияләргә дә ия булуын, шулай ук төп күрсәткеч саналган җирле топонимнар һәм гидронимнар тикшерелмәвен билгели[41].

Славян гипотезасы

Күп кенә тикшеренүчеләр Имәнкискә культурасын йөртүчеләрне славяннар дип саный[37].

А. П. Смирнов культураның Днепр буеннан күчкән славяннар катнашында формалашуын күрсәтә. Г. И. Матвеева күмү йоласы, керамика, тимерчелек инвентаре, игенчелек һәм агач эшкәртү коралларының зарубинец һәм пшевор традицияләре белән туры килүен раслый[42]. С. Г. Кляшторный һәм М. И. Жих имәнкискәлеләрне гарәп чыганакларындагы Урта Идел сакалибасы белән бәйлиләр[43][44]. М. И. Жих *ruʒeg «арыш» атамасын славяннар белән таралган мөһим этник күрсәткеч дип атый[45][46]. Шулай ук венгр телендәге славянизмнар имәнкискәлеләрнең кушнаренко культурасы (правенгрлар) белән тыгыз бәйләнешен күрсәтә, дип фаразлый[47][48][49][50]. Р. Ш. Насыйбуллин удмурт телендәге авыл хуҗалыгы һәм балыкчылык лексикасы нигезендә имәнкискәлеләрнең праславян булуын дәлилли[51]. Имәнкискәлеләрне славяннар дип санаучылар арасында В. В. Седов[52], С. Г. Кляшторный[43], П. Н. Старостин (2001 елдан)[1], Д. Г. Савинов[53], В. Д. Баран[54], Г. И. Матвеева[55], М. И. Жих[44] һ. б. бар.

Тәнкыйть һәм җавап каршылыклары

Археолог Н. А. Лифанов фикеренчә, Седов һәм Кляшторный хезмәтләрендә имәнкискәлеләрне һәм беренче славяннарны тиңләштерү шик тудыра, ә М. И. Жихның монографиясе фантастик сыйфатта тасвирлана[56]. Үз чиратында, М. И. Жих оппонентының төрле тикшеренүчеләрнең, аерым алганда Г. И. Матвееваның хезмәтләрен белмәвен, яисә бозып күрсәтүен әйтә. Аның 2004 елда «IV—VII гасырларда Урта Идел буе» дигән монографиясендә басылып чыккан фикеренә караганда, ул 1988 елда ук Имәнкискә культурасының славян милләтеннән булуын яклый[57][58]. Шулай ук, төрки һәм Үзәк Азия тикшеренүләрендә күренекле америкалы белгеч Питер Голденга сылтама ясап (галимнең карашы белән үзенең күзәтүләре туры килә), М. И. Жих, Н. А. Лифанов урта гасыр чыганакларын белми, дигән нәтиҗәгә килә[58]. Россия фәннәр академиясенең Көнчыгыш кулъязмалары институты хезмәткәре С. Г. Кляшторный һәм тарих фәннәре кандидаты И. А. Гагин үз рецензияләрендә М. И. Жих монографиясен уңай бәялиләр[59][60].

Төрки гипотеза

А. Х. Халиков имәнкискәлеләрнең теле төрки һәм чуаш теленә якын дип саный[4]. Имәнкискә культурасы халкының төрки чыгышлы булуы турындагы гипотеза фәндә 1960–1970 елларда актив рәвештә эшләнелә. Бу концепцияне иң беренчеләрдән булып В. Ф. Генинг үстерә башлый, ә соңрак А. Х. Халиков, П. Н. Старостин (башлангыч этапта) һәм башка галимнәр тарафыннан дәвам ителә.

В. Ф. Генингның төрки гипотезасы

В. Ф. Генинг Имәнкискә культурасын фәнни әйләнешкә кертүче галим булып тора. Ул 1956 елда бу культураны аерым археологик берәмлек итеп билгели, башлангычта аны III–IX гасырлар белән даталый һәм халкын фин-угыр дип саный[61]. Ләкин соңрак аның карашлары үзгәрә.

Генинг үзенең тикшеренүләрендә Идел буе Болгары халкының формалашуында алдагы культуралар (Пьяноборье һәм Имәнкискә культуралары) белән бәйләнешләргә зур игътибар бирә. Аның тарафыннан тикшерелгән Олы Тархан, Торай һәм Рождественский каберлекләре (VI–IX гасырлар) материаллары нигезендә ул Идел буена болгарларның килү вакыты һәм характеры турында күзаллауларны үзгәртә. Генинг болгарларны төрки-угыр этносы буларак карый һәм аларның Көнчыгыш Европадагы тарихына I–III гасырлардан XIII гасыр башына кадәр булган чорны үз эченә алган периодизация тәкъдим итә[62].

А. Х. Халиковның төрки гипотезасы

А. Х. Халиков Имәнкискә культурасының төрки тамырлы булуы идеясен 1971 елда үзенең хезмәтләрендә яклый. Ул имәнкискәлеләрнең теле төрки һәм чуаш теленә якын дип саный[63]. Халиков фаразы буенча, имәнкискә кабиләләре әзелин кабиләләре белән кушылып, борынгы чуаш этносы формалашу процессына нигез салган.

Халиков соңрак үзенең бу карашын үзгәртә һәм көнбатыш (славян) чыгышы файдасына фикер йөртә. 1988 елда ул имәнкискәлеләрнең балт чыгышлы булуы турында да гипотеза әйтә, ләкин В. В. Седов тарафыннан бу караш ныклы тәнкыйтькә дучар ителә[64].

П. Н. Старостинның иртә төрки карашлары

П. Н. Старостин – Имәнкискә культурасын өйрәнүгә зур өлеш керткән күренекле археолог[65]. Ул 1967 елда басылып чыккан монографиясендә Имәнкискә культурасын даталауны (III/IV–VII гасырлар) нигезли һәм культураның формалашуы җирле фин-угыр һәм килмешәк төрки халык катнашында булуы турында гипотеза әйтә[66]. Бу чорда ул фин-угыр компонентының роле әһәмиятле дип саный.

1971 елда Старостин үзенең баштагы нәтиҗәләрен төзәтә. Городец мәдәнияте белән генетик бәйләнешләрнең булмавын күрсәтеп, ул фин-угыр халкының Имәнкискә культурасын формалаштырудагы роле әһәмиятсез булуын, культура нигезен Урта Идел буена килгән төркиләр тәшкил итүен белдерә. Ләкин 1980–1990 нчы елларда яңа археологик ачышлар һәм Г. И. Матвееваның көнбатыш параллельләрне эзләүгә нигезләнгән эзләнүләре нәтиҗәсендә Старостин үзенең карашын кире үзгәртә. Ул көнчыгыш (төрки) чыганакларны эзләү идеясеннән баш тарта һәм имәнкискәлеләрнең славян чыгышлы булуы турындагы гипотезаны кабул итә[67].

1967 елда П. Н. Старостин да бу карашны яклый, шулай да 2001 елда славян атрибуциясен кабул итә[68].

Е. П. Казаковның хионитлар гипотезасы

Татарстан Фәннәр академиясенең А. Х. Халиков исемендәге Археология институты хезмәткәре Е. П. Казаков имәнкискәлеләрнең чыгышы турында үзенчәлекле концепция тәкъдим итә. Ул Имәнкискә культурасын Турбаслы борынгылыклары белән органик бәйләнештә булуын раслый. Казаков фикеренчә, Имәнкискә культурасы вәкилләре – хионитлар, ягъни һинд-иран кабиләләре, аларның бер өлеше соңрак төркиләштерелгән[69].

Казаков тарафыннан тикшерелгән Коминтерн II каберлеге (2021 елда монографиясе дөнья күрә) һәм Әҗмәр IX каберлеге (2024 елда нәшер ителә) материаллары бу культураның VI–VII гасырларда үсешен, җирле һәм читтән килгән халыкның этномәдәни үзара бәйләнешләрен, көнкүреш үзенчәлекләрен ачыкларга мөмкинлек бирә[70].

Хәзерге фәндә төрки гипотезаны яклаучылар саны чикле. Күпчелек тикшеренүчеләр Г. И. Матвеева һәм В. В. Седов тарафыннан нигезләнгән көнбатыш (славян) чыгышлы булу концепциясен яклыйлар. Казаковның хионитлар гипотезасы фәнни даирәләрдә киң таралыш тапмый, ләкин аның тарафыннан тикшерелгән каберлек материаллары Имәнкискә культурасының көнчыгыш (Урал алды, һуннар хәрәкәте) компонентлар белән үзара тәэсир итешүен күрсәтүче мөһим чыганак булып тора[71].

Башка гипотезалар

Е. П. Казаков имәнкискәлеләрне хионитлар[72], соңгы сарматлар (иранлылар)[3][36], Н. Ф. Калинин — бортаслар, П. Д. Степанов — угро-мадьярлар[73] белән бәйли.

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Кляшторный С. Г., Старостин П. Н. Праславянские племена в Поволжье // История татар с древнейших времён. Народы степной Евразии в древности. — Казань, 2002. — Т. 1.
  2. ↑ Зиньковская И. В. К вопросу об историко-археологической идентификации одного из северных народов у Иордана (Get., 116) // Известия Саратовского университета. Серия «История. Международные отношения», 2011. Т. 11, вып.2, ч. 1. С. 62.
  3. ↑ 1 2 Казаков Е. П. Этнокультурная ситуация в IV—VII вв. н. э. в Среднем Поволжье // Finno-Ugrica. — 2011. — № 12—13. — С. 18—19.
  4. ↑ 1 2 Халиков А. Х. Истоки формирования тюркоязычных народов Поволжья и Приуралья // Вопросы этногенеза тюркоязычных народов Среднего Поволжья / Отв. ред. А. Х. Халиков. — Казань: [б. и.], 1971. — С. 20. — (Археология и этнография Татарии. Вып. 1).
  5. ↑ Степанов П. Д. Памятники угорско-мадьярских (венгерских) племен в Среднем Поволжье // Археология и этнография Башкирии. Т. II = Башҡортостан археологияһы һәм этнографияһы. II т. / Под ред. Р. Г. Кузеева и К. В. Сальникова. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1964. — С. 144.
  6. ↑ Смирнов А. П., Трубникова Н. В. Городецкая культура. — М.: Наука, 1965. — С. 27—28. — (Археология СССР. Свод археологических источников. Вып. Д1-14).
  7. ↑ 1 2 3 Старостин П.Н. Именьковская культура // Татарская энциклопедия. Т.2: Г-Й. — 2005. — С. 568.
  8. ↑ Археология Волго-Уралья. В 7 т.: Т. 4. Эпоха Великого переселения народов / Р.Д. Голдина. — Институт археологии им. А.Х. Халикова АН РТ. — Казань: Изд-во АН РТ, 2022. — С. 367. — 700 с.
  9. ↑ Археология, 2022, бит. 384–386
  10. ↑ Седов В. В. Очерки по археологии славян. М., 1994. С. 59-63.
  11. ↑ Археология, 2022, бит. 383
  12. ↑ Сташенков Д. А. О ранней дате именьковской культуры // 40 лет Средневолжской археологической экспедиции. Краеведческие записки. Вып. XV / Отв. ред. Л. В. Кузнецова. — Самара: Офорт, 2010. — С. 111. — ISBN 978-5-473-00651-3.
  13. ↑ Сташенков Д. А. Об абсолютной дате памятников именьковской культуры на Самарской Луке // Поволжская археология. — 2016. — № 3 (17). — С. 241. — ISSN 2500-2856. Архивировано 1 июль 2025 года.
  14. ↑ 1 2 Седов В. В. К этногенезу волжских болгар //Российская археология. — 2001. — №. 2. — С. 5-15.
  15. ↑ Матвеева Г. И. О происхождении именьковской культуры // Древние и средневековые культуры Поволжья. Куйбышев, 1981. С. 52-73
  16. ↑ Матвеева Г. И. Этнокультурные процессы в Среднем Поволжье в I тысячелетии н. э. // Культуры Восточной Европы I тысячелетия. Куйбышев, 1986. С. 158—171
  17. ↑ Жих М. И. Ранние славяне в Среднем Поволжье: по материалам письменных источников. — 2011. С.14-15
  18. ↑ Пачкова С. П. Зарубинецкая культура и латенизированные культуры Европы //Киев: Институт археологии НАН Украины. — 2006.
  19. ↑ Сташенков Д. А. О хронологическом соотношении памятников лбищенского типа и ранних памятников именьковской культуры // Известия Самарского научного центра Российской академии наук. — 2010. — Т. 12, № 6. — С. 274. — ISSN 1990-5378. Архивировано 1 июль 2025 года.
  20. ↑ Сташенков Д. А. Об этнокультурных связях населения именьковской культуры // Славяноведение. — 2006. — № 2. — С. 26—27. — ISSN 0869-544X.
  21. ↑ Сташенков Д. А. О ранней дате именьковской культуры. — С. 112—113.
  22. ↑ Вязов Л. А. О хозяйственно-культурных традициях населения Среднего Поволжья во второй—третьей четверти I тысячелетия н. э. // Археология восточноевропейской лесостепи. Вып. 3: Материалы III Международной научной конференции, посвящённой 110-летию со дня рождения А. Е. Алиховой (7—8 декабря 2012 года) / Отв. ред. Г. Н. Белорыбкин, В. В. Ставицкий. — Пенза: ПИРО, 2015. — С. 285.
  23. ↑ Сташенков Д. А. О ранней дате именьковской культуры. — С. 112.
  24. ↑ Там же. — С. 115.
  25. ↑ Вязов Л. А., Семыкин Ю. А. Городище и селище Новая Беденьга: эпоха Великого переселения народов в Ульяновском Предволжье. Археология Симбирского-Ульяновского Поволжья. Вып. 1 — Ульяновск: НИИ истории и культуры им. Н. М. Карамзина, 2016. С.82—83.
  26. ↑ Матвеева Г. И. Памятники начала эпохи великого переселения народов (II — IV века н. э.) // История Самарского Поволжья с древнейших времён до наших дней. Ранний железный век и средневековье / Редкол.: Кабытов П. С. (гл. ред.) и др. — М.: Наука, 2000. — С. 100—102. — ISBN 5-02-008718-1.
  27. ↑ Сташенков Д. А. Население Самарского лесостепного Поволжья I — V вв. н. э.: автореферат дис. ... кандидата исторических наук: 07.00.06. — Казань, 2007. — С. 16—17.
  28. ↑ Салугина Н. П. Особенности культурного состава населения Среднего Поволжья в первой половине I тыс. н. э. по данным технологического анализа керамики // Проблемы взаимодействия населения Восточной Европы в эпоху Великого переселения народов / Отв. ред. А. М. Обломский. — М.: ИА РАН, 2014. — С. 245—246. — (Раннеславянский мир. Археология славян и их соседей. Вып. 12). — ISBN 978-5-94375-160-8. Архивланган 27 август 2017 елда. Архивированная копия. Мөрәҗәгать итү датасы: 27 август 2017. Архивировано из оригинала 1 июль 2025 года.
  29. ↑ Вязов Л. А., Семыкин Ю. А. Городище и селище Новая Беденьга: эпоха Великого переселения народов в Ульяновском Предволжье. — С. 83.
  30. ↑ Сташенков Д. А. Об этнокультурных связях населения именьковской культуры // Славяноведение. 2006. № 2. — С. 28—29.
  31. ↑ Седов В. В. Очерки по археологии славян. М., 1994. С. 49-66
  32. ↑ Седов В. В. Славяне в раннем средневековье. М., 1995. С. 186—195
  33. ↑ Средневековье. Великое переселение народов (по материалам археологических памятников Самарской области) / Отв. ред. А. В. Богачев. Самара С. 69-70, 2013
  34. ↑ Археология, 2022, бит. 367
  35. ↑ Матвеева Г. И., Никитина А. В. Особенности памятников романовского типа эпохи Великого переселения народов на примере материалов исследования селища Романовка-II 1989 года // Вояджер: мир и человек: теоретический и научно-методический журнал. — Самара: Самарский государственный технический университет, 2015. — № 5. — С. 53. — ISSN 2225-0018.
  36. ↑ 1 2 Исхаков Д. М. Татары: популярная этнография. Казань: Тат. кн. изд-во, 2005. С. 19.
  37. ↑ 1 2 А. М. Обломский. Памятники киевской культуры в лесостепной зоне России (III — начало V в. н. э.). — М.: ИА РАН, 2007. — P. 6. — (Раннеславянский мир. Археология славян и их соседей. Вып. 10). — ISBN 978-5-94375-062-5. — «В Среднем Поволжье, по мнению многих исследователей, славянскую этническую принадлежность имеет именьковская культура эпохи раннего средневековья…»
  38. ↑ Максим Жих. Арабская традиция об ас-сакалиба в Среднем Поволжье и именьковская культура: проблема соотношения // Страны и народы Востока / Институт восточных рукописей РАН; Восточная комиссия РГО. — М.: Восточная литература. Вып. XXXIV: Центральная Азия и Дальний Восток / под ред. И. Ф. Поповой, Т. Д Скрынниковой. — 2013. С. 165—186.
  39. ↑ Матвеева Г. И. О происхождении именьковской культуры // Древние и средневековые культуры Поволжья. Куйбышев, 1981. С. 58.
  40. ↑ Напольских В. В. Балто-славянский языковой компонент в Нижнем Прикамье в сер. I тыс. н. э // Славяноведение. — 2006. — № 2. — С. 3−19. Архивировано 1 июль 2025 года.
  41. ↑ Васильев, Валерий Л. «Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России.» Linguistica 55.1 (2015): 173. С. 179
  42. ↑ Матвеева Г. И. Некоторые итоги изучения именьковской культуры // Труды VI МКСА. Т. 3. Этногенез и этнокультурные контакты славян. С. 212—215, 216.
  43. ↑ 1 2 Кляшторный С. Г. Праславяне в Поволжье // Взаимодействие народов Евразии в эпоху Великого переселения народов. Материалы международного научного симпозиума и международной научно-практической конференции. Ижевск, 2006
  44. ↑ 1 2 М. И. Жих Ранние славяне в Среднем Поволжье (по материалам письменных источников). СПб.; Казань, 2011
  45. ↑ Яжджевский К. О значении возделывания ржи в культурах раннего железного века в бассейнах Одры и Вислы // Древности славян и Руси. М. 1988.
  46. ↑ Жих М. И. Ранние славяне в Среднем Поволжье: по материалам письменных источников. — 2011. С.21-22
  47. ↑ Седов В. В. Очерки по археологии… С. 64—65.
  48. ↑ Munkácsi В. A magyar-sláv etnikai erintkezés kezdetei // Ethnographia. Budapest, 1897. Т. 8. P. 1—30
  49. ↑ Рот A. M. Венгерсковосточнославянские языковые контакты. Будапешт, 1973
  50. ↑ Хелимский Е. А. Изучение ранних славяновенгерских языковых отношений (Материалы и интерпретация. Вопрос о этноязыковых контактах венгров с восточными славянами) // Славяноведение и балканистика в странах зарубежной Европы и США. M., 1989. С. 184—198.
  51. ↑ Насибуллин Р. Ш. К проблеме этнической принадлежности носителей именьковской археологической культуры // Вестник Удмуртского университета. — 1992. — № 6. — С. 76-79
  52. ↑ Седов В. В. Этногенез ранних славян // Вестник российской академии наук. — 2003. — Т. 73, № 7. — С. 594—605. Архивировано 1 июль 2025 года.
  53. ↑ Кляшторный С. Г., Савинов Д. Г. Степные империи древней Евразии. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2005. — Т. 1. — С. 68—72. — 346 с. — ISBN 5-8465-0246-6.
  54. ↑ Баран В. Д. Венеди, склавіни, та анти у світлi археологічих джерел // Проблемы славянской археологии. Труды VI Международного Конгресса славянской археологии. Т. I. М., 1997. С. 154
  55. ↑ Матвеева Г. И. Среднее Поволжье в IV-VII вв.: Именьковская культура. Учебное пособие. — Самара: Самарский университет, 2004. — С. 74—76.
  56. ↑ Лифанов Н. А. От гипотезы к фантазии (Жих М. И. Ранние славяне в Среднем Поволжье. СПб.; Казань: Вестфалика, 2011. 90 с.) Архивная копия от 8 октябрь 2018 на Wayback Machine // Российский археологический ежегодник. 2012. № 2.
  57. ↑ Матвеева Г. И. Среднее Поволжье в IV-VII вв.: Именьковская культура. Учебное пособие. — Самара: Самарский университет, 2004. — С. 74.
  58. ↑ 1 2 Жих М. И. «Именьковская проблема»: продолжение дискуссии (ответ Н. А. Лифанову) // Конфликтогенный потенциал национальных историй (сборник научных статей): Материалы Международного научно-методологического семинара, г. Казань, 26 марта 2015 г. / Отв. ред. и сост. А. В. Овчинников / ЧОУ ВПО «Институт социальных и гуманитарных знаний» / Казань: Изд-во «Юниверсум», 2015.
  59. ↑ Кляшторный С. Г. Рец. на: Жих М. И. Ранние славяне в Среднем Поволжье (по материалам письменных источников). СПб.; Казань, 2011 // Вестник Удмуртского государственного университета. Серия 5: История и филология. 2013. Вып. 3. С. 121—122.
  60. ↑ Гагин И. А. Рецензия на Кн.: Жих М. И. Ранние славяне в Среднем Поволжье (по материалам письменных источников). СПб.; Казань, 2011 // Вестник Липецкого государственного педагогического университета. Серия гуманитарные науки. 2012. Выпуск 2 (7). С. 117—120
  61. ↑ Имәнкискә культурасы. Татарская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 март 2026.
  62. ↑ Round table “Current issues of the archaeology of the Volga-Urals: from the Paleolithic to the Late Middle Ages”. Институт археологии им. А.Х. Халикова (10 ноябрь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 23 март 2026.
  63. ↑ Имәнкискә культурасы. Татарская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 март 2026.
  64. ↑ А. Х. Халиков и проблемы именьковской культуры. Государственная публичная историческая библиотека России. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 март 2026.
  65. ↑ Старостин Петр Николаевич. Татарская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 март 2026.
  66. ↑ Имәнкискә культурасы. Татарская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 март 2026.
  67. ↑ Имәнкискә культурасы. Татарская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 март 2026.
  68. ↑ Старостин П. Н. Памятники именьковской культуры. — М., 1967. — С. 7.
  69. ↑ Имәнкискә культурасы. Татарская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 март 2026.
  70. ↑ Төрки каганлыклары чорынды Идел-Кама тарихы археологлар хезмәтләрендә. Институт археологии им. А.Х. Халикова (22 июль 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 23 март 2026.
  71. ↑ Имәнкискә культурасы. Татарская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 март 2026.
  72. ↑ Казаков Е. П. Коминтерновский II могильник в системе древностей эпохи тюркских каганатов // Культуры евразийских степей второй половины I тысячелетия н. э. Самара, 1998.
  73. ↑ Пришлые болгары и местные племена Волго-Камья // Генинг В. Ф., Халиков А. Х. Ранние болгары на Волге (Больше-Тарханский могильник). М., 1964.

Әдәбият

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр