Татарстан гербы

Тартария гербы (La Geographie Universelle китабыннан, 1676 ел)

Казан ханлыгының символлары — сары фонда сурәтләнгән, артка борылып яткан канатлы, дүрт аяклы, очлы телле һәм койрыклы кара аждаһа һәм күкрәгендә саргылт каурыйлары булган кара ябалак^[2].

1672 елгы патша титулярнигыннан
Казан патшалыгы мөһере

1552 елда Казан ханлыгы басып алына, Урта Идел буеның зур өлеше Рус дәүләтенә кушыла, патша Иван IV «Казан патшасы» титулын кабул итә^[3].

Казанның безнең көннәргәчә сакланган иң борынгы символы — Явыз Иванның 1577 елгы Зур мөһереннән алынган Казан тамгасы. Бу тамгада таҗлы аждаһа — Зилант сурәтләнгән^[4].

Шундый аждаһа сурәте Казан патшалыгы мөһерләрендә — воевода кенәз И. М. Воротынскийның Казан Преображение монастыре архимандриты Арсенийга һәм аның яраннарына биргән грамотасында (1596), Зөя Богородица монастыре архимандриты Герасимга бирелгән оброк грамотасында (1637), Казан монастыре игумены Ипатийга бирелгән кертү грамотасында (1693) һәм башка берничә тарихи чыганакта очрый^[5].

Патша Алексей Михайловичның 1666 елгы герблы байрак ясау турындагы указында түбәндәге тасвирлама китерелә^[6][7]: «Башына таҗ кигән, алтын канатлы һәм алтын койрыклы Зилант сурәтләнгән Казан мөһере».

XVIII гасыр башында Россиядә полк байракларында тиешле территорияләрнең гербсыман символлары барлыкка килә. Аерым алганда, 1712 һәм 1730 еллардагы Казан полкы байракларында, шулай ук 1730 елгы «Знамённого гербовника Миниха» җыентыгындагы Зөя полкы байрагы гербында Зилант сурәтләре булган. 1730 елда Казан җәяүле гаскәр полкы байраклары өчен герб түбәндәгечә тасвирланган: «алтын калканда^[8], ак җирлектә Казан ханлыгының алтын таҗы астында кызыл канатлы кара елан»^[9].

1724 елда Пётр I тарафыннан Россиягә чакырылган геральдист Франц Санти Казан гербын болай тасвирлый: «Көмеш җирлектә кызыл канатлы, алтын яки сары таҗ кигән кара аждаһа яки елан; аждаһа яшел чирәмдә утыра»^[10]. Шул рәвешле герб "Гербовник"ка кертелә һәм 1730 елның мартында югары дәрәҗәдә раслау ала.

Казан гербының шундый ук сурәтен 1775 елда басылган Брюс календаренда да табарга мөмкин.

1781 елның 18 октябрендә Казан гербы патшабикә Екатерина II тарафыннан Казан шәһәренә бүләк ителә. Ул вакытта гамәлдә булган кагыйдәләр буенча, төбәк үзәге булган шәһәр гербы шулай ук төбәкнеке буларак та кулланыла, шуңа бәйле рәвештә бу герб соңыннан Казан шәһәре гербы һәм Казан наместниклыгы гербы буларак та файдаланыла. Ул түбәндәгечә тасвирлана: «алтын Казан таҗы астында, ак фонда кызыл канатлы кара елан»^[11]. Герб көмеш геральдик калканнан гыйбарәт, анда яшел җирдә басып торучы, өч яфраксыман тешле алтын таҗ кигән, кызыл канатлы кара елан сурәтләнгән. Шулай итеп, Казан шәһәре гербы 1672 елгы "Патша титулярнигы"ндагы һәм 1730 елгы "Гербовник"тагы Казан гербын үзгәрешсез кабатлый.

1856 елның 8 декабрендә Александр II тарафыннан Казан губернасы гербы раслана: «Көмеш калканда кара таҗлы, кызыл канатлы һәм койрыклы, алтын томшыклы һәм тырнаклы, кызыл телле аҗдаһа. Калкан император таҗы белән бизәлгән һәм Андреев тасмасы белән үрелгән алтын имән яфраклары белән уратып алынган». Шул ук вакытта аждаһа атлап бара торган итеп сурәтләнә.

XIX гасыр уртасында Россиянең шәһәр герблары өчен «бизәкләр» кертелә: таҗлар, веноклар, тасмалар. 1859 елда Казан гербы геральдика кагыйдәләренә туры китереп яңадан эшләнә: аҗдаһаның аяк астындагы җир алына, калкан «Казан таҗы» белән бизәлергә тиеш була.

Канатлы елан — борынгы төрки һәм болгар символы. «Елан-патша» — мифологик образ, көчсезләрне яклаучы, хакимият һәм көч символы булып саналган.

Зилант сурәте төшерелгән гербның барлыкка килүен аңлата торган риваять бар: борынгы заманнарда Казан урынында бик күп еланнар яши. Татар сихерчесе тылсымлы догалар ярдәмендә барлык еланнарны юк итә. Еланнар патшасы Зилант котылып кала һәм Елантауга очып китә. Ләкин ул аннан да халыкка тынычлык күрсәтми. Зилантны Хәким исемле тылсымчы җиңгәннән соң гына кешеләр шәһәрдә тыныч яши башлый.

Калкулык исеме герб атамасына турыдан-туры бәйле. Елантау «еланлы тау» дигәнне аңлата. Татар теленә «змей» «елан» дип тәрҗемә ителә. Кайбер төрки телләрдә һәм сөйләшләрдә «елан» сүзе «җылан» дип әйтелә, төрки «җ» авазы борынгы Русьтә «з» хәрефе булып кулланылган.

Казан гербы белән беррәттән, Россия патшаларының гербларында һәм мөһерләрендә Болгар (Идел буе Болгары) гербы да очрый. Анда яшел җирлектә, кулына көмеш хач белән бүленгән кызыл байрак тоткан, атлап баручы көмеш җанвар (эт яисә барс) сурәтләнә, байрагының сабы — алтын^[12][13][14]. Бу герб 1882 елгы Россия империясенең Зур гербында, 1672 елгы «Большая государева книга…» китабында очрый, 1793 елгы «Исторический словарь российских государей…» сүзлегендә (әмма зәңгәр фонда) искә алына. "Патша титулярнигы"нда Болгар гербындагы җанварны барс итеп кабул итү сурәт репродукциясенең сыйфаты белән бәйле булырга мөмкин: шуның нәтиҗәсендә тиредәге йон бөдрәләре тапларга әйләнгән^[15]. Соңрак җанвар яңача аңлатыла башлый һәм XVIII гасыр азагыннан чыганакларда хоругвьлы бәрән итеп сурәтләнә.

1920 елның 27 маенда Бөтенроссия Үзәк Башкарма Комитеты (ВЦИК) Декреты белән элеккеге Казан губернасыннан һәм аңа якын-тирә территорияләрдән бүлеп алынган җирләрдә РСФСР составында Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы (ТАССР) төзелә^[16].

Республика гербы каралган проектларының берсендә бодай башаклары белән уратып алынган кызыл калканда чыга торган кояш, аның өстендә — җәя, аста урак белән чүкеч сурәтләнә. Калканны тотып торучылар итеп кулларына кәйлә һәм чалгы тоткан эшче белән колхозчы сурәтләнә.

1930 еллардан башлап Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы гербы РСФСР гербын кабатлый, әмма аңа «Татарстан АССР» дигән язу һәм шигарьнең татарча тексты өстәлә. Башта, 1937 елда, татар телендәге текст латин графикасында языла, 1939 елда кириллицага алыштырыла.

1978 елда, РСФСР гербына тиешле үзгәреш кертелгәннән соң, гербның өске өлешендә йолдыз пәйда була. ТАССР гербы турындагы Нигезләмә 1981 елның 1 июнендә РСФСР Югары Советы Президиумы Указы белән раслана^[17].