Хәлим Җәләлов

1940 елның 27 апрелендә Татарстан АССР Балык Бистәсе районының Олы Солтан авылында туа^[1][2]. Колхозчы гаиләсендә җиденче ир бала була^[3][4]. Бөек Ватан сугышы башлангач, әтисе Бәдри фронтка китә һәм 1942 елда Ленинград янындагы сугышта һәлак була^[3][5]. 18 яше тулгач сугышка киткән олы абыйсы Мәхмүт 1944 елда Польшада танк эчендә янып үлә^[6][4]. Ялгызы калган әнисе Мәгъфурә, алты баланы берүзе үстерә^[3][5].

1946 елда туган авылындагы урта мәктәпкә — райондагы бердәнбер татар мәктәбенә укырга керә^[7][4]. Мәктәп елларында авыл үзешчән сәнгатендә актив катнаша, спектакльләрдә, концертларда чыгыш ясый, үзен нәфис сүз остасы буларак сынап карый^[3][8]. Халык иҗаты белән кызыксына^[5][4]. 1957 елда унъеллык мәктәпне көмеш медальгә тәмамлый^[3][4]. Авылдашы, соңыннан шулай ук актёр булып киткән Р. Ш. Шәрәфиев белән дус була^[9][10].

Мәктәпне тәмамлагач, әнисе белән авылдагы йортны сатып, Казанга күченә, һәм Казан авыл хуҗалыгы институтына укырга керә. Икенче курста читтән торып уку бүлегенә күчә, шул ук вакытта Казан киез итек-киез комбинатында слесарь-ремонтчы булып эшли. М. Г. Имашев җитәкчелегендәге Вахитов исемендәге завод клубында үзешчән сәнгатьтә катнаша^[3][6][4]. Комбайнчылар әзерләүче кыска сроклы курсларны тәмамлап, Казакъстанның Павлодар өлкәсендә чирәм җирләрне үзләштерүдә катнаша^[11][6]. 1961 елда Казан театр училищесы ачылуы турында ишеткәч, Ш. М. Сарымсаков, Г. Р. Шамуков, Х. Уразиковлар алдында имтиханны уңышлы тапшырып, беренче турдан ук укырга керә^[3][8]. Р. А. Бикчәнтәев остаханәсендә укый^[1], курсташлары Н. Ш. Шәйхетдинов һәм Н. Г. Әюпов белән дус була^[12], массовкаларда катнаша^[8]. 1965 елда училищены тәмамлый, шуннан соң Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры труппасына кабул ителә^[1][3][2]. Буе нибары метр ярым булуга һәм кыяфәте белән аерылып тормауга карамастан, иҗади эшчәнлегендә үзенең кыюлыгына һәм осталыгына таяна^[9][4].

1976 елдан Казан театр училищесында укыта, сәхнә теле фәнен алып бара^[11]. Шулай ук Җәләлов — нәфис сүз остасы^[1], ул концертларда, язучылар һәм шагыйрьләрнең юбилей кичәләрендә чыгыш ясый, телевидение өчен яздырыла, аудиокитаплар чыгаруда катнаша^[13], Р. Бикчәнтәевнең дублеры буларак, «Моабит дәфтәре» фильмын төшерүдә катнаша^[14].

1976 елда ТАССР атказанган артисты исеменә лаек була, ә 1992 елда Татарстан Республикасының халык артисты дигән мактаулы исем бирелә^[5]. Театр белән бергә актив гастрольләрдә йөри, шул исәптән чит илләрдә — Кытайга, Колумбиягә, Бөекбританиягә, Финляндиягә, Төркиягә бара^[15]. «Биш татар» исемле комедия труппасында уйный^[16]. Татар теленең сафлыгы өчен чыгышлар ясый^[17], милләтне саклап калу максатыннан аны мәктәпләрдә мәҗбүри укытуны яклый^[18].

2020 елда үзенең 80 яшьлек юбилеен билгеләп үтә^[19]. Татар театрында 55 ел дәвамында 100 дән артык роль уйный^[20][17][21]. Спектакльләрнең берсендә аркасын имгәткәннән соң, соңгы елларында умыртка баганасы белән проблемалар кичерә, таякка таянып йөри^[22][16].

2021 елның 5 июлендә Казанда коронавирустан вафат була^[23][24]. 6 июльдә Камал театры бинасы янында аны соңгы юлга озату мәрасиме уза, Хәлим Җәләлов Казанның Самосырово мөселман зиратында җирләнә^[17][25].

Театрда эшләгән дәвердә Хәлим Җәләлов актерлык осталарының алдынгы сафында була. Иҗат юлының башында күмәк күренешләрдә даими катнаша, кайчак сүзсез генә уйнап, үз героеңның язылмаган биографиясен билгеләргә, уйлап чыгарырга тырыша^[26].

Җәләлов — тормышчанлык, дөреслек, халыкчанлык белән аерылып торган төрле пландагы рольләрне башкаручы характерлы актер буларак билгеле^[27]. Иҗат елларында ул берничә мөһим образ тудыра, аерым алганда, Туфан Миңнуллинның «Диләфрүзгә дүрт кияү» спектаклендәге Шәкүр ролен 600 тапкырдан артыграк сәхнәдә гәүдәләндерә^[28]. Сәхнәдә үз героеның характерын ачуга иҗади якын килә: башта аның тышкы кыяфәтен, гәүдәләнешен таба, аннары гына эчке дөньясын, эчтәлеген эзләүгә күчә^[29]. Үзе өчен иң мөһиме дип рольнең «камертонын» табуны саный^[11].

Җәләлов гәүдәләндергән типажлар төсмерләр байлыгы белән аерылып тора — аларда чамасыз кыюлык, җитезлек, оятсызлыктан алып хәйләкәрлек, ахмаклык һәм масаючанлыкка кадәр бар^[28]. Аның геройлары, гомумән, ике төргә бүленә — комедик-шаян һәм лирик-драматик, бу исә актерның бер-берсенә капма-каршы образларны да гәүдәләндерә алу сәләтен раслый^[29]. Җәләлов иҗатында ачык темперамент, динамизм — лиризм, күңел юмартлыгы белән, энергиялелек һәм оптимизм — шигъри җан сафлыгы һәм йөрәкне сыкраткыч фаҗигалелек белән үрелеп бара^[29]. Комедик образлар тудырганда, ул фарс алымнарын да куллана^[28]. Тәнкыйть тарафыннан Җәләловның Ж.-Б. Мольерның «Тартюф, яки Ялганчы» әсәрендәге Пернель ханым роле аерым билгеләп үтелә. Актерның үзе өчен дә, гомумән, татар сәхнәсе өчен дә көтелмәгән бу хатын-кыз ролен башкарып, ул, актрисалар булмаган чорда сәхнәгә чыккан милли театрга нигез салучыларның эшен дәвам итә^[29].

Мин Хәлимне театрыбызның йөзе дип саныйм, ул, җанын-тәнен кызганмыйча, театр өчен эшләде. Яшь артистларны туган телдә сәхнә теленә өйрәтте, чөнки алар актерлыкка укып чыксалар да, татар теленең нечкәлекләрен тоймыйлар иде. Башкаларга һәрвакыт ярдәм итте, шуның аркасында үзенә тиешле күп нәрсәдән мәхрүм калды. Бик талантлы актер иде. Тукай премиясен дә, Россиянең мактаулы исемнәрен дә алырга өлгермәде... Ә аларны кем сорап тора соң? Сораганга бирмиләр бит! Аны күрмәделәр, шәйләмәделәр. Кешене, аның талантын, казанышларын күрә белмиләр. Ринат Таҗетдинов, 2021 ел[30]

1998 елдан Татарстан Республикасы Язучылар берлеге әгъзасы^[26][31], проза һәм драматургия бүлеге буенча бертавыштан сайлана^[32]. Иҗади тәхәллүсе — Хәлим Җәләй^[26][33]. Җәләлов — шагыйрь, язучы һәм тәрҗемәче^[26], татар әдәбияты белгече була^[20], шигырьләр, мәкаль-әйтемнәр, мәзәкләр туплый^[21], күбесен яттан белә^[11]. Т. Миңнуллин тәкъдиме белән тәрҗемә эшенә алына, аерым алганда, А. В. Вампиловның «Провинциаль мәзәкләр», «Өлкән ул», «Июньдә хушлашу» кебек пьесаларын тәрҗемә итә^[4]. 1987 елда Татарстан китап нәшриятында Җәләлов тәрҗемәсендә Вампиловның дүрт пьесасыннан торган җыентыгы дөнья күрә^[26], ә «Метранпаж белән булган хәл» һәм «Фәрештә белән егерме минут» пьесалары Камал театры сәхнәсендә куела^[4]. 2017 елда Җәләловның тормышы һәм иҗаты турында «Кала юлы» исемле истәлекләр китабы басыла^[34].

Татар театры репертуарын төрләндерү һәм баету максатыннан, Җәләлов Ч. Т. Айтматовның «Плаха», А. М. Галинның «Ретро», Г. Ибсенның «Өрәкләр», А. Н. Островскийның «Теләгәнчә яшәмә», Ж.-Б. Мольерның «Дон Жуан, яки Таш мәҗлес» кебек әсәрләрен татар теленә тәрҗемә итә^[26]. Алга таба ул татар халык әкиятләрен шигъри телгә салу идеясен тормышка ашыра — бу эшчәнлекнең нәтиҗәсе буларак, «Кәкреборын ат» (1992), «Турай-батыр» (1993), «Шәрә бүре» (1994), «Аю белән Төлке» (1997) китаплары, шулай ук «Әкият күле буенда» (1998) исемле җыентыгы дөнья күрә^[26][4]. Мондый әсәрләре белән балалар матбугатында^[21], аерым алганда, «Сабантуй» журналында басыла^[4]. 1990 елларда Камал театрының кече сәхнәсендә Җәләловның маҗаралы берничә пьеса-әкияте куела^[26]. Язучы буларак, барлыгы алты китап бастыра, театр белән әдәбиятны берләштерү буенча Г. Шамуков традицияләрен дәвам итә^[35].

Шәкүр («Диләфрүзнең дүрт кияве»), Кыямәтдин («Без китәбез, сез каласыз»), Сәйхун («Ат карагы»), Тамада («Илгизәр + Вера», Т. Миңнуллин), Гайфи («Бәхет елмайса»), Гыймран («Ике килен»), Рифкать («Никадәрле күзләре?», Ә. Баян), Әсгать («Зөбәйдә — адәм баласы», Ш. Хөсәенов), Шәйдулла («Татарча аерылышу», Х. Вахит), Бикамат («Зифа»), Холай («Качкыннар», Н. Исәнбәт), Салих («Казан сөлгесе»), Рәшит («Назлы кияү», К. Тинчурин), Шәвәли («Татар хатыны язмышы», Г. Ибраһимов), Шәрифҗан («Җиргә тапшырылган серләр»), Адаш («Өч аршын җир», А. Гыйләҗев), Хәмзә («Баскетболчы», М. Гыйләҗев), Гыймади («Зөләйха», Г. Исхакый), Каюм («Тормыш җыры»), Ильяс («Агыйдел», М. Әмир), Казыхан («Идегәй», Ю. Сафиуллин), Ислам («Артист-шоу», Г. Кариев), Камал («Кызыл яулыклы гүзәлем», Ч. Айтматов), Тяпа («Күктәге йолдызлар кебек», М. Горький), Севка («Атаңны хөрмәт ит», В. В. Лаврентьев), Курносов («Энергияле кешеләр», В. М. Шукшин), Помпей («Үлчәмгә каршы үлчәм», У. Шекспир), Бригелла («Болан-патша», К. Гоцци), Кларин («Тормыш — ул йокы», П. Кальдерон), Пернель ханым («Тартюф», Ж.-Б. Мольер)^{[36][28][37][2][38]}.

• Татарстан АССРның атказанган артисты (1976)^[3][29];
• Татарстан Республикасының халык артисты (1992)^[39][5];
• «Намус һәм тугърылык» номинациясендә «Тантана» премиясе (2010, 2021)^[40][41];
• «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены (2015) — күпьеллык иҗади эшчәнлеге һәм татар театр сәнгате үсешенә керткән зур өлеше өчен^[42]. Казан Кремлендә узган тантанада Татарстан Республикасы президенты Р. Н. Миңнеханов тарафыннан тапшырыла^[43];
• 2015 елда «Әкиятләр» китабы «Ел китабы» бәйгесенең «Татар телендәге балалар китабы» номинациясендә призлы урын ала^[44];
• Балык Бистәсе муниципаль районының мактаулы гражданы (2015)^[45];
• А. Алиш исемендәге премия (2016)^[46][47];
• Татарстан Республикасы Президенты Рәхмәте (2020)^[48].

Хатыны — Флюра, Казан университетының филология факультетын тәмамлаган, сукырлар китапханәсе каршындагы тавыш яздыру студиясе хезмәткәре. Алар 1966 елда театрда танышып өйләнешәләр, 50 елдан артык никахта гомер итәләр^[49][50][21]. Дилбәр һәм Миләүшә исемле ике кыз үстерәләр (икесе дә финанс институтын тәмамлаган), оныклары бар^[49][21][11]. Олыгая төшкәч, ислам диненә килә, «Болгар» мәчете каршындагы мәдрәсәне тәмамлый, биш вакыт намаз укый^[21].

• 2023 елда Татарстанның Балык Бистәсе районы Олы Солтан авылы Мәдәният йортына Хәлим Җәләлов исеме бирелә^[51];
• 2023 елда Самосырово мөселман зиратында Хәлим Җәләловның каберенә истәлек ташы куелган^[52].

Автор

• Корчаңгы тай һәм Таз малай: әкият. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1993. — 31 с. [тат.]
• Шәрә бүре: әкият. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1999. — 17 с. — ISBN 5298008631. [тат.]
• Турай батыр: әкият. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2002. — 40 с. — ISBN 5298012531. [тат.]
• Пәриле күл буенда: әкият-поэмалар. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2006. — 39 с. — ISBN 5298039448. [тат.]
• Әкиятләр. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2015. — 160 с. — ISBN 9785298028028. [тат.]
• Кала юлы: истәлекләр, хатирәләр. — Казан: «Ак Бүре» нәшрияты, 2017. — 183 с. — ISBN 9785990919150. [тат.]

Тәрҗемәче

• Вампилов А. В. Провинция мәзәкләре: пьесалар / Х. Җәләлов тәрҗ.. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. — 248 с. [тат.]