Чалкан теле

РУВИКИ — интернет-энциклопедия мәгълүматы
Чалкан теле
Административ-территориаль берәмлек Алтай Республикасы
Дәүләт
Диалект от төньяк алтай теле
Язу кирилл язуы
Сөйләшүчеләр саны
  • около 2000 чел.

Чалкан сөйләметөньяк алтай телен барлыкка китерүче ике (яки өч) сөйләмнәрнең берсе чалкан халкының теле. Үзатаманың юрамалары: куу, къуу, чалкъанду, шалкъанду. Традицион рәвештә сөйләм алтай теленең диалекты дип исәпләнгән. Төрки телләрнең иң яңа төркемләүләре буенча Көньяк Алтай теле һәм Төньяк Алтай теле ике төрле тел булып тора һәм ул кумандин сөйләме белән беррәттән икенчесенә карый. Халәтне кумандин теле дә, челкан теле аерым рәвештә Россиянең азсанлы телләре дип танылган һәм алар өчен аерым укыту программалары эшләнүе катлауландыра. 2010 елның халык санын алу буенча Алтай Республикасында 830 челканлыдан челкан телендә — 310 кеше (37%) сөйләшә, алтай телендә — 148 кеше (18%) сөйләшә.[1].

Өйрәнү тарихы

Челканлыларның идиомын беренче мәртәбә 1865 елда В.В. Радлов язып куйган.В.И. Вербицкийның «Алтайские инородцы» (1893) китабында һәм «Словарь алтайского и аладагского наречий» китабында очрый. Челкан идиомының беренче һәм элеккегәчә иң тулы тасвирламасын Н.А. Баскаков «Диалект лебединских татар-чалканцев (куу-кижи)» (1985) эшендә тезгән. Хәзерге моментта сөйләмнең тәфсилләп өйрәнүе белән Н.Н. Федина мәшгуль.[3].

Лингвогеография

Челкан теленә ия булганнарның күпчелеге Алтай республикасының Турочак районында тора. Челкан сөйләме иң күбесе Курмач-Байгол һәм Турочак авылларында сөйләшелә. Республикадан читтә челкан теленә ия булучылар Кемеровода, Таштаголда, Новосибирскида, Мәскәүдә, Казакъстанда һәм Үзбәкстанда тора. Диалектларга аермыйлар[4].

Лингвистик сыйфатлама

Сөйләмдә 16 сузык аваз бар: 8 кыска һәм 8 озынсингаромонизм законнары бозыла (мӧрӧлӧр — «(татар телендә) бүреләр» урынына пӧрылыр)[6]. тартык авазлар сөйләмдә 21инлаутта йомык ирен спирантизациягә тенденциясендә күзәтелә (парбады — «(татар телендә) бармады» урынына парвады), ч- авазының -ть-га күчүе (чер — «(татар телендә) җир» урына тьер), финаль ярык әз тавышлы үтә зәгыйфь авазының төшеп калуы (кирлиғ — «(татар телендә) пычрак» урынына 'кырлу)саңгыратылуына.[6]. Сөйләм Күплек сан -лыр (ай — «(татар телендә) ай», айлыр — «(татар телендә) айлар»), -ныр (эм — «(татар телендә) дару», эмныр — «(татар телендә) дарулар») һәм -тыр (кас — «(татар телендә) каз», кастыр — «(татар телендә) казлар») аффикслар ярдәмендә чагылдырыла.[6]. Челкан телендә 8 билгеле булмаган (ийне — «(татар телендә) энә», танак — «(татар телендә) борын»), иялек (ийненыҥ, танақтыҥ), төшем (ийнены, танақты), юнәлеш килеше (ийненге, танақке), урын (ийнеде, танақте), җибәрү (ийнеза, танакса), чыгыш килеше (ийнеле, танақле)[6]. Челкан төркемчәсе бар: кушу, шартлы, бергә өстәү төркемчәсе, ризалашу-теләү төркемчәсе, фараз итү төркемчәсе һәм белдерү төркемчәсе.[6]. Сөйләмдә үткән, хәзерге һәм киләчәк вакыт кырлары бар. Идиом өчен аналитик конструкцияләренең тартылуы хас булганга күрә, кайбер очракларда форма нинди вакытка каравы бары тик контекст яки басым буенча билгеләргә була. Шулай ук фигыльләрнең үткән заманда уңай һәм тискәре формалары бер үк итеп язылырга мөмкин (ощы'ван — «(татар телендә) ул утырган», ощыва'н — «(татар телендә) ул утырмаган»)[8]. Челкан сөйләменең синтаксисы, гомумән, төрки телләр өчен хас.[3] алынмалар тулысынча адаптацияләнгән.[3].

Язма

Кириллица нигезендә язма 2008 елдан бирле функцияли. Сүзлек һәм әлифба нәшер ителгән. Әлифба[9]:

А а Б б В в Г г Ӷ ӷ Д д Ј ј Е е Ё ё Ж ж
З з И и Й й К к Л л М м Н н Ң ң О о Ӧ ӧ
П п Р р С с Т т У у Ӱ ӱ Ф ф Х х Ц ц Ч ч
Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

2017/2018 еллардан бирле әлифбага кайбер үзгәрешләр кертелгән. Хосусан, Њ њ хәрефе өстәлгән (мәсәлән, њаан — «зур»). Әлифба шундый күренешкә ия:

А а Б б В в Г г Ғ ғ Д д Ј ј Е е Ё ё Ж ж
З з И и Й й К к Қ қ Л л М м Н н Ҥ ҥ Њ њ
О о Ӧ ӧ П п Р р С с Т т У у Ӱ ӱ Ф ф Х х
Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

Текст мисалы

Түбәндә челкан телендә челкан сөйләмендә мәкаль китерелгән:[8]

Челкан сөйләме: Рус теле:

Киҗе оро қаспе, пойыҥ тӱҗерыҥ

Не рой человеку яму, сам упадёшь

Сөйләмнең функцияләве

Россиянең асаба аз санлы халкының теле. Куллануның төп сферасы — гаилә-көнкүреш сөйләшүе. Туган тел дәресләрендә челканлылар балалар өчен әдәби әсәрләр бар. Шаман йолалары башкару өчен кулланыла, шул ук вакытта, камлау текстлары бары тик челкан сөйләмендә язылган. Еш традицион һөнәр белән мәшгуль кечкенә җитештерү коллективларында кулланыла. «Вконтакте» иҗтимагый челтәрендә, яшьләр челкан сөйләмендә сөйләшә торган берничә төркем бар.[3]. Челканлыларның челкан сөйләмен белү дәрәҗәсе яшәү урынына бәйле. Мәсәлән, Бийка авылында челкан телен белү дәрәҗәсе түбәнрәк. Соңгы унъеллыкта яшь буын вәкилләре арасында туган телгә кызыксыну үсеше бар.

Искәрмәләр

  1. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года, archived from the original on 2021-10-06, retrieved 2022-07-18 
  2. Языки народов Сибири — Языки и культуры — Челканский язык. lingsib.iea.ras.ru. Дата обращения: 22 ноябрь 2021.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Челканский язык | Малые языки России. minlang.iling-ran.ru. Дата обращения: 22 ноябрь 2021.
  4. 4,0 4,1 4,2 Челканский язык | Малые языки России. minlang.iling-ran.ru. Дата обращения: 21 ноябрь 2021.
  5. Вокализм чалканского языка. cyberleninka.ru. Дата обращения: 21 ноябрь 2021.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Чалканский язык — все самое интересное на ПостНауке. postnauka.ru. Дата обращения: 21 ноябрь 2021.
  7. ФОНЕТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ЧАЛКАНСКОГО ЯЗЫКА (НА МАТЕРИАЛАХ В. В. РАДЛОВА, Н. А. БАСКАКОВА И СОВРЕМЕННЫХ ПОЛЕВЫХ ЗАПИСЕЙ). cyberleninka.ru. Дата обращения: 21 ноябрь 2021.
  8. 8,0 8,1 8,2 Чалканский язык — все самое интересное на ПостНауке. postnauka.ru. Дата обращения: 22 ноябрь 2021.
  9. О. Н. Пустогачева. Челканско-русский тематический словарь. — СПб.: Филиал изд-ва «Просвещение», 2008. — 111 с. — ISBN 978-5-09-019905-6.

Әдәбият

  1. Пустогачева О. Н. Челканско-русский тематический словарь. Санкт-Петербург, 2008. — 112 с.
  2. Федина Н. Н. Фонетические и морфологические особенности современного чалканского языка. Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук. — Новосибирск, 2010. — 186 с.

Сылтамалар