Татар дәүләт драма һәм комедия театры

Театр 1933 елда I Бөтенсоюз ударник-колхозчылар съезды чакыруы һәм Кәрим Тинчуринның тәкъдиме белән Татар дәүләт академия театрының филиалы буларак оештырыла. Театрның тарихи белешмәләрендә коллективның колхоз-совхоз труппасыннан алып, республика күчмә театрына һәм, нәтиҗәдә, бүгенге Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрына кадәрге үсеш этапларын узуы билгеләп үтелә^[2].

Беренче спектакль 1933 елның 6 ноябрендә Татарстан АССРның Питрәч районы Шәле авылында күрсәтелә. Театрның рәсми тарихында күрсәтелгәнчә, беренче спектакль Кәрим Тинчурин һәм Кави Нәҗминең «Булат бабай семьясы» пьесасы буенча куела. Труппаның башлангыч составына Г. Болгарская, Ә. Яһүдин, Г. Камская, Г. Гыймәтов, М. Рәхмәтуллина, Х. Исмәгыйлев кебек актерлар керә. Театрның беренче җитәкчеләре һәм режиссёрлары булып Р. Ишморатов һәм Г. Ильясов, соңрак Ә. Мәҗитов белән М. Хәмзин эшли^[3].

Театрның беренче еллардагы репертуары Кәрим Тинчурин һәм Кави Нәҗминең «Булат бабай семьясы», Фәтхи Бурнашның «Яшь йөрәкләр», Мирхәйдәр Фәйзинең «Галиябану» әсәрләрен, шулай ук Мольерның «Жорж Данден», А. Островскийның «Соңгы мәхәббәт» кебек тәрҗемә пьесаларын һәм башка куелышларны үз эченә ала^[4].

1938 елда театр 6 нчы колхоз-совхоз театры итеп үзгәртелә. Үзенең эшчәнлеге дәверендә ул берничә тапкыр урнашу урынын алыштыра: башта Балтач авылында, аннары, 1939 елның ахырыннан, Арча шәһәрендә эшли, 1942 елдан — Буада. 1944 елда труппа Казанга күчерелә һәм аңа «Татар дәүләт республика күчмә театры» дигән яңа исем бирелә.

Бөек Ватан сугышы елларында труппаның ир-атлар составының зур өлеше фронтка китә. Театрда аерым әйдәп баручы актерлар һәм җитәкче Ә. Мәҗитов кала. Театр үз эшчәнлеген туктатмый: артистлар чакыру пунктларында, вокзалларда, госпитальләрдә һәм лазаретларда чыгыш ясый, спектакльләр һәм концертлар куя, еш кына сугыш чорындагы яңа вакыйгаларга нигезләнеп язылган бер актлы кыска пьесаларны сәхнәләштерә^[5].

Сугыш елларындагы куелышлар — Т. Гыйззәтнең "Серле казна"сы, Р. Ишморатовның «Кайту», Г. Насыйринең «Патриотлар семьясы». Бу чорда күп кенә ир-ат рольләрен хатын-кызлар башкара^[6].

1950—1980 елларда

1955 елда Кәшифә Тумашева театрның баш режиссёры итеп билгеләнә. Аның эшчәнлеге дәверендә ул утызга якын спектакль сәхнәләштерә, алар арасында классик пьесалар, комедияләр һәм заманча темаларга багышланган драмалар бар^[7].

1963—1985 елларда театрның баш режиссёры булып ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе, Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты Равил Тумашев эшли^[8]. Ул Фәтхи Бурнашның «Яшь йөрәкләр», М. Әблиевнең «Шәмсекамәр», Нәкый Исәнбәтнең «Хуҗа Насретдин», Максим Горькийның «Мещаннар», Туфан Миңнуллинның «Нигез ташлары» һәм башка спектакльләрне сәхнәләштерә.

1960—1970 елларда театрда Ю. Әминев, Х. Вахит, Т. Миңнуллин, И. Юзеев, А. Гыйләҗев пьесалары куела. Театр коллективы яңа актерлар белән тулылана, алар арасында — И. Мәхмүтова, Х. Мәхмүтов, Н. Сафин, Т. Фәйзуллина, М. Җаббаров, Р. Мифтахов, Р. Хәбибрахманова, Н. Шәйхетдинов, Л. Миңнуллина, Н. Нәҗмиев, А. Галиуллин һәм башкалар.

1988 елда театрга Кәрим Тинчурин исеме бирелә һәм шул ук елда коллективка Горький урамы, 13 нче йорт адресы буенча стационар бина тапшырыла^[9]. 55 еллык күчмә эшчәнлектән соң театрның даими бинага урнашуы репертуарны яңадан карауга, яңа формалар, жанрлар һәм сәхнә чишелешләре эзләүгә китерә.

1984—2002 елларда театрны Роберт Әбелмәмбәтов җитәкли. Ул коллективның стационар театр буларак формалашуына зур өлеш кертә. 1989 елда баш режиссёр итеп Дамир Сираҗиев билгеләнә, 1991—1993 елларда Татарстанның халык артисты Исламия Мәхмүтова сәнгать җитәкчесе булып эшли. 1993—2019 елларда баш режиссёр вазифасын Рәшит Заһидуллин башкара, ул эшләгән чорда театр репертуарында Бомарше, Брехт, Горький, Тинчурин, Т. Миңнуллин һәм башка авторларның пьесалары куела.

2000 елда театр Бертольт Брехтның «Мамаша Кураж и её детей» пьесасын сәхнәләштерә. Әлеге әсәр Татарстан Республикасында беренче тапкыр куела. Спектакль Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты карары нигезендә республика Дәүләт фильмофондына яздырып алына.

2002 елдан театр директоры булып Фәнис Наил улы Мөсәгыйтов эшли. Бу чорда алмаш гастрольләр, төбәкара һәм халыкара элемтәләр киңәя, шулай ук түбәндәге мәдәни проектлар гамәлгә ашырыла:

• К. Тинчурин исемендәге Халыкара милли драматургия театр фестивале;
• мәктәп укучылары арасында бөтенроссия бәйгесе;
• «Театр сабан туе»;
• «Ачык сәхнә» проекты, «Могҗиза» балалар инклюзив театр студиясе, Театр журналистлары клубы һәм «Алкыш» лабораториясе.

2019 елда театр каршында сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән балалар өчен «Могҗиза» театр студиясе оештырыла. Студиядә Даун синдромы һәм церебраль паралич диагнозы булган балалар шөгыльләнә^[10].

2021 елда театрның баш режиссёры итеп Туфан Имаметдинов билгеләнә. 2021—2025 елларда репертуарга Илгиз Зәйниев, Мөдәррис Әгъләм, Рүзәл Мөхәммәтшин, Кәрим Тинчурин әсәрләре буенча куелган спектакльләр кертелә.

2025 елда театр коллективы Татарстан урамы, 1 нче йорт адресы буенча урнашкан бинага күчә. Театрның зур залында 800 дән артык урын бар, шулай ук 200 тамашачы һәм яшь актерлар белән режиссёрларның экспериментлары өчен камера сәхнәсе дә каралган.

Баш режиссёр итеп Айдар Җаббаров билгеләнә. Яңа бинадагы беренче премьера — «Хыял артыннан» спектакле. Ул 2025 елның 22 октябрендә тәкъдим ителә^[11].

• 1984—2002 елларда — Роберт Әбелмәмбәтов;
• 2002 елдан — Фәнис Мөсәгыйтов.

• 1933—1937 елларда — Гали Ильясов,
• 1937—1946 — Әсгать Мәҗитов;
• 1946—1948 — Габдулла Йосыпов;
• 1948—1949 — С. Вәлиев;
• 1950—1956 — Сөләйман Вәлиев-Сульва;
• 1956—1962 — Кәшифә Тумашева;
• 1963—1985 — Равил Тумашев;
• 1971—1975 — Рәфкать Бикчәнтәев;
• 1985—1988 — Рабит Батулла;
• 1988—1991 — Дамир Сираҗиев;
• 1991—2019 — Рәшит Заһидуллин;
• 2021—2025 ― Туфан Имаметдинов;
• 2025 елдан ― Айдар Җаббаров.