Фәүзия Бәйрәмова

Фәүзия Бәйрәмова 1950 елның 5 декабренда ТАССРның Саба районы, Сабай авылында туа.

1966 елда, сигезьеллык мәктәпне тәмамлагач, аны җирле район газетасына эшкә чакыралар^[4]. Башта Казан театр училищесында (1968—1971)^[5], аннары Казан Дәүләт университетының филология факультетында укый (1983—1989)^[6]. 2006 елда «Урта Идел буе халыклары тарихын һәм мәдәниятен тикшерүдә М. Г. Худяковның роле» темасына диссертация яклый, тарих фәннәре кандидаты^[7].

Һөнәри эшчәнлеген Казан телестудиясендә режиссер ярдәмчесе булып башлый (1973—1975), соңрак ул Татарстан китап нәшриятында матур әдәбият бүлеге мөхәррире вазифаларын башкара (1987—1990)^[8].

1986 елда СССР язучылар берлегенә кабул ителә^[6].

1994-98 елларда Татарстан Язучылар берлеге президиумы әгъзасы була^[9].

1988 елда Татар иҗтимагый үзәгенә керә. 1990—1995 елларда — Татарстан Республикасы парламенты депутаты.

1989 елдан актив сәяси эшчәнлек алып бара. Татарстан халык фронтының инициатив үзәгенә керә (1989), ләкин тиздән сәяси каршылыклар аркасында аннан чыга. 1989 елдан Татар иҗтимагый үзәге (ТИҮ) эшчәнлегендә катнаша. Татарстан бәйсезлеге өчен көрәшкән «Иттифак» фиркасен нигезләүчеләрнең берсе булып тора^[10]. Партиянең беренче съездында Бәйрәмованы аның рәисе итеп сайлыйлар һәм 1997 елда дүртенче съездда шул ук вазифага кабат сайлана.

1990—1995 елларда Татарстан Республикасының халык депутаты була. Бу чорда, 1994—1997 елларда, Милли Мәҗлес рәисе вазифасын башкара^[11]. «Алтын Урда» газетасын чыгара, ул 1998 елның маенда Яр Чаллы шәһәре суды карары белән ябыла. 1999 елның 13 октябрендә суд карары белән Яр Чаллыда «Иттифак» партиясенең беренчел оешмасы эшчәнлеге дә туктатыла^[12].

2008 елның 20 декабрендә Милли Мәҗлес яңадан үз эшен яңартып җибәрә, Фәүзия Бәйрәмова аның рәисе итеп сайлана. Шул ук көнне оешманың Яр Чаллыдагы сессиясендә «Татарстан Республикасының дәүләт бәйсезлеге турында декларация» кабул ителә һәм Вил Мирзаянов җитәкчелегендәге «сөргендәге милли хөкүмәт» формалаштырыла. Съезд делегатлары шулай ук БМОга Татарстан суверенитетын тануда ярдәм сорап мөрәҗәгать итәләр^[13].

2022 елның июненнән Бөтендөнья татар конгрессының Яр Чаллы бүлегендә фәнни комиссия җитәкчесе^[14]. Явыз Иванның Казан ханлыгын алганда шаһит киткәннәргә багышлап уздырыла торган "Хәтер көне"нең даими катнашучысы.

2010 елда Чаллы шәһәре суды тарафыннан, милләтара ызгыш тудыруда гаепләнеп, 1 елга шартлы рәвештә хөкем ителә^[15]. 2012—2013 елларда Чаллыда радикаль ислам таратуда гаепләнгән «Йолдыз» мәдрәсәсен ябуга каршы чыгыш ясый^[16].

2014 елда яңадан милләтара ызгыш тудыруда гаепле дип таныла (282 маддә, 1 бүлек) һәм социаль челтәрләрдә, Кырымның татар җире булуы расланган «Татар халкы Милли Мәҗлесенең Украинадагы һәм Кырымдагы вәзгыятькә карата белдерү» һәм Татарстанда мөселманнарны эзәрлекләү турындагы текст бастырган өчен, 1 елга шартлы рәвештә хөкем ителә^[17].

2016 елның апрелендә Бәйрәмова кандидатурасын Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә тәкъдим итү хөкем карарларына бәйле иҗтимагый бәхәс тудыра^[17].

Алдагы елларда берничә тапкыр административ җаваплылыкка тартыла. 2020 елның июнендә 2019 елда, Хәтер көнендә чыгыш ясаган өчен, 10 мең сум штрафка тартыла. 2021 елның февралендә суд аны, 2020 елның февралендә Татар иҗтимагый үзәге конференциясендә чыгышына бәйле, РФ территориаль бөтенлеген бозуга гавами чакырулар турындагы маддә буенча (РФ КоАП 20.3.2 маддәсе) гаепле дип таба һәм 30 мең сумга штрафка тарта^[18].

50 дән артык китап авторы^[19]. 2024 елдан башлап Бәйрәмова-Аймал иҗади тәхәллүсен кулланып яза^[20].

Төп хезмәтләре:

• «Болын» (рус. «Луг», 1986);
• «Сəнгать дɵньясына сəяхəт» (рус. «Путешествие в мир искусства», 1989);
• «Моң» (рус. «Мелодия», 1991);
• «Мəйдан татарларны кетə» (рус. «Площадь ждет татар», 1992);
• «Кара урман» (рус. «Лес дремучий», 1997);
• «Безне онытмагыз» (рус. «Не забывайте нас», 1998);
• «Дəверлəр күчешендə» (рус. «На переходе веков», 1998);
• «Хаҗ көндәлеге» (рус. «Дневник хаджа», 1999)^[21];
• «Соңгы намаз» (рус. «Последний намаз», 2000);
• «Күңел карлыгачларым» (рус. «Ласточки души», 2000)^[22];
• «Заман. Милләт. Кеше» (рус. «Эпоха. Нация. Человек», 2000);
• «Михаил Худяков и история татарского народа» (2003);
• «Таралып яткан татар иле» (рус. «Рассеянная татарская страна», 2003);
• «Ядерный архипелаг или атомный геноцид против татар» (2005);
• «Кырык сырт» (рус. «Сорок хребтов», 2005, переиздана в 2024)^[23];
• «Күчүм хан» (2007, переиздана в 2011);
• «Тропою знаний к Истине» (2007)^[24];
• «Татарская Караболка — 50 лет в объятиях смерти» (2007);
• «Михаил Худяков и историко-культурное наследие народов Среднего Поволжья» (2007);
• «Туран иле» (рус. «Страна Туран», 2008);
• «Ачылмаган татар тарихы» (рус. «Нераскрытая история татар», 2011)^[25];
• «Дала Атлантидасы яки эчкен татарлары» (рус. «Степная Атлантида или ичкинские татары», 2013);
• «Милләтемә хезмәт иттем» (рус. «Я служила своей нации», 2013);
• «Ана» (рус. «Мать», 2015)^[26];
• «Милләт тарихы» (рус. «История нации», 2016);
• «Һиҗрәт» (рус. «Хиджра», 2017)^[27];
• «Гулейза» (2019)^[28];
• «Сибирская цивилизация» (2019)^[28];
• «Габдрәшит Ибраһим — милләтнең хокук яклаучысы» (рус. «Габдрашит Ибрагим – национальный правозащитник», 2021)^[29].

• «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале;
• «Мәдәнияткә өлеш керткән өчен» күкрәк тамгасы;
• Гаяз Исхакый исемендәге премия (2001)^[30];
• Һади Атласи исемендәге премия.

Яр Чаллы шәһәрендә яши.

Хокук белгече, эшмәкәр һәм ТР Дәүләт Советының элеккеге депутаты (1990—1995) Җәмил Сафиуллинда кияүдә булган, ул 2021 елның 2 октябрендә COVID-19 китереп чыгарган катлауланулардан вафат була^[31][32]. 2023 елның 28 ноябрендә Хөсәен Мансур улы Аймалетдинов белән никахлаша^[33].

Кызы Зөлфия Кадыйрова — тарихчы, улы Сөләйман Кадыйров — кырымтатар милләтпәрвәр.