Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Казан (Идел буе) федераль университеты

Казан (Идел буе) федераль университеты (тулы исеме — «Казан (Идел буе) федераль университеты» федераль дәүләт автоном югары белем бирү учреждениесе, рус. Казанский (Приволжский) федеральный университет, КФУ) — Казан шәһәрендәге югары уку йорты, Россиянең иң борынгы университетларының берсе (1804 елда нигезләнә)[3] һәм ун Федераль университетның берсе (2010 елдан).

1925 елдан 2009 елга кадәр В. И. Ленин исемен йөртә.

2009 елның 21 октябрендә Россия Президенты фәрманы буенча Казан дәүләт университеты нигезендә Казан (Идел буе) федераль университеты оештырыла.

КФУ эченә Казан дәүләт финанс һәм икътисад институты, Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты һәм ТР Президенты каршындагы дәүләт һәм муниципаль хезмәт академиясе кертелә. Үзгәртеп кору нәтиҗәсендә, элекке Казан дәүләт университетының факультетлары институт статусын ала, кайберәүләре кушылган югары ук йортлары белән берләштерелә.

Филиаллары
undefined
undefined
undefined
undefined
undefined
undefined
undefined
undefined

Университетның атамасы

Уку йорты тарихи яктан «Казан университеты» буларак билгеле.

1804 елда император I Александр тарафыннан оештырылганнан алып 1917 елгы Февраль инкыйлабынна кадәр, ул «Император Казан университеты» дип, аннан соң кыскартылып Казан университеты дип атала[6].

1918 елда Казан университеты «Казан дәүләт университеты» дип үзгәртелә. В. И. Ленин үлгәннән соң, 1924 елның 26 гыйнварында СССР Үзәк Башкарма комитеты карары нигезендә, югары уку йорты аның хөрмәтенә «В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университеты» дип атала башлый. Бу атама рәсми рәвештә 1925 елның 29 июнендә Бөтенроссия Үзәк башкарма комитеты Президиумы тарафыннан раслана[6].

1955 елда бүләкләнү сәбәпле, «Хезмәт Кызыл Байрагы орденлы В. И. Ульянов (Ленин) исемендәге Казан дәүләт университеты» атамасына алыштырыла, 1979 елдан «Ленин орденлы һәм Хезмәт Кызыл Байрагы орденлы В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университеты» дип атала башлый[7].

1990 нчы еллар башыннан һәм 2010 елга кадәр югары уку йорты «В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университеты» исемен йөртә (КДУ)[7].

Россия Федерациясе Президенты Д. А. Медведевның 2009 елның 21 октябрендәге Указы белән, Казан университеты базасында Казан Идел буе федераль округының үзәк югары уку йорты — Идел буе федераль университеты[8] төзелергә тиеш була.

Югары уку йорты студентлары һәм мөгаллимнәре составы аның атамасын «Идел буе»на[9], үзгәртүгә каршы протест белдерүләре сәбәпле, Россия һәм Татарстан президентлары аның артыннан «Казан университеты» тарихи исемен саклап калу турында уртак фикергә килә.[10] Россия Хөкүмәте Рәисе В. В. Путин тарафыннан 2010 елның 2 апреленнән үзгәртеп оештырыла торган университетка рәсми рәвештә «Казан (Идел буе) федераль университеты» дигән атама бирелә[11][12].

2011 елда Мәгариф һәм фән министрлыгының боерыгы белән, Татарстанның өч югары уку йорты: Алабуга дәүләт педагогика университеты, Казан дәүләт финанс-икътисад институты, Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты Казан (Идел буе) федераль университетына кушыла[13].

Кампусның урнашуы

Россия Федерациясе халыкларының аеруча кыйммәтле мәдәни мирас объектларының дәүләт җыелмасына кертелгән Россиянең тарихи-мәдәни, шәһәр төзелеше һәм архитектура һәйкәле[3] булган Казан университетының архитектура ансамбле Казанның туристлык урыны булып тора, ул Кремль урамындагы кварталны били (Университет, Астрономия, Лобачевский һәм Профессор Нужин урамнары чикләрендә)[14].

Казан федераль университеты 223 360,9 м² уку–лаборатория мәйданнарына, 699 272,82 м² (614 объект) милек комплексы мәйданнарына һәм 364,3 га (76 кишәрлек) җир комплексы мәйданнарына ия[14] [15].

Университет объектлары Татарстанда (Казан, Яр Чаллы, Алабуга, Лениногорск, Алексеевск, Биектау, Лаеш, Тукай Югары Ослан, Яшел Үзән районы), Карачаево-Чиркесиядә (Зеленчук районы), Карелиядә (Лоухи районы), Самара өлкәсендә (Тольятти) һәм Марий Эл Республикасында (Волжск районы) урнашкан[14] [15].

Университетның төп уку биналары комплексы, ягъни университет шәһәрчеге, Казанның шәһәрнең үзәк өлешендә — Вахитов районында: Казан Кремленнән бер чакрым ераклыкта, Тукай мәйданы метро станциясеннән 500 м ераклыкта урнашкан[16].

Студентларның тулай тораклары Совет районының Кызыл Позиция урамы тирәсендә һәм Идел буе районында — Универсиада авылының беренче ике кластерында туплана. Гомумән алганда, университет тулай тораклары 13 000 урынга исәпләнә, шул исәптән Универсиада авылындагы 7000 урын (мәйданы 212 000 м² булган 20 йорт )[14] [15] бар.

2023 елның 19 сентябрендә Казан федераль университетының астрономия обсерваториясен ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы объекты дип таныла[17].

undefined

Тарихы

Империя чоры

Казан университеты — Россиядә иң мөһим фәнни мәктәпләре һәм җәмгыятьләре булган иң борынгы өч классик университетларның берсе.

1804 елның 5 (17) ноябрендә император Александр I тарафыннан расланган Грамота һәм Казан университеты Уставы имзаланган.

Университетның беренче студентлары 1805 елның февралендә Казан гимназиясен (башта Мәскәү университетының «аерым өлеше»[18]) тәмамлаучылар була, ул вакытта университет анда урнашкан булган.

1814 елда классик университетның дүрт бүлеге: әхлакый һәм сәяси фәннәр, физик һәм математика фәннәре, табиб фәннәре һәм сүз фәннәре факультетларының "тулы ачыш"ы була.

Томск университетына нигез салынганчы Казан университеты Россия империясенең иң көнчыгыш университеты булган: аның округына Идел буе, Кама буе, Урал аръягы, Себер һәм Кавказ кергән.

Беренче унъеллыктан ук Казан университеты (беренче Казан гимназиясе белән берлектә) көнчыгыш телләрен һәм көнчыгышны өйрәнүнең әйдәп баручы үзәге булып киткән.

1819 елда университетта М. Л. Магницкийның ревизиясе була, ул университетта "вольнодумлык һәм аллаһсызлык рухы"н таба. Ул үз докладында императордан университетны «халык алдында җимерүне» таләп итә, тик Александр I докладка "Нигә җимерергә, төзәтергә була"дигән резолюция сала. Магницкий Казан уку округының попечителе итеп билгеләнә, бу университеттагы массакүләм реформаларга китерә: күп кенә профессорлар эштән азат ителә, китапханәдән «зарарлы» китаплар алына, студентлар өчен каты казарма режимы билгеләнә.

1825 елда университетның төп корпусы төзелә, ә 1830 елда университет комплексы төзелә: китапханә, химия лабораториясе, анатомия театры, Астрономия обсерваториясе, клиника биналары (оештыруда профессор Ф. О. Йеллачичның әйдәүче ролен аеруча билгеләп үттеләр) һәм башкалар.

Югары уку йорты эре мәгариф һәм фән үзәгенә әверелә. Анда берничә фәнни юнәлеш һәм мәктәп формалаша: химия, математика, көнчыгышны өйрәнү, археология, тарих һәм этнография, медицина, геология, геоботаника һәм башкалар.

1834 елда Казан университетының фәнни журнал — Галимнәр язмалары басыла башлый.

1835 елда Николай I уставы кабул ителгәч, өч факультет эшли башлый: фәлсәфә (сүз һәм физика-математика бүлекләре), юридик һәм табиб.

1837 елда университетта Россиядә беренче кытай теле кафедрасы оештырыла.[19].

1844 елда Казан университеты профессоры Карл Клаус тарафыннан ачылган Россия хөрмәтенә Рутений дип атала, бу элемент патша Россиясендә ачылган бердәнбер химик элемент һәм Россиядә ССРБ-дә ачылган бердәнбер табигый химик элемент дип исәпләнә.

1850 елда Санкт-Петербург университетының көнчыгыш факультеты барлыкка килү сәбәпле, Казан университетыннан барлык көнчыгыш өйрәнү материаллары һәм коллекцияләре тулысынча башкалага күчерелә.

1863 елда Александр II уставы кабул ителгәч, ул дүрт факультетны гамәлгә куя: тарих-филология, физика-математика, юридик һәм медицина.

1875—1883 елларда университетта Казан лингвистика мәктәбе формалаша.

Ватандашлар сугышы вакытында 1918 елның август-сентябрь айларында Казанны штурмлау, соңрак Казан Эшче-Крестьян Кызыл Армиясенең Казан операциясе чорында, Казанда яшәүчеләрнең шактый өлеше, шул исәптән университетның күпсанлы студентлары һәм укытучылары Казанны ташлап китә.

Күп кенә «качкан» Казан университарийлары яңа ачылган Томск һәм Иркутск университетларына алына.[20].

ССРБ вакытында

Совнаркомның 1918 елның 9 октябрендәге декреты нигезендә, галимнәр юкка чыгарыла, ә «мөстәкыйль белем бирү» алып баручы барлык мөгаллимнәр (мәсәлән, өч елдан арыграк укыткан доцентлар) профессор дәрәҗәсенә күчерелә. Бу профессор составын югалткан Казан университетына яңадан нормаль фәнни һәм мөгаллимлек эшен оештырырга мөмкинлек бирә.

Халык комиссарлары советының 1919 елның 1 ноябрендәге «Барлык югары уку йортлары һәм югары уку йортлары каршында рабфакларны оештыру турында» указы нигезендә 1919 елның 17 сентябрендә Казан университетында рабфак ачыла, бу РСФРСР-да бишенче эшче факультет була.

1922 елның 22 маенда Казан политехника институтының авыл хуҗалыгы факультеты һәм Казан дәүләт университетының урман факультеты берләшмәсе нигезендә Казан авыл хуҗалыгы һәм урманчылык институты оештырыла.[21].

Бөтенроссия Үзәк сайлау комиссиясе Президиумының 1925 елның 29 июнендәге карары белән Казан дәүләт университетына рәсми рәвештә В.и. Ульянов-Ленин исеме бирелә.

1930 елларда Казан университеты факультетлары Идел буеның күп кенә яңа вузларын ачу һәм торгызу өчен нигез була. 1930 елда КДУның медицина факультетын Казан дәүләт медицина институтына бүлеп бирә, 1931 елда КДУның икътисад факультетын Казан дәүләт финанс-икътисад институтына үзгәртеп кора, КДУның юридик факультетына Совет хокукы институты, КДУның химия факультеты Казан илкүләм тикшеренү технология университетына әврелә, 1932 елда КДУның аэродинамика бүлеге нигезендә Казан авиация институты төзелә.

Бөек Ватан сугышы вакытында 1941—1943 елларда Казан университетында Мәскәүдән һәм Ленинградтан ССБР Фәннәр академиясе учреждениеләре, аларның хезмәткәрләре өчен тораклар урнашкан.

Шулай итеп, университетның төп корпусында Академия президиумы (вице-президентлары О. Ю. Шмидт һәм Е. А. Чудаков җитәкләгән, ә 1943 елдан — А. Ф. Иоффе һәм Л. А. Орбели) урнаша, шулай ук берничә эре академия институты, шул исәптән ФИАН, Физпроблемалар һәм Физтех институты Казан университетында эшли.

1945 елның апрелендә университет һәм академик бүлекчәләр базасында ССБР Фәннәр академиясенең Казан филиалы оештырыла.

1952 елда Казан юридик институты (элеккеге Совет хокукы институты) яңадан КДУ юридик факультеты итеп күчерелә.

1953 елда КДУның химия корпусы төзелә.

1955 елда университет Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнә.

1970 елларда университет шәһәрчегенең заманча биек корпуслары: физик (1973) һәм мехмат (1978) төзелә.

1979 елда университет Ленин ордены белән бүләкләнә.

1989 елда университет каршында мәдәни-спорт комплексы («Уникс» КСК) ачылды.

Хәзерге тарих

1996 елда университет Россия Президенты указы белән "Россия Федерациясе халыкларының аеруча кыйммәтле мәдәни мирас объектларының дәүләт җыентыгы"на кертелде (башта В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университеты буларак[22]), 2010 елдан КФУ буларак[23].

Институтлар һәм факультетлар

  • Фундаменталь медицина һәм биология институты
  • Экология һәм табигатьтән файдалану институты
  • Геология һәм нефть-газ технологияләре институты
  • Инженерлык институты
  • Физика институты
  • А. М. Бутлеров ис. химия факультеты
  • Н. И. Лобачевский ис. математика һәм механика институты
  • Юридик факультеты
  • Идарә итү, икътисад һәм финанслар институты
  • Мәгълүмати технологияләр һәм мәгълүмати системалар югары мәктәбе
  • Хисаплау математикасы һәм мәгълүмати технологияләр югары мәктәбе
  • Бизнес югары мәктәбе
  • Л. Н. Толстой ис. филология һәм мәдәниятара багланышлар институты
  • Иҗитмагый-фәлсәфи фәннәр һәм массакүләм багланышлар институты
  • Халыкара мөнәсәбәтләр, тарих, һәм Шәрекъне өйрәнү институты
  • Псхилогия һәм мәгариф институты

Уку йортын тәмамлаган шәхесләр

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Казанский университет (рус.) // Энциклопедический словарь — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1894. — Т. XIIIа. — С. 903—905.
  2. ↑ Распоряжение Правительства Российской Федерации от 19.08.2022 № 2325-р
  3. ↑ 1 2 Салахов, Бухараев, 2008
  4. ↑ Филиал КФУ в городе Джизаке Республики Узбекистан. 2022 елның 6 октябрь көнендә архивланган. Сайт КФУ
  5. ↑ Рөстәм Миңнеханов Үзбәкстанда Казан федераль университетының беренче чит ил филиалын ачты. Татар-информ, 10.10.2022
  6. ↑ 1 2 Казанский университет: как его теперь называть? [неопр.]. Казанские истории. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 февраль 2021. Архивировано 25 июль 2021 года.
  7. ↑ 1 2 День в истории: отъезд Шаляпина, День кораблестроителя, признание независимости Сейшел. 25 февраль 2025 тикшерелде.
  8. ↑ Указ Президента РФ от 21 октября 2009 года № 1172 «О создании федеральных университетов в Северо-Западном, Приволжском, Уральском и Дальневосточном федеральных округах» // Собрание законодательства РФ. — 2009. — № 43. — Ст. 5048.
  9. ↑ Студенты КГУ устроили сходку против переименования вуза в ПФУ Архивная копия от 6 апрель 2020 на Wayback Machine // Газета «Бизнес Online». — 26 октября 2009 года.
  10. ↑ Студенты КГУ устроили сходку против переименования вуза в ПФУ 2020 елның 6 апрель көнендә архивланган. // Газета «БИЗНЕС Online». — 26 октября 2009 года.
  11. ↑ Мякзюм Салахов: Казанский университет сохранит историческое имя 2020 елның 6 апрель көнендә архивланган. // Газета «БИЗНЕС Online». — 28 октября 2009 года.
  12. ↑ Распоряжение Правительства РФ от 2 апреля 2010 года № 500-р «О создании федерального государственного автономного образовательного учреждения высшего профессионального образования „Казанский (Приволжский) федеральный университет“» // Собрание законодательства РФ. — 2010. — № 15. — Ст. 1811.
  13. ↑ Андрей Фурсенко объединил четыре вуза Татарстана в КФУ — Татцентр.ру. Татцентр. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 февраль 2021. Архивировано 4 октябрь 2021 года.
  14. ↑ 1 2 3 4 Главная \ Сведения об образовательной организации. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 февраль 2015. Архивировано 17 февраль 2015 года.
  15. ↑ 1 2 3 Цифры и факты // Сайт Казанского (Приволжского) федерального университета.
  16. ↑ Казанский университет: от одного здания к студенческому городку. Казанские истории. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 октябрь 2015. Архивировано 30 гыйнвар 2017 года.
  17. ↑ Обсерваторию в Татарстане внесли в список всемирного наследия ЮНЕСКО. РБК (19 сентябрь 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 сентябрь 2023.
  18. ↑ Указ Правительствующего Сената от 21 июля 1758 года об учреждении гимназии в городе Казани // Полное собрание законов Российской империи. — Т. 15. — С. 242.
  19. ↑ Триста лет китайского языка в России, archived from the original on 2012-08-18, retrieved 2020-04-21 
  20. ↑ Малышева С. Ю. «Великий исход» казанских университариев в сентябре 1918 года 2018 елның 23 ноябрь көнендә архивланган. // Научно-документальный журнал «Гасырлар авазы — Эхо веков». — 2003. — № 1-2.
  21. ↑ Елена Маслова. «Рабфак шаг за шагом продвигался вперёд» (Рабочий факультет Казанского университета в 1919—1926 гг.) 2016 елның 16 март көнендә архивланган. // Научно-документальный журнал «Гасырлар авазы — Эхо веков». — 2004. — № 2.
  22. ↑ Указ Президента РФ от 30 июля 1996 года № 1112 «О включении отдельных объектов в Государственный свод особо ценных объектов культурного наследия народов Российской Федерации» // Собрание законодательства РФ. — 1996. — № 32. — Ст. 3894.
  23. ↑ Указ Президента РФ от 26 октября 2010 года № 1289 «О внесении изменения в Указ Президента Российской Федерации от 30 июля 1996 года № 1112 „О включении отдельных объектов в Государственный свод особо ценных объектов культурного наследия народов Российской Федерации“» // Собрание законодательства РФ. — 2010. — № 44. — Ст. 5661.

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр