Чемезов Сергей Викторович

Сергей Чемезов 1952 елның 20 августында Иркутск өлкәсенең Черемхово шәһәрендә туа.

1975 елда Чемезов Иркутск халык хуҗалыгы институтын, соңрак — Генштабның Хәрби академиясе каршындагы югары академик курсларны тәмамлый. Икътисад фәннәре докторы, профессор, Хәрби фәннәр академиясенең хакыйкый әгъзасы.

1975–1980 елларда Чемезов Иркутск сирәк һәм төсле металлар фәнни-тикшеренү институтында инженер, фәнни хезмәткәр, лаборатория мөдире урынбасары булып эшли. 1980 елдан «Луч» эксперименталь-сәнәгать берләшмәсендә эшли, 1983–1988 елларда «Луч» берләшмәсенең ГДРдагы вәкиллеген җитәкли, анда Владимир Путин белән таныша. Чемезов белән Владимир Путин КГБның Дрезден резидентурасында бергә эшләгәннәр^[6], бер йортта яшәгәннәр, шул еллардан бирле дус калалар^[7].

1988–1996 елларда Чемезов — «Совинтерспорт» тышкы сәүдә берләшмәсе генераль директоры урынбасары. 1996–1999 елларда РФ Президенты эшләре идарәсенең тышкы икътисади элемтәләр бүлеге башлыгы (Путин җитәкчелегендә), соңрак — Россия Президенты администрациясенең тышкы икътисади элемтәләр идарәсе башлыгы булып эшли^[8].

1999 елның сентябреннән 2000 елның ноябренә кадәр — Промэкспорт дәүләт компаниясе генераль директоры. 2000 елның августыннан Россия Федерациясенең чит дәүләтләр белән хәрби-техник хезмәттәшлек мәсьәләләре буенча Россия Федерациясе Президенты каршындагы комиссия әгъзасы булып тора^[7].

2000 елның ноябреннән 2004 елның апреленә кадәр — генераль директорның беренче урынбасары, 2004–2007 елларда — «Рособоронэкспорт» ФДУП  [рус.] (тат. генераль директоры.

Россия Федерациясе Президентының 2007 елның 26 ноябрендәге Указы белән Чемезов вазифасыннан азат ителә һәм 2012 ел ахырында Ростех  [рус.] (тат. дип үзгәртелгән «Ростехнологияләр» дәүләт корпорациясенең генераль директоры итеп билгеләнә^[9][10].

2006 елның 2 декабрендә «Бердәм Россия» Бөтенроссия сәяси партиясенең VII съездында Чемезов партиянең Югары Советы бюросы составына сайлана. 2012 елның 26 маенда узган VIII съездда Югары совет бюросына кабаттан сайлана^[11].

IT-технологияләр өлкәсендә яшь новаторларның ординар булмаган проектларын ачыклау һәм аларга ярдәм итү максатыннан 2010 елның декабреннән гамәлгә ашырыла торган «Бердәм Россия» нең «IT-прорыв» проектының координаторы булып тора.

Мәскәүдә яшәүче һәм эшләүче атаклы шәхесләрне берләштергән Иркутскның «Байкал» якташлык җәмгыятенең президенты булып тора^[3] (җәмгыятькә Волынов Борис Валентинович, Исайкин Анатолий Петрович, Мацуев Денис Леонидович, Межевич Валентин Валимович, Мезенцев Дмитрий Федорович кебек шәхесләр керә^[12][13]).

2025 елның 5 августында җәмәгатьчелек игътибарын Чемезовның 2026 елда, күп еллар дәвамында эшләнгән, җыелган, тәҗрибә очышларыннан һәм сынаулардан соң, Ростехның тулысынча импортны алмаштырган яңа МС-21, SJ-100 һәм Ил-114  [рус.] (тат. пассажир очкычларын серияле җитештерә башлаячагы турындагы белдерүе җәлеп итә^[14][15].

2007 елның 26 ноябреннән Чемезов «Ростех» дәүләт корпорациясенең алыштыргысыз җитәкчесе булып тора^[16]. Аның җитәкчелегендә компаниядә структур реформалар гамәлгә ашырылган, алар оборона-сәнәгать комплексы предприятиеләренә зыяннан чыгарга һәм җитештерү үсешен тәэмин итәргә ярдәм иткән.

«Коммерсантъ» газетасы хәбәр иткәнчә, 2009 елда, дәүләт корпорациясенә 437 оборона сәнәгате предприятиесе баланска тапшырылганда, группаның гомуми зыяны 630 млрд сум тәшкил иткән. Әлеге предприятиеләрнең 30% ы кризис алды һәм кризис хәлендә , 28 е — банкротлык стадиясендә булган, 17 предприятие хуҗалык эшчәнлеген алып бармаган, ә 27 се өлешчә милекләрен югалткан яисә югалту куркынычыалдында булган^[17]. «Ростех»ның шул чор хисабы буенча, 511 млрд сумлык керем шартларында предприятиеләрнең консолидацияләнгән зыяны 61 млрд сумга җиткән^[18].

Чемезов искә төшергәнчә, «безгә тапшырылган барлык активларны тәртипкә китерергә: җитештерүне оптимальләштерергә, финанс яктан савыктырырга һәм модернизацияләргә кирәк иде. Предприятиеләр җитәкчелегендә криминалны бетерергә, профильле булмаган активлардан котылырга, тулы бер тармакларда өзелгән җитештерү чылбырларын торгызырга һәм ахыр чиктә гомуми стандартлар буенча эшли торган бердәм структура төзергә кирәк иде»^[18].

Чемезов җитәкчелегендә компания җитештерү үсешен елына 20-30 % ка тәэмин итә, бу — Россия буенча уртача күрсәткечтән биш тапкыр югарырак. 2012 елда дәүләт корпорациясенең суммар кереме 2 тапкырга диярлек ара һәм якынча 1 трлн сум тәшкил итә (963 млрд сумнан артык, шул исәптән 70 илдә экспорт эшчәнлегеннән — 240 млрд сум), ә чиста табыш 40 млрд сумга якын була^[17].

2020 елның июнендә Чемезовның РФ Президенты Путинга тәкъдим иткән хисабы буенча «Ростех» ның 2020 елдагы кереме 1,878 триллион сумга кадәр арткан. Корпорация кереме структурасының өчтән береннән артыгын гражданлык продукциясеннән кергән керемнәр тәшкил иткән (33,9 %), 2019 ел белән чагыштырганда бу сан 6% ка арткан (636 миллиард сум)^[19].

Чемезов «Россия машина төзүчеләр берлеге» рәисе һәм эш бирүчеләрнең шул ук исемдәге Гомумроссия тармак берләшмәсе президенты булып тора^[20].

Россия Фәннәр академиясе Шурасының оборона өлкәсендәге тикшеренүләр буенча әгъзасы^[21]. БРИКС берләшмәсенең Эшлекле советында Россия вәкиле^[22].

Ростех башлыгы РФнең чит илләр белән хәрби-техник хезмәттәшлек мәсьәләләре буенча комиссия составына керә^[23], аның кысаларында Россиянең хәрби билгеләнештәге продукция дөнья базарында иң эре уенчы буларак үз позицияләрен сакласын һәм ныгытсын өчен актив чыгыш ясый.

Чемезов — «Хезмәт резервлары» Бөтенроссия физкультура-спорт җәмгыятен торгызу идеологларының берсе һәм җәмгыятьнең күзәтчелек советы рәисе булып тора. 2022 елның февралендә «Хезмәт резервлары» эш масштабын сизелерлек дәрәҗәдә арттыра^[24].

2019 елда Чемезов җитәкчелегендәге Ростех дәүләт корпорациясе коллективы Иркутск өлкәсендәге көчле су басу нәтиҗәсендә сыену урынын югалткан кешеләргә ярдәм күрсәтә. Барлык кирәкле инженерлык инфраструктурасы: үзәк суүткәргеч, электр белән тәэмин итү, яктырту булган яңа микрорайон аякка баса. Хәйрия проекты кысаларында Черемховода 32 ике фатирлы коттедж төзелә^[25].

Аерымлыкның иң югары дәрәҗәсе:

• Россия Федерациясе Герое (сентябрь 2019, указ бастырылмаган)^[45][46].

Орденнар:

• I дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены (2017)^[47];
• II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены (2012)^[48];
• III дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены (2007 елның 20 августы) — чит илләр белән хәрби-техник хезмәттәшлекне үстерүдәге казанышлары өчен;
• IV дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены (2005);
• Почёт ордены (14 гынвар 2002);
• Дуслык ордены (2009);
• Мактаулы Легион ордены (Франция, март 2010) — югары технологияле җитештерү өлкәсендә Россия-Франция хезмәттәшлеген үстерүгә керткән өлеше өчен^[49];
• Командор дәрәҗәсендәге «Италия Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены (Италия, 2010) — «Ростехнологияләр» корпорациясе оешмаларының эре Италия компанияләре белән партнерлыгын уңышлы киңәйткән өчен;
• II дәрәҗә «Достык» ордены (Казакъстан);
• Изге бөек кенәз Димитрий Донской ордены (РПЦ);
• I дәрәҗә Изге кенәз Даниил Московский ордены (РПЦ);
• II дәрәҗә преподобный Серафим Саровский ордены (РПЦ)^[50];
• I дәрәҗә преподобный Сергий Радонежский ордены (РПЦ) (2014 елның 18 июле) — Троица-Сергиев лаврасына күрсәтелә торган ярдәмгә игътибар йөзеннән^[51].

Медальләр:

• «Россия флотына 300 ел» юбилей медале;
• «Мәскәүнең 850 еллыгы истәлегенә» медале;
• «Санкт-Петербургның 300 еллыгы истәлегенә» медале;
• «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале;
• «СССР Кораллы Көчләренә 60 ел» юбилей медале;
• «СССР Кораллы Көчләренә 70 ел» юбилей медале;
• I һәм II дәрәҗә «Хәрби хезмәттәге аерымлык өчен» медале (ФСБ);
• III дәрәҗә «Югары дәрәҗәдәге хезмәт өчен» медале;
• «Хәрби бердәмлекне ныгыткан өчен» медале;
• «Бурычка тугрылык өчен» медале (ГФС);
• «Кырымны һәм Севастопольне азат иткән өчен» медале (17 март 2014) — Кырымның Россиягә кайтуына шәхси өлеш керткән өчен.

Башка бүләкләр:

• Россия Федерациясе Федераль Собраниесе Дәүләт Думасының Мактау кәгазе ( ноябрь 2017) — закон чыгару мәсьәләләре буенча Дәүләт Думасы эксперты сыйфатында актив катнашкан өчен^[52];
• 2004 ел өчен фән һәм техника өлкәсендә Россия Федерациясе Хөкүмәте премиясе лауреаты^[53];
• «Оборона-сәнәгать комплексы» номинациясендә «Ел кешесе-2004» милли премиясе лауреаты^[54];
• «Дөнья тәҗрибәсе һәм Россия икътисады» халыкара форумының «Россия икътисады лидеры-2004» мактау билгесе лауреаты^[54];
• АВНның А. В. Суворов исемендәге премиясе лауреаты^[54];
• Иркутск шәһәренең Мактаулы гражданины (2011 елның 21 апреле) — Иркутск шәһәренең социаль-икътисадый һәм мәдәни үсеше өлкәсендәге зур казанышлары өчен^[55];
• Казан шәһәренең мактаулы гражданины (12 август 2025)^[5].