Селен

Селен (лат. Selenium, Se) — Менделеевның периодик таблицасының 4 период, 16 төркем элементы. Тәртип номеры - 34. Атом массасы элемент 78,971(8)^[1]

Киселештә ялтыраучан, соры төстә (аллотроп формасы тотрыклы, тотрыксыз формалары — кызыл төснең төрле төсмерләрендә). Халькогеннарга карый. Металл түгел.

Селен элементының символы — Se (Селен тип укыла).

1817 елда Й. Я. Берцелиус тарафыннан ачылган.

Берцелиус Готлиб Ган белән бергә күкерт кислотасында өлешчә кызыл, өлөшчә көрәнсу утырмаларын тикшергәннәр.

Тикшерүләрендә ул әлегә кадәр билгеле булмаган, сыйфатлары буенча теллурга охшаш металл таба. Теллур — Җир планетасының исеме, Берцелиус үзе әйтүенчә, аны шул аналогия нигезендә яңа матдәне Селен (Ай планетасы) дип атый (грек σελήνη)^[2]

Селенның агулы булуы соңрак ачыкланган. 1954 елда селенның микроорганизмнар өчен биологик әһәмиятенең беренче билгеләре табыла^[3]^[4].. 1957 елда имезүселәр биологияһында селендың мөһим роле асыклана^[5]^[6]..

1970-енче елларда үзара бәйсез ике энзим төркемендә селен барлыгы ачыклана, соңыннан аксымнарда селеноцистеин табыла^[7]

Атамасы грек. σελήνη — Ай планетасыннан. Элемент табигатьтә аның белән химик яктан охшаш теллурның (Җир хөрмәтенә аталган) иярчене булуы белән бәйле.

Җир кабыгында селен нисбәте — 500 мг/т. Селен 37 минерал барлыкка китерә, алар арасында беренче чиратта ашавалит FeSe, клаусталит PbSe, тиманнит HgSe, гуанахуатит Bi₂(Se, S)₃, хастит CoSe₂, платинит PbBi₂(S, Se)₃ булырга тиеш. Сирәк кенә селен самородогы очрый. Төп сәнәгать әһәмиятенә сульфид ятмалары ия. Сульфидларда селен микъдары 110 г/т кадәр тирбәлә. Диңгез суында селен концентрациясе 0,4 мкг/л^[8]. Кавказ Минераль суларында селен 110 мкг/л тәшкиләтле чыганак бар^[9].

↑ ингл. Atomic weights of the elements 2013 (IUPAC Technical Report)
↑ Цитирование по статье http://www.chemistry.narod.ru/tablici/Elementi/se/Se.htm 2007 елның 25 гыйнвар көнендә архивланган.
↑ Pinsent, Jane. The need for selenite and molybdate in the formation of formic dehydrogenase by members of the Coli-aerogenes group of bacteria [ингл.] // Biochem J. [рус.] (тат. : journal. — 1954. — Vol. 57, no. 1. — P. 10—16. — PMID 13159942. — Калып:PMC.
↑ Stadtman, Thressa C. Trace Elements in Man and Animals 10 [неопр.]. — 2002. — С. 831. — ISBN 0-306-46378-4. — DOI:10.1007/0-306-47466-2_267.
↑ Schwarz, Klaus; Foltz, Calvin M. Selenium as an Integral Part of Factor 3 Against Dietary Necrotic Liver Degeneration [ингл.] // Journal of the American Chemical Society [рус.] (тат. : journal. — 1957. — Vol. 79, no. 12. — P. 3292—3293. — DOI:10.1021/ja01569a087.
↑ Oldfield, James E. Selenium [неопр.]. — 2006. — С. 1. — ISBN 978-0-387-33826-2. — DOI:10.1007/0-387-33827-6_1.
↑ Hatfield, D. L.; Gladyshev, V. N. How Selenium Has Altered Our Understanding of the Genetic Code [ингл.] // Molecular and Cellular Biology [рус.] (тат. : journal. — 2002. — Vol. 22, no. 11. — P. 3565—3576. — DOI:10.1128/MCB.22.11.3565-3576.2002. — PMID 11997494. — Калып:PMC.
↑ Riley J.P., Skirrow G. Chemical Oceanography. Vol. I, 1965.
↑ http://светоносная.рф/index_htm_files/protocol.pdf 2020 елның 9 гыйнвар көнендә архивланган.

Селен// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 23-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source. [ингл.]
IUPAC Standard Atomic Weights Revised 2005 елның 29 декабрь көнендә архивланган. (2005). [ингл.]