Ул (бала)

• үзенең ата-анасына карата ир бала; угыл;
• ир затыннан булган яшь буын.

уллы (улы булган); уллык (ул хәле, ул булу); уллыкка (гаиләгә бала итеп, балалыкка); уллы-кызлы (улы да, кызы да булган, балалы); улсыз (улы булмаган; дәвамчысыз).

Угыл нигезеннән татар диалектларында уғлақ, улақ, ылак «һәрнинди хайван баласы, бәти» һәм углан / оглан «княжич» мәгънәсендәге сүзләр ясалган. Шор теле сөйләшләрендә улак / уланшак сүзе «ир бала, бала» мәгънәсендә дә кулланыла. Угыл һәм углан нигезләре татар телендә һәртөрле фономорфологик модификацияләргә бай: угылчак ~ угланчак, угылчык ~ угланчык, угыл-ушак, углан-ушақ һәм башкалар шуңа мисал булып тора.

Олан, ылан вариантлары татар теле сөйләшләрендә очрый һәм «дитятко, малыш; братец» мәгънәсен белдерә. Иске татар телендә ŏлан берәмлеге улан «асылзат егет; шаһзадә, принц» сүзеннән поэтик-иркәләүле атама буларак кулланылган.

Ир баланы яше буенча аеру өчен татар телендә төрле лексик берәмлекләр кулланыла: ул / ир бала / малай / яшүсмер / егет / ир.

Әдәби телдә «балигъ булу» мәгънәсе Минзәлә һәм Бөре сөйләшендә, әдәби нормадан тыш, самай сүзе белән дә белдерелә. Көнчыгыш диалектларда бу мәгънәдә ир йеткән пала, қәткә йеткән, қатыққан сүзләре кулланыла.

Угылың Ырумга, кызың Кырымга (китсен)

• Ырум (рум) — элеккеге Рома (Рим) һәм Византия империяләре. Соңыннан Алтын Урда һәм Мисыр кыпчаклары булган мәмлүкләр өстенә кат-кат тәре походлары ясап, һәр мәртәбәсенә җиңелгән дәүләтләр. Кырым исә ул заманнарда Алтын Урданың тәхет калаларыннан берсе. Бу борынгыдан калган теләкнең мәгънәсе: угылың Ырумга — Рим империясенә, ягъни тәре походчыларына каршы сугышка китсең, кызың Алтын Урда резиденциясе булган Кырым бәкләренә кияүгә китсен. XIV гасырларда әйтелеп, шуннан таралган булса кирәк.

Ул (да) булды, кыз кирәк

• кирәкнең арты бетми, башта ул (угыл) булсын дип, улы булгач, инде кызыбыз да булсын, дип теләгән кебек.

Ул да тумас, кыз да тумас, туса да тормас

• юньсез кеше, дөньяга берни дә китерә, калдыра алмый торган булдыксыз бәндә.

Ул да түгел, кыз да түгел

• инкарь һәм раслама: алай да түгел, болай да түгел, дөресе тегеләй.

Уллы кеше губернатор, кызлы кеше көтеп ятыр

• уллы кеше кызны сайлап ала, кыз ирексез көтеп ята. Кызны кияүгә бирү, бирелсә дә тору-тора алу мәсьәләсе катлаулы булу.  

Улым — ул, кызым — кыз

• кеше арасында улы-кызы белән мактанып әйтү.  

Халык улы

• туган халкын яклап көрәшүче.

Чибәр ул. Чибәр угыл

• киленнәрнең каенеләрен исеме белән атамыйча, шулай тел яшереп атап йөртүләре.

• Акыллы ул — алтын кул.
• Алты ул тапкан хатынны ханым дисәң, урыны бар;

Җиде ул тапкан хатынны җаным дисәң, урыны бар;

Тугыз ул тапкан хатынны тугзак дисәң, урыны бар;

Өеңдә бала уйнаса, Оҗмах дисәң, урыны бар.

• Атага ул булмасаң, хатынга кол булырсың.
• Атадан качкан ул башсыз, хуҗадан качкан кол башсыз.

• Бер угыл — угыл түгел, ике угыл — исәп түгел, өч угыл — исәп башы, дүрт угыл — нигез ташы, биш угыл — авыл, алты угыл — кала, җиде угыл яу ала.
• Ил улсыз булмас, җир гөлсез булмас.
• Ир балалы хатын алтын табактан аш ашар.
• Ир бала унбиштә өй хуҗасы.
• Каты тунны туным димә, кеше улын улым димә.
• Укыган угыл — атадан олы.
• Ул азса, кесәсендә алып кайтыр, кыз азса, итәгендә алып кайтыр.
• Улы барның кулы бар.
• Улы барның уты бар.
• Улымның кулы озын, сәфәренең юлы озын.
• Улым юк урамда, кайгым юк буранда.
• Улың белән мактанма, улыңның кулы белән мактан.
• Улың булуга куанма, мие булуга куан.
• Улың йәштә тәрбияче бул, улың үскәч туган бул.
• Улы юкның кулы юк.
• Унга җитте — ул булды.
• Уңган хатын ул китерер, изге хатын кыз китерер.
• Уртанчы улга ук та юк, чук та юк.
• Усал улым булганчы, уфылдык картым булсачы.
• Үземнеке үземә җиткән, улымның буе ботыма җиткән.
• Ялгыз ул яудан каты.

Васфибануның угылы Рәшит Оренбургта мәктәптә укый иде (Г. Исхакый «Кәләпүшче кыз»).

Бердәнбер улының күптән түгел вафаты картны тагы ныграк ватканга охшый (Г.Ибраһимов «Казак кызы»).

Доктор Әхмәт Фәтхулла хәзрәтнең улы, атасыннан яшьләй калып, бик күп тырышулар белән университет тәмам иткән һәм, атасына караганда, бөтенләй икенче тормыш кешесе булып киткән бер зыялы татар иде (Ф. Әмирхан «Фәтхулла хәзрәт»).

Сәлим карт кызы белән улын ияртеп казармага таба китеп барды (М. Галәү «Мөһаҗирләр»).

Беренче көнне үк шәһәрнең икенче читеннән отставкадагы полковник улы белән килене дә аны күрергә килеп җиттеләр (Ә. Еники «Әйтелмәгән васыять»).

Аның улы, зурлар күрмәгән арада, кече яктан мине үз янына чакырды (Г. Бәширов «Туган ягым — яшел бишек»).

Әтисе заманы өчен алдынгы фикерле кеше булган ахрысы, улын русча укырга биргән (Г. Әпсәләмов «Ак чәчәкләр»).

Синдә минем углымның улы бар, киленем бар (Н. Фәттах «Итил суы ака торур)».

— Улым, йөрмә, егылып харап булырсың, тыңла сүземне, — дип ялынды (М. Мәһдиев «Кеше китә — җыры кала»).

Бөтен эшен ташлап, беркөнне ул улы Гозәер белән кызы Сәкинәне алып, Кызыл Тауга менде (Р. Батулла «Юл буенча зәңгәр чәчәк»).

— Син инде, улым, авылга кайтарып кил мине бүген, яме, — диде ул, ике уйлар урын калдырмыйча (Р. Мәхәммәдиев «Безнең әниләр бәхете»).

Улы белән хатыны кайтса, капка төбендә булуың хәерле: бөтенләй үк беткән дип уйламасыннар (В. Нуруллин «Җавап бир, кеше»).

Ул үзенең үсмер улы белән чират буенча килгән көтүче вазифасын үтәргә чыккан (А. Тимергалин «Игезәкләр»).

Әнә күрше Миннисаның улы әллә кайларда укыды (А. Мансуров «Гайбәт түгел, гыйбрәт өчен»).

Шулчак, барлык кешене сискәндереп, кече улы Айратның тавышы яңгырады (В. Имамов «Күке»).