Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Чыңгыз Айтматов

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Айтматов фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Чыңгыз Айтматов (Чыңгыз Түрәкол улы Айтматов, рус. Чинги́з Тореку́лович Айтма́тов, кырг. Чыңгыз Төрөкул уулу Айтматов; 12 декабрь 1928, Шекер — 10 июнь 2008, Nürnberg, Бавария) — кыргыз һәм рус язучысы[6][7][8]; дипломат.

Социалистик Хезмәт Герое (1978)[9], Кыргыз Республикасы каһарманы (1997), Кыргыз ССР халык язучысы (1968), Кыргыз ССР ФА академигы (1974), Ленин премиясе (1963) һәм өч СССР Дәүләт премиясе лауреаты (1968, 1977, 1983).

Ч. Айтматовның әсәрләре дөньяның 174 теленә тәрҗемә ителә, аларның гомуми тиражы 80 миллионга җитә. Массакүләм мәгълүмат чаралары буенча, берничә мәртәбә әдәбият өлкәсендәге Нобель премиясенә номинацияләнә[10].

Тәрҗемәи хәле

Чыгышы

1928 елның 12 декабрендә Кыргыз АССРның Талас кантоны, (хәзерге Кыргызстанның Талас өлкәсе) Шекер авылында туа. Әтисе, Түрәкол Айтматов (1903—1938), башта крестьян активисты, аннары Совет һәм партия хезмәткәре, Кыргыз ССРның күренекле дәүләт эшлеклесе була; 1937 елда кулга алына һәм 1938 елда атып үтерелә. Әнисе, Нәгыймә Габделвәлиева (1904—1971), милләте буенча татар, армия сәяси хезмәткәре, соңыннан җәмәгать эшлеклесе була. Чыңгыз һәм аның бертуганнары әтисе кулга алынганчыга кадәр килеп төпләнгән Шекердә үсәләр[11]. Бөек Ватан сугышы елларында ундүрт яшьлек яшүсмер авыл советы сәркатибе вазифасын башкара; укытучы, финагент, комбайнчы һәм тракторчы ярдәмчесе булып эшли. Сигез сыйныфны тәмамлагач, Җамбыл зоотехникумына (хәзер Кулан агротехника көллияте) укырга керә, аны яхшы билгеләргә генә тәмамлый. 1948 елдан Фрунзедагы Кыргыз авыл хуҗалыгы институтында белем ала, аны 1953 елда бетерә.

Әдәби эшчәнлеге

1952 елда рус телендә язылган «Газетчик Дзюйо»[12] хикәясе  [рус.] (тат. («Комсомолец Кыргызстана» газетасы, 1952, 6 апрель)[13][14][15][16][17] белән матбугатта дебют ясый, шуннан соң кыргыз һәм рус телләрендә язылган әсәрләрен бастыра башлый[18][19]. Институтны тәмамлагач, өч ел дәвамында мал табибы булып эшли, бер үк вакытта хикәяләр язуын һәм бастыруын дәвам итә.

1956 елда Мәскәү югары әдәби курсларына укырга керә, аны 1958 елда тәмамлап чыга. Кыргыз телендәге «Йөзгә-йөз» повесте  [рус.] (тат. 1957 елның июнендә «Ала-Тоо» журналында һәм киләсе елда, рус теленә тәрҗемә ителеп, «Октябрь» журналында бастырыла[20]. 1958 елда Айтматовка дөньякүләм танылу китергән «Җәмилә» повесте дөнья күрә һәм Луи Арагон тарафыннан француз теленә тәрҗемә ителә[9].

1959—1965 елларда «Литературный Кыргызстан» журналының баш мөхәррире хезмәтен башкара, бер үк вакытта «Правда» газетасының Кыргыз ССР буенча үз хәбәрчесе булып эшли[21]. 1959 елдан КПСС әгъзасы.

"Җәмилә"дән соң «Дөя күзе» (1960), «Беренче укытучы» (1961), «Анам кыры» (1963) әсәрләре, «Таулар һәм далалар повестьлары» (1963) җыентыгы басылып чыга, алар өчен язучыга Ленин премиясе тапшырыла. Бу әсәрләрнең барысы да бер үк вакытта кыргыз телендә һәм рус теленә тәрҗемә ителеп бастырыла. 1965 елда Андрей Кончаловский тарафыннан "Мосфильм"да «Беренче укытучы» повесте, Лариса Шепитько тарафыннан «Дөя күзе» әсәре экранлаштырыла (Кемел ролен Болыт Шәмшиев башкара).

«Бәхил бул, Гөлсары!» (1966) повесте өчен Айтматов Дәүләт премиясенә лаек була. Бу әсәргә кадәр ул ике телдә — башлыча кыргыз, аннан соң нигездә рус телендә иҗат итүгә күчә[22][23][24][25][26][27]. «Ак пароход» (1970) повесте рус телендә басылып чыга; аның буенча төшерелгән фильм Берлин һәм Венециядә барган халыкара кинофестивальләрдә күрсәтелә. Айтматовның казах драматургы Калтай Мөхәммәтҗанов белән уртак хезмәте — «Фудзиямуга күтәрелү» пьесасы (1973) әлегә кадәр Казахстан театр сәхнәләреннән төшми[28]. «Ранние журавли» (1975) повесте өчен Айтматов Токтогол исемендәге Кыргызстан премиясенә лаек була. 1973 елның 31 августында Совет язучылары төркеменең А. И. Солженицын һәм А. Д. Сахаров турындагы хатына имзасын куя. 1977 елда «Пегий пес, бегущий краем моря» повесте басылып чыга, соңрак ул алман һәм рус кинематографистлары тарафыннан экранлаштырыла.

1978 елда Социалистик Хезмәт Герое исеменә лаек була.

1980 елда «Гасырдан да озын көн» романы чыга, аның өчен Айтматовка икенче мәртәбә Дәүләт премиясе бирелә. СССРда басылган соңгы әсәре булып «Ахырзаман» романы тора (1986). Язучы Германия Федератив Республикасына баргач, үзенең булачак алман тәрҗемәчесе һәм менеджеры Фридрих Хитцер белән таныша. Аларның хезмәттәшлеге тәрҗемәченең кинәт инфаркттан вафат булуына кадәр, ягъни 2007 елның гыйнварынача дәвам итә.

Айтматовның Совет чорыннан соң иҗат ителгән барлык әсәрләре алман телендә Фридрих Хитцер тәрҗемәсендә Швейцариянең Фionsverlag нәшриятында басыла.

2012 елда Айтматов кабинетында моңарчы дөнья күрмәгән романының кулъязмасы табыла. «Земля и флейта» дип аталган текстта 1940 елларда Кыргызстанның иң эре төзелешләренең берсендә — Зур Чуй каналын төзүдә катнашкан һәм Чуй буддасының зур сынын тапкан кеше турында языла. Әлеге яңалыкны язучының кызы Ширин хәбәр итә. Аның сүзләренчә, «бу — соцреализм стилендә язылган классик Айтматов хикәяләве». Масштабларына нигезләнеп, Кыргыз Байкал-Амур магистрале дип атарга мөмкин булган Зур Чуй каналы төзелешеннән тыш, әсәрдә бик ачык һәм хисле итеп мәхәббәт турында языла, роман «гаять эмоциональ, анда геройның хисләре һәм кичерешләре тасвирлана». Айтматова әсәрнең кайсы елларда язылганлыгы турында ачыклык кертми, ул бары тик вакыт узу белән кулъязманың саргаюы, аны яңадан җыеп электрон форматка күчерүләре һәм ел дәвамында рус телендә бастырырга, аннары инглиз теленә тәрҗемә итәргә ниятләүләре турында әйтә[29][30][31]. Совет чорыннан соң чит илләрдә «Чыңгыз ханның ак болыты» (1992), «Тавро Кассандры» (1994), «Сказки» (1997) нәшер ителә. 1998 елда «Детство в Киргизии» мемуарлары басыла; 2006 елда «Когда падают горы» («Вечная невеста») әсәрләре дөнья күрә, 2007 елда «Снежный барс» исеме белән аның алман телендәге тәрҗемәсе нәшер ителә. Бу Айтматовның соңгы әсәре була.

70 яше тулган 1998 елда язучыга кабат Кыргызстан Герое исеме бирелә һәм ул туган ягында Халык язучысы буларак таныла.

undefined

Дәүләт һәм иҗтимагый эшчәнлеге

1990 елдан Люксембургта СССР илчелеген, 1992 елдан Россия илчелеген җитәкли, 1994—2006 елларда Бенилюкс илләре булган Бельгия, Люксембург һәм Нидерландта, Франция, НАТО һәм ЮНЕСКОда Кыргызстан илчесе булып хезмәт итә[32].

2006 елда Россиянең гуманитар эшчәнлек буенча ярдәмчесе Фәрход Остаҗәлилов белән бергә «Чикләрсез диалог» дип аталган Чыңгыз Айтматов Халыкара хәйрия фондына нигез сала[33] , гомеренең ахырына кадәр аның президенты була. Фондның миссиясе — элеккеге СССР илләрендә рус телен үстерү һәм ярдәм итү.

СССР Югары Советында Кыргыз ССРдан 7-11 чакырылыш Милләтләр Советы депутаты (1966—1989)[34][35][36][37][38]. Югары Советның 9 нчы чакырылышына Кыргыз ССРның 330 нчы Фрунзе — Первомайский сайлау округыннан сайлана, Милләтләр Советының Тышкы эшләр буенча комиссия әгъзасы[36], СССРның халык депутаты (1989—1991), СССР Президент советы әгъзасы, Кыргызстан Компартиясе Үзәк комитеты әгъзасы, СССР язучылар берлеге һәм СССР кинематографистлар берлеге секретариаты әгъзасы, Кыргыз ССР кинематографистлар берлеге идарәсе рәисе, Азия һәм Африка илләренә теләктәшлек итү Совет комитеты җитәкчеләренең берсе, «Иностранная литература» журналының баш мөхәррире, «Ысыккүл форумы» халыкара интеллектуаль хәрәкәте инициаторы, СССР Югары Советы әгъзасы була. 2008 елда Казахстанның «БТА Банкы» директорлар советы әгъзасы итеп сайлана[39].

Вафаты

Язучы шикәр чире белән авырый[15]. 2008 елның 10 июнендә, 80 нче яшендә, Нюрнберг алман шәһәре хастаханәсендә дәваланган вакытта вафат була. Аны җирләү көне Кыргызстанда матәм көне буларак игълан ителә[40]. 2008 елның 14 июнендә Бишкәк шәһәре янындагы «Ала-Бейит» тарихи-мемориаль комплексында җирләнә[41].

Гаиләсе

Әтисе ягыннан бабасы — Айтмат Кимбилдиев — һөнәрче һәм тегүче[42]; әнисе ягыннан бабасы — Хәмзә Абдувәлиев — чыгышы буенча Казан яныннан, бай сәүдәгәр[42].

Әтисе — Түрәкол Айтматов (1903—1938) — Кыргыз ССР дәүләт эшлеклесе. 1926 елда Мәскәүдә Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистик университетын тәмамлый. Репрессияләнә.

Әнисе — Нәгыймә Хәмзә кызы Габделвәлиева (1904 елның 7 декабре — 1971 елның 10 августы) — җәмәгать эшлеклесе. 1926 елның 3 сентябрендә кияүгә чыга. 1935—1937 елларда ире белән Мәскәүдә яши[43].

Энесе — Илгиз Айтматов (1931 елның 8 феврале — 2024 елның 27 августы) — техник фәннәр докторы, профессор, Кыргызстанның Милли фәннәр академиясе академигы[44]. Шулай ук башка фәнни-техник һәм халыкара академияләр әгъзасы була. СССРның һәм Кыргыз ССРның фән, техника өлкәсендәге Дәүләт премияләре лауреаты. Ул 340тан артык фәнни хезмәт, шул исәптән 11 монография бастыра, 16 уйлап табу һәм бер зур фәнни ачыш ясый[45]. КР Милли фәннәр академиясенең тау токымнары физикасы һәм механикасы институты директоры (1970—1989), 2005 елдан — әлеге институтның дирекция киңәшчесе, КР Милли фәннәр академиясе президенты (1990—1993)[46]. Сеңлесе — Люция Айтматова (1934—1995[46]). Мәктәпне яхшы билгеләргә генә тәмамлый, Фрунзе политехник институтының энергетика факультетында укып чыга[46]. Кыргыз хатын-кызлары арасында беренче инженер-энергетик, җәмәгать эшлеклесе[47]. Люциянең инкыйлаб хөрмәтенә Рева дип исем кушылган игезәге була, ул алты айлык чагында вафат була[47][48]. Ире — Кинҗәбай Әхмәтов (1932—1995[49]) — биология фәннәре докторы, үсемлекләрнең терминологик сүзлеге авторы[48]. Өч улы бар[46][47].

Сеңлесе — Роза Айтматова (Розетта; 1937 елда туа)[44], физика-математика фәннәре кандидаты, Кыргыз хатын-кызлар педагогика институтының физика-математика факультетында укып чыга, аспирантураны тәмамлый[50], доцент, КРның атказанган мәгариф хезмәткәре. Кыргыз ССР Фәннәр академиясендә фәнни хезмәткәр, И. Арабаев исемендәге педагогия университетында физика укытучысы булып эшли. Педагогика буенча ике йөздән артык фәнни-методик мәкалә, шулай ук гендерлык мәсьәләләренә багышланган мәкаләләр һәм китаплар авторы. Хатын-кызлар хәрәкәте лидеры, CEDAW — Халыкара хатын-кызларга карата дискриминациянең барлык формаларын бетерү турындагы конвенцияне кыргыз теленә тәрҗемә итеп бастыра (1997)[46]. 1996 елдан[46] «Хатын-кызларга ярдәм үзәге» оешмасын җитәкли[51]. Беруганының улы Әсән Әхмәтов белән берлектә «Белые страницы истории» һәм «Человек жив до тех пор, пока о нём помнят» китапларын яза, 2016 елда «Белые страницы истории» (2009) китабы өчен Чыңгыз Айтматов исемендәге халыкара премиягә лаек була, анда аларның әтисе Түрәкол Айтматовның тормышы һәм эшчәнлеге, шулай ук олы абыйсының балачагы турында сөйләнә. Ире — Әсәнбәк Алымколов (16.11.2005 вафат[52]) — медицина фәннәре кандидаты, доцент, Кыргызстан Республикасының атказанган табибы[48], Кыргызстанның танылган балалар хирургы[44]. Улы — Үрмәт Алымколов[44][52], табиб[47], гаиләсе белән АКШның[47] Филадельфия шәһәрендә яши һәм эшли[52], кызы[50] — табиб[47].

Беренче хатыны — Кәрәз Шәмшебаева (1930—1999) — Кыргыз ССРның атказанган табибы[53][54]. Уллары: олысы — Санҗар (1954 елда туа[55]) — журналист һәм әдәбиятчы[18]. Кыргызстан Республикасы таможня хезмәте вәкиле (2002), Кыргыз Республикасы хөкүмәтенең Мәскәү шәһәрендәге махсус вәкиле (2004). Хәзер Мәскәүдә яши. Үз бизнесы бар[56]. Кечесе — Әскәр (1959 елда туа), 1981 елда МДУ каршындагы Азия Һәм Африка институтын тәмамлый. Белгечлеге — тарихчы-көнчыгышны өйрәнүче. Инглиз, төрек, француз телләрен белә. Кыргызстанның элеккеге тышкы эшләр министры[57]. «Чыңгыз Айтматов исемендәге Ысыккүл форумы» иҗтимагый фондын җитәкли[56]. Бишкәк шәһәрендә яши[56].

Икенче хатыны — Мария Урматовна (2021 елның 20 апрелендә вафат[58]), Бөтенроссия дәүләт кинематография институтының сценарий факультетын тәмамлый[15]. Хатынының беренче никахыннан туган кызы — Чулпан — Лондонда яши[56]. Улы — Эльдар[59], инглиз юнәлешле мәктәптә укый, Бельгиянең нәфис сәнгать король академиясен тәмамлый[60], рәссам һәм дизайнер[56], 2004 елдан — Халыкара Чыңгыз Айтматов фонды президенты[15][56]. Кызы — Ширин, 1977 елның 28 июлендә Мәскәүдә туа[16], АКШта магистратурада белем ала[15]. Рус, инглиз, француз, япон телләрен камил белә[16][61]. 1987—2007 елларда АКШта яши[62]. Халыкара Чыңгыз Айтматов фондының «Дебют» проектын булдыра[16]. Кыргызстан парламентының элеккеге депутаты[63]. 2012 елның февраленнән — законлылык, хокук тәртибе һәм җинаятьчелеккә каршы көрәш комитеты әгъзасы[16]. Сәясәттән читләшә[56], кечкенә бизнесы бар[56].

Иҗатын бәяләү

Айтматовның иҗаты мифологик, эпик мотивлар белән сугарыла, әсәрләре риваятьләр, гыйбрәтле хикәяләр белән үрелеп бара. Аның «Ак пароход» повестендагы болан анасы һәм «Гасырдан да озын көн» романындагы Дөненбай кош турындагы риваятьләр һәркемгә мәгълүм. Шул ук романга җирдән тыш цивилизация, Урман Күкрәге планетасы белән элемтә урнаштыру белән бәйле сюжет сызыгы да кертелә. «Пегий пёс, бегущий краем моря» повесте кешелек нәселенең борынгы анасы Бөек Балык булган хатын-кыз заманында бара. Айтматов ясалма кеше барлыкка китерү мәсьәләсенә багышланган «Тавро Кассандры» фантастик романын да иҗат итә[64]. Айтматов милли риваятьләрдән илһам алуы, шуның нәтиҗәсендә әсәрләренең чынбарлыкка туры килүе турында белдерә. Язучы иҗаты турында «Минем юнәлеш — эпик хикәяләүнең реалистик прозасы. Үземне фантастик әсәрләр, бестселлерлар, детективлар авторы итеп күрмим. Минем үз юлым бар», дип белдерә[65]. Айтматов әйтүенчә, ул гомере буена өч нәрсәгә — машина йөртергә, компьютерда эшләргә һәм чит телдә сөйләшергә (аның янында һәрвакыт тәрҗемәче була) өйрәнми. Язучы рус һәм кыргыз телләрен туган телләре дип саный, ихтыяҗдан чыгып, аларның һәркайсында ирекле рәвештә фикер йөртүе турында белдерә[17].

Улы Санҗар истәлекләренә караганда, Чыңгыз Айтматов үзенең барлык әсәрләрен, караламаларсыз гына диярлек, кулдан яза[66].

Массакүләм мәгълүмат чаралары буенча, берничә мәртәбә әдәбият өлкәсендәге Нобель премиясенә номинацияләнә. Язучы гомеренең соңгы елында аңа бу премияне тапшыру мәсьәләсе яңадан калка; Төркия хөкүмәте Айтматовны хәзерге заманның төрки телле иң зур язучысы дип санаганлыктан, эзләнү комитетын да алар төзи[67].

Бүләкләр һәм премияләр

СССР, Кыргызстан һәм Россия Федерациясе дәүләт бүләкләре
undefined
  • 1958 елның 1 ноябрендә — «Хезмәт отличиесе өчен» медале;
  • 1963 елда — «„Таулар һәм далалар повестьлары“ („Дөя күзе“, „Беренче укытучы“, „Җәмилә“) җыентыгы өчен» Ленин премиясе;
  • 1962 елның 4 маенда; 1967 елның 28 октябрендә — ике «Хезмәт Кызыл Байрагы» ордены;
  • 1968 елда — «„Бәхил бул, Гөлсары!“ (1966) повесте өчен» СССР Дәүләт премиясе;
  • 1977 елда — «„Ак пароход“ нәфис фильмының әдәби нигезе өчен» СССР Дәүләт премиясе;
  • 1971 елның 2 июлендә; 1978 елның 31 июлендә — ике Ленин ордены;
  • 1983 елда — «„Гасырдан да озын көн“ („Мәңгелек буран“) романы өчен» СССР Дәүләт премиясе;
  • 1984 елның 16 ноябрендә — «Халыклар дуслыгы» ордены;
  • 1988 елның 12 декабрендә — Октябрь Инкыйлабы ордены;
  • 1997 елның 4 февралендә — «Кыргыз халкының рухи мәдәнияте хәзинәсенә керткән зур өлеше, иҗади һәм иҗтимагый эшчәнлектә югары гражданлык позициясе өчен» «Ак Шумкар» махсус тамгасы белән Кыргыз Республикасы герое исеме[69];
  • 1995 елның 15 августында — «Манас-1000» истәлекле алтын медале[70];
  • 1998 елның 8 декабрендә — «Заманча әдәбият үсешенә һәм халыклар арасында мәдәни элемтәләрне ныгытуга зур өлеш керткәне өчен» Дуслык ордены (Россия)[71];
  • 1999 елның 24 маенда — «„Манас“ бөек эпосын гомумкешелек мәдәнияте хәзинәсендә мәңгеләштерүгә керткән зур өлеше өчен» I дәрәҗә «Манас» ордены[72];
  • 2003 елның 7 декабрендә — «XX йөздә Кыргызстанның рухи үсешенә, илнең милли-мәдәни һәм әдәби хәзинәсенә аеруча зур өлеш керткән өчен» Кыргызстан Республикасы Президентының «XX гасыр кыргыз мәдәниятенә һәм рухиятенә аеруча зур өлеш керткән өчен» мактаулы Алтын медале тапшырыла[73].
Башка ил бүләкләре
  • 1995 елның 30 августында — «Халыклар арасындагы дуслыкны һәм һәрьяклы хезмәттәшлекне ныгытуга керткән гуманизм принципларына һәм гомумкешелек кыйммәтләренә нигезләнгән зур өлеше өчен» «Дуслык» ордены (Үзбәкстан)[74];
  • 1998 елның 11 декабрендә — «Үзбәкстан һәм Кыргызстан халыклары арасында дуслык мөнәсәбәтләрен үстерүгә зур өлеш керткәне, үзбәк-кыргыз мәдәни һәм рухи элемтәләрен тирәнәйткәне, Үзәк Азия халыклары арасында традицион күршелек бәйләнешләрен ныгытканы, әдәби эшчәнлектәге зур казанышлары өчен һәм 70 еллык юбилее уңаеннан» «Күренекле казанышлар өчен» ордены (Үзбәкстан)[75];
  • 1999 елның 23 гыйнварында — «Дөнья әдәбиятын үстерүдәге зур хезмәтләре, казах һәм кыргыз халыклары мәдәниятләрен үзара баетуга һәм якынайтуга керткән өлеше өчен» «Ватан» ордены (Казахстан)[76];
  • 2000 елда — «Казанышлар» орденының офицерлар хачы (Венгрия);
  • 2008 елның 25 февралендә — «Азәрбайҗан һәм Кыргыз Республикалары арасында үзара элемтәләрне ныгытудагы казанышлары өчен» «Дуслык» ордены (Азәрбайҗан)[77];
  • «Елмаю» ордены (Польша);
  • 2022 елның 11 ноябрендә — «Төрки дөнья бердәмлегенә керткән өлеше өчен» Галишер Нәваи исемендәге халыкара премия (Үзбәкстан)[78];
Башка бүләкләр, премияләр һәм җәмәгатьчелек тарафыннан танылу
  • 1968 елда — Кыргыз ССРның халык язучысы;
  • Н. К. Крупская медале (СССР Мәдәният министрлыгы);
  • 1993 елда — Казахстан Республикасының беренче Президентының тынычлык һәм прогресс дәүләт премиясе (Казахстан);
  • 1993 елда — Европа әдәби премиясе;
  • 2007 елда — «Төркия хөкүмәтенең төрки телле илләр мәдәниятен үстерүгә керткән өлеше өчен» югары бүләге;
  • Токио Көнчыгыш фәлсәфәсе институтының «Җирдә тынычлык һәм чәчәк ату файдасына мәдәниятне һәм сәнгатьне үстерүгә зур өлеш керткәне өчен» мактаулы медале;
  • «Лотос» премиясе;
  • Дж. Неру исемендәге халыкара премия;
  • «Огонёк» журналы премиясе;
  • Италиянең Урта диңгез мәдәни инициативалар үзәге халыкара премиясе;
  • Америка дини экуменик фондының «Вөҗданга өндәү» премиясе;
  • Ф. Рюккерт исемендәге Бавария премиясе;
  • А. Мень исемендәге премия;
  • «Руханият» премиясе;
  • В. Гюго исемендәге мактаулы мәдәният премиясе.

Мирасы

Әсәрләре

Беренче хикәяләре
  • «Ашым», кыргыз теленнән рус теленә Г. Гнездилова тәрҗемәсе (1953);
  • «Сыпайчы», автор тәрҗемәсе (1954);
  • «На реке Байдамтал», автор һәм В. Горячих тәрҗемәсе;
  • «Белый дождь», Г. Гнездилова тәрҗемәсе (1954);
  • «Соперники», А. Дмитриева тәрҗемәсе (1955).
undefined
«Таулар һәм далалар повестьлары»
  • «Лицом к лицу», А. Дроздов тәрҗемәсе (1957);
  • «Җәмилә», А. Дмитриева тәрҗемәсе (1958);
  • «Дөя күзе», автор һәм А. Дмитриева тәрҗемәсе (1960);
  • «Гүзәлем Әсәл» (1961), автор тәрҗемәсе;
  • «Беренче укытучы» (1962).
1960—1980 еллар романнары һәм повестьлары
  • «Анам кыры» (1963). Язучы көчле рухлы хатын-кыз, Тулганай образын тудыра, Бөек Ватан сугышы елларында кыргыз халкының газаплануларын һәм җәфалануларын күрсәтә;
  • «Свидание с сыном» (1964);
  • «Красное яблоко» (1964);
  • «Бәхил бул, Гөлсары!» (1966);
  • «Ак пароход» (1970);
  • «Плач перелётной птицы» (1972);
  • «Фудзиямуга күтәрелү» (1973, К. Мөхәммәтҗанов белән уртак авторлыктагы пьеса);
  • «Солдатёнок» (1974);
  • «Ранние журавли» (1975);
  • «Пегий пёс, бегущий краем моря» (1977);
  • «В соавторстве с землёю и водою…». Очерклар, мәкаләләр, әңгәмәләр, интервьюлар (1978);
  • «Мәңгелек буран» (1980, шулай ук «Гасырдан да озын көн» исеме белән билгеле);
  • «Ахырзаман» (1986);
  • «Богоматерь в снегах» (романнан өзекләр, тәмамланмаган) (1988);
  • «Ода величию духа», Япон фәлсәфәчесе Дайсаку Икэд белән уртак авторлыкта языла (1990);
  • «Белое облако Чингисхана» (1991).
Кыргызстан язучысы
  • «Тавро Кассандры» (1996);
  • «Встреча с одним бахаи» (Фәйзулла Намдар белән әңгәмә) (1998);
  • «Когда падают горы (Вечная невеста)» (2006). Мәскәүдә[17] һәм Санкт-Петербургта «Азбука» нәшриятында бастырыла;
  • «Земля и флейта», нәшер ителми[79]. Башка мәгълүматлар буенча — «Флейта и земля». 1973—1974 елларда романның аерым өзекләре Болгариянең «Пламьк» һәм «Литературный фронт» журналларында бастырыла, 1976 елда роман Ч. Айтматовның болгар телендә нәшер ителгән 2 томлык хезмәтләр җыентыгына кертелә[80];
  • «Плач охотника над пропастью или исповедь на исходе века» (кырг. «Құз басындағы аңшының зары немесе ғасыр айрығындағы сырласу»), Мохтар Шаханов белән уртак авторлыктагы әсәр;
  • «Ода величию духа. Диалоги» (кырг. «Улуу рухтун одасы: Чынгыз Айтматов жана Дайсаку Икеда. Дил маектер»), Япон фәлсәфәчесе Дайсаку Икэда белән уртак авторлыкта язылган әсәр. Рус һәм япон телләрендә нәшер ителгән китап Бишкәк дәүләт университеты ректоры, профессор Абдылда Мусаев тарафыннан кыргыз тәрҗемә ителә. Әхлак, тәрбия һәм мәдәният елына багышлана. Китапны тәкъдир итү Бишкәктә уза (2017)[81].

Кино

Айтматов әсәрләре буенча күп нәфис фильмнар төшерелә[82]. Айтматов үзе берничә тапкыр сценарияче яки автордаш ролен башкара.

  • 1961 — «Перевал» (режиссёры — Алексей Сахаров);
  • 1963 — «Зной» (режиссёры — Лариса Шепитько);
  • 1965 — «Первый учитель» (режиссёры — Андрей Кончаловский, «Киргизфильм»);
  • 1967 — «Материнское поле» (режиссёры — Геннадий Базаров, «Киргизфильм»);
  • 1968 — «Бег иноходца», Чыңгыз Айтматовның «Бәхил бул, Гөлсары!» повесте буенча (режиссёры — Сергей Урусевский);
  • 1968 — «Джамиля» (режиссёры — Ирина Поплавская);
  • 1972 — «Я — Тянь-Шань» (режиссёры — Ирина Поплавская);
  • 1972 — «Солдатёнок» (режиссёры — Эльдор Уразбаев);
  • 1974 — «Эхо любви» (режиссёры — Болытбәк Шәмшиев, «Киргизфильм»);
  • 1975 — «Арман», Чыңгыз Айтматовның «Свидание с сыном» хикәясе буенча (режиссёры — Дооронбек Садырбаев);
  • 1975 — «Красное яблоко» (режиссёры — Толомуш Океев);
  • 1976 — «Белый пароход» (режиссёры — Болытбәк Шәмшиев «Киргизфильм»);
  • 1978 — «Красная косынка», Төркия (режиссёры — Атыф Йылмаз);
  • 1979 — «Ранние журавли» (режиссёры — Болытбәк Шәмшиев, «Киргизфильм»);
  • 1988 — «Восхождение на Фудзияму» (режиссёры — Болытбәк Шәмшиев, «Киргизфильм»);
  • 1989 — «Айланпа. Мир на кругах своих» — документаль фильм (режиссёрлары — В. Виленский, К. Орозалиев);
  • 1989 — «Плач волчицы» — (режиссёры — Дөренбәк Садырбаев, «Киргизтелефильм») «Ахырзаман» романы буенча;
  • 1990 — «Пегий пёс, бегущий краем моря» (режиссёры — Геворкян Карен Саркисович, Довженко исемендәге киностудия);
  • 1990 — «Плач перелётной птицы» (режиссёры — Бакыт Караголов, «Киргизфильм»);
  • 1990 — «Манкурт» (режиссёры — Хуҗаколый Нарлиев, СССР, Төркия, Ливия / «Туркменфильм» тарафыннан төшерелә). Сценариен хатыны Мария Айтматова яза[83];
  • 1994 — «Джамиля» (режиссёры — Моника Тойбер, Кыргызстан, Германия)[84];
  • 1995 — «Буранный полустанок» (режиссёры — Бакыт Карагулов, «Катарсис/КНТК»)
  • 2002 — «Плач матери о манкурте» — (режиссёры — Бакыт Карагулов, «Азия Караван» компаниясе, Т. Океев исемендәге «Кыргызфильм» милли киностудиясе һәм «Синема» студиясе);
  • 2004 — «Тополёк мой в красной косынке», Төркия;
  • 2008 — «Бәхил бул, Гөлсары!», казах телендә (режиссёры — А. Әмирколов, «Казахфильм»);
  • 2009 — «Чингиз и Бюбюсара»[85] — фильм-лирик драма (режиссёры — Ж. Колмәмбәтов);
  • 2009 — «Когда падают горы» — шул ук исемдәге повесть буенча (режиссёры — В. Москаленко);
  • 2010 — «За белым облаком» — «Белое облако Чингисхана» повесте буенча (режиссёры — С. Тарасов);
  • 2011—2012[60] — «Красная косынка» (Язмыш бүләге) — «Гүзәлем Әсәл» повесте буенча. 37 сериядән торган телесериал, төрек телендә (режиссёры — Нисан Акман[86]), Төркия[87];
  • 2017 — «Җәмилә» повесте буенча Шри-Ланкада сериал төшерелә[56];
  • 2020 — «Шамбала»[88] — «Ак пароход» повесте буенча (режиссёры — Артык Сөендеков, НТ. Океев исемендәге «Кыргызфильм» милли киностудиясе).

Театр

  • «Ана — Жер-ана» («Анам кыры») беренче тапкыр Алматыда М. Әуэзов исемендәге академия драма театрында куела[82];
  • 1980 еллар — «И дольше века длится день» — Чыңгыз Айтматовның шул ук исемдәге «Мәңгелек буран» романы буенча куелыш (режиссёры — Вячеслав Спесивцев). Красная Преснадагы театр-студия;
  • 1980 еллар — «И дольше века длится день» — Евгений Вахтангов исемендәге театрда Чыңгыз Айтматовның шул ук исемдәге «Мәңгелек буран» романы буенча спектакль (Мәскәү)[89][90]. Режиссёры — Азәрбайҗан Мәмбәтов;
  • 1982 — «Желанный голубой берег мой» — «Пегий пёс, бегущий краем моря» хикәясе буенча (режиссёры — Андрей Борисов). П. А. Ойунский исемендәге Саха Академия драма театры;
  • 2005 — «Чингиз и Бюбюсара», пьеса-спектакль, авторы — Җаныш Колмәмбәтов, Б. Кыдыкеева исемендәге Кыргыз дәүләт яшь тамашачы театрында куела;
  • 2007 (?) — «Тавро Кассандры» — В. Спесивцев исемендәге Мәскәү эксперименталь театрында Чыңгыз Айтматовның «Тавро Кассандры» романы буенча куелган спектакль;
  • 2008 — «Белое облако Чингизхана» — «На Моховой» уку театры студентлары спектакле (Санкт-Петербург);
  • 2009 — «Красное яблоко» — Айтматовның «Красное яблоко» хикәясе буенча куелыш (режиссёры — Нурлан Әсәнбәков). Чыңгыз Айтматов исемендәге дәүләт милли рус драма театры (Бишкәк)[91];
  • 2012 — «Материнское поле» — Пушкин исемендәге театрның пластик спектакле (Мәскәү). Режиссёры — Сергей Землянский;
  • 2013 — «Ахырхаман» — Геннадий Чихачев театры спектакль-мюзиклы. Режиссёры — Геннадий Чихачёв[92];
  • 2014 — «Киёмат» — «Учур» дәүләт яшьләр театрында Чыңгыз Айтматовның «Ахырзаман» романы буенча кыргыз телендә куелган спектакль. Режиссёры — Б. Әбдерәззәков[93];
  • 2015 — «Плаха» — Чыңгыз Айтматовның «Ахырзаман» романы буенча куелган спектакль, PDK Drama Подольск драма театры (Подольск). Режиссёры — О. Ефремов[94];
  • 2015 — «Плаха» — Чыңгыз Айтматовның «Ахырзаман» романы буенча куелган спектакль, В. С. Мейерхольд исемендәге театраль-мәдәни үзәк (Мәскәү). Режиссёры — О. Ефремов[95];
  • 2017 — «И дольше века длится день» — ГУЛАГ тарихы музеенда курчак мистериясе (Мәскәү). Режиссёрлары — Антон Калипанов, Ольга Шайдуллина[96];
  • 2019 — «Пегий пёс, бегущий краем моря» — Рязань курчак театрында шул ук исемдәге повесть буенча куелган спектакль[97]. Режиссёры — Борис Константинов;
  • 2020 — «Плаха» — В. Спесивцев җитәкчелегендәге Мәскәү яшьләр театры спектакле.(режиссёр Василий Спесивцев тарафыннан торгызыла)[98];

Хәтер

  • Айтматов исеме Бишкәктәге шәһәр паркына, рус драма театрына бирелә. Киләчәктә Кыргызстан башкаласында Айтматов музеен оештыру ниятләнә;
  • Бишкәк үзәгендәге Кино йорты Чыңгыз Айтматов исемен йөртә;
  • 1989 елда «Халыкара Айтматов клубы» ассоциациясе оештырыла һәм 1991 елда ул ике елга бер тапкыр тапшырыла торган үз премиясен булдыра[51];
  • 1993 елда Төркиянең Әл-Азык шәһәрендәге паркка Чыңгыз Айтматов исеме бирелә[64];
  • 1994 елда Бишкәк шәһәрендә Халыкара иҗтимагый Айтматов академиясе оештырыла[99];
  • 2004 елда Чыңгыз Айтматовның балчыктан ясалган һәйкәл-бюсты ачыла (авторы — рәссам-дизайнер Ибраһим Бакиров)[100];
undefined
undefined
undefined
  • 2008 елның октябрендә Чолпон-Атада — Ысыккүлнең төньяк ярында Чыңгыз Айтматовка һәйкәл ачыла[101];
  • Кыргызстан Милли банкы килешүгә кул куйган Литва акчалар йортында «Чыңгыз Айтматов», «Җәмилә», «Беренче укытучы», «Анам кыры», «Бәхил бул, Гөлсары!» һәм «Ак пароход» көмеш тәңкәләреннән торган тупланма сугыла[102].
  • Язучы исеме белән Бишкәк, Казан, Анкара, Баку, Астана[103], Люксембург, Ташкент шәһәрләрендәге урамнар атала[104];
  • 2007 елда Айтматов хөрмәтенә Кыргызстан почта маркасы чыгарыла;
  • 2008 ел Кыргызстанда Чыңгыз Айтматов елы дип игълан ителә[105];
  • 2009 елда Бишкәктән сигез чакрым ераклыкта урнашкан дәүләт резиденциясе территориясендә Чыңгыз Айтматовның музей-йорты ачыла[106];
  • 2011 елда Бишкәктә Ала-Тоо мәйданында язучыга һәйкәл куела;
  • 2011 елда Лондонда Чыңгыз Айтматов исемендәге Халыкара премия булдырыла. Премияне язучы белән озак еллар бергә эшләгән профессор Рәхимә Абдувәлиева нигез салган Айтматов академиясе тапшыра. Бүләкләү Чыңгыз Айтматовның туган көнендә оештырыла[107][108];
  • 2011 елда Айтматов фонды язучының туган көненә багышлап рус һәм кыргыз телләрендә «Балалык» китабын чыгара. Китапта Айтматовның балачагы һәм үсмерлек чоры турындагы хикәяләре тупланган[60][109][110];
  • 2012 елда Айтматов фонды Тарих музеенда язучының тормышына һәм иҗатына багышланган күргәзмә үткәрә[60];
  • 2012 елда язучы яшәгән Чоң-Арык авылында Айтматовның музей йорты булдырыла[60];
  • 2013 елда Санкт-Петербургта исемсез яшел мәйданган Чыңгыз Айтматов скверы атамасы бирелә;
  • 2013 елда Мәскәүдә чит ил әдәбияты китапханәсе атриумында РФнең халык рәссамы Георгий Франгулян тарафыннан иҗат ителгән Чыңгыз Айтматов һәйкәл-бюсты ачыла;
  • 2014 елда «Аэрофлот» Боинг 737-800гә язучы хөрмәтенә Чыңгыз Айтматов исемен бирә[111];
  • 2014 елда Анкарада Чыңгыз Айтматовка һәйкәл ачыла[112][113][114];
  • 2015 елда Мәскәүдә Чыңгыз Айтматов исемендәге сквер барлыкка килә, ул Мәскәүнең Данилов районындагы Люсинов һәм Зур Серпухов урамнары тоташкан урында урнаша[115];
  • 2016 елда язучы Чыңгыз Айтматовның тулысынча кадаклар һәм җепләр белән ясалган иң зур портреты иҗат ителә. Портрет String art стилендә эшләнә, аның биеклеге — 2,5 м, киңлеге 1,25 м тәшкил итә. Авторы — «Олы Кыргыз эзе» проектының авторы Азамат Җаналиев[116];
  • 2016 елда Бишкәктә даими уздырылучы «#ONE MAGAZINE AWARDS» бүләкләү тантанасы уза. Күренекле казанышлары, иҗтимагый, мәдәни һәм фәнни тормышны үстерүгә зур өлеш керткәне өчен Чыңгыз Айтматовка үлеменнән соң «Буыннарны тану» төп бүләге тапшырыла[117];
  • 2017 елда Мәскәүдәнең Көньяк административ округының Павлов урамы һәм Подольск шоссесы киселешендә Чыңгыз Айтматов исемендәге сквер барлыкка килә[118][119];
  • 2018 елда Ташкент урамнарының берсе Чыңгыз Айтматов урамы дип үзгәртелә[120];
  • 2018 елның 7 декабрендә Мәскәүдә, язучыга 90 яшь тулыр алдыннан, Чыңгыз Айтматов һәйкәле ачылда (скульпторы — Азамат Абдурахманов, архитекторы — Сергей Павлов). Монумент аның исемен йөртүче скверда урнаштырыла[121];
  • 2020 елның 30 сентябрендә Будапештта Ч. Айтматов исемендәге сквер ачыла[122];
  • 2023 елда язучы хөрмәтенә Кыргызсандагы район аның фамилиясе белән атала башлый (Айтматов районы)[123];
  • 2025 елның 1 мартында Римда Чыңгыз Айтматов һәйкәле ачыла (скульпторы — Алексей Морозов)[124].
Язучы иҗатына һәм истәлегенә багышланган документаль фильмнар һәм телетапшырулар
  • 2009 — «Гражданин Земного шара»[125] — Чыңгыз Айтматов турында документаль фильм (режиссёры — О. Чекалина[126]);
  • 2013 — «И моё Слово — душа моя» — Чыңгыз Айтматов турында документаль фильм (режиссёры — Б. Айдаралиев). «Кыргызфильм» киностудиясе[127];
  • 2017 — «Саякбай. Гомер 20 века» — Саякбай Каралаев турында фильм (режиссёры — Э. Абдыжапаров). Фильмда Саякбай Каралаевның Чыңгыз Айтматов белән очрашу мизгеле бар. Язучы ролен улы Эльдар Айтматов башкара[128];
  • 2018 — «Мир Айтматова» — Айтматов турында фильм (режиссёры — Б. Караголов). «Кыргызфильм» киностудиясе;
  • 2018 — «Кинопрорыв Чингиза Айтматова» («Мир»)[129];
  • 2018 — «Чингиз Айтматов. „Рождённые в СССР“» («Мир»)[130].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Chingiz Aytmatov // Encyclopædia Britannica (ингл.)
  2. ↑ Чингиз Айтматов // Internet Speculative Fiction Database (ингл.) — 1995.
  3. ↑ Roux P. d. Nouveau Dictionnaire des œuvres de tous les temps et tous les pays (фр.) — 2 — Éditions Robert Laffont, 1994. — Vol. 1. — P. 30. — ISBN 978-2-221-06888-5
  4. ↑ http://rt.com/news/famous-writer-aitmatov-dies-aged-79/
  5. ↑ Deutsche Nationalbibliothek, Staatsbibliothek zu Berlin, Bayerische Staatsbibliothek, Österreichische Nationalbibliothek Record #118501259 // Gemeinsame Normdatei (нем.) — 2012—2016.
  6. ↑ А — Анкетирование [Электронный ресурс]. — 2018. — С. 317. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 1). — ISBN 5-85270-329-X.
  7. ↑ Чингиз Айтматов. isfdb.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  8. ↑ Айтматов Чыңгыз Түрәкол улы. tatarica.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  9. ↑ 1 2 Большая Российская энциклопедия: В 30 т. А — Анкетирование / / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 1.. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005. — 766 с.
  10. ↑ Тузов А. Чингиз Айтматов не раз был номинирован на нобелевскую премию. vb.kg (15 октябрь 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 22 декабрь 2025.
  11. ↑ Мысли вслух. Роза Торекуловна Айтматова. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 декабрь 2025. Архивировано 5 октябрь 2012 года.
  12. ↑ Пазылов А. Газетчик Дзюйо. literatura.kg. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 декабрь 2025.
  13. ↑ Аның матбугатта басылган «Газетчик Дзюйдо» дип аталган беренче хикәясе рус телендә язылган була.
  14. ↑ "Кыргыз әдәбиятчысы Кәнәшбәк Әсәналиев [ … ] язучының матбугат битләрендә басылган беренче хикәяләренең рус телендә язылуына игътибар итә. Чыннан да, әдәбият чыганакларында язучының иҗатының башлангычы буларак билгеле «Газетчик Дзюо», «Ашим» хикәяләре "Кыргызстан « альманахында рус телендә басылып чыга».
  15. ↑ 1 2 3 4 5 Из киргизского кишлака, со стороны гор, в снежное русское царство пришла проза нового поколения. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 декабрь 2025. Архивировано 21 декабрь 2016 года.
  16. ↑ 1 2 3 4 5 Мамасалы Апышев «Феномен двуязычия: Чингиз Айтматов и Мар Байджиев». Мөрәҗәгать итү датасы: 22 декабрь 2025. Архивировано 30 октябрь 2013 года.
  17. ↑ 1 2 3 Биография Чингиза Айтматова. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 20 декабрь 2016 года.
  18. ↑ 1 2 Биография Чингиза Айтматова. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  19. ↑ 1952 елдан хикәяләрен вакытлы матбугатта кыргыз һәм рус телләрендә бастыра башлый.
  20. ↑ Рахима Абдувалиева «Чингиз Айтматов — двуязычный писатель». web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  21. ↑ Тузов А. «Литературный Кыргызстан» отмечает 60-летие и вспоминает Айтматова (1 октябрь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 20 декабрь 2016 года.
  22. ↑ Издана книга Ч. Айтматова «Когда падают горы» на кыргызском языке. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  23. ↑ «Чыңгыз Айтматов ике телдә иҗат итте, дип искә төшерә Абибилла Пазылов. Ләкин „Бәхил бул, Гөлсары!“ повестеннан соң ул нигездә рус телендә яза».
  24. ↑ Апышев М. Феномен двуязычия: Чингиз Айтматов и Мар Байджиев. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 30 октябрь 2013 года.
  25. ↑ Танылган кыргыз әдәбият белгече Кәнәшбәк Әсәналиев әлеге мәсьәләне дөнья әдәбияты тарихындагы ике телле язучылар иҗаты контекстында карый һәм Айтматовның тулысынча рус телендә язуга күчүенә китергән сәбәпләрне анализлый.
  26. ↑ Отунбаева Р. О Чингизе Айтматове. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 20 декабрь 2016 года.
  27. ↑ …Айтматов нигездә рус телендә яза, чынбарлык, тарих һәм конъюнктура шундый була.
  28. ↑ Гастроли театра драмы имени Лермонтова состоятся в Астане в августе (15 август 2011). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  29. ↑ Найден неизданный роман Чингиза Айтматова, он выйдет на русском. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  30. ↑ Найден неизданный роман Чингиза Айтматова. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 19 апрель 2017 года.
  31. ↑ Ильин А. Найден неизданный роман Чингиза Айтматова о любви. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  32. ↑ Умер киргизский писатель, сторонник перестройки Чингиз Айтматов. web.archive.org (12 июнь 2008). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  33. ↑ Фонд Чингиза Айтматова "Диалог без границ". kartoteka.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  34. ↑ Список депутатов Верховного Совета СССР 7 созыва. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано из оригинала 11 июль 2007 года.
  35. ↑ Список депутатов Верховного Совета СССР 8 созыва. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано из оригинала 11 июль 2007 года.
  36. ↑ 1 2 Депутаты Верховного Совета СССР. 9 созыв. Издание Президиума Верховного Совета СССР. — М., 1974. — 550 с.
  37. ↑ Список депутатов Верховного Совета СССР X созыва. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано из оригинала 9 апрель 2009 года.
  38. ↑ Список депутатов Верховного Совета СССР 11 созыва. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано из оригинала 26 сентябрь 2011 года.
  39. ↑ Чингиз Айтматов. fantlab.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  40. ↑ Наталья Кочеткова. Умер Чингиз Айтматов (рус.). iz.ru (10 июнь 2008). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 18 ноябрь 2021 года.
  41. ↑ Айтматова похоронили под звуки оружейных залпов (рус.). ria.ru. РИА Новости (14 июнь 2008). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 18 ноябрь 2021 года.
  42. ↑ 1 2 В Кыргызстане вышла в свет русская версия книги Розы Айтматовой «Белые страницы истории». web.archive.org (17 декабрь 2009). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  43. ↑ Биография. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  44. ↑ 1 2 3 4 Роза Айтматова. Воспоминания в день 80-летия. web.archive.org (8 март 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  45. ↑ Айтматов Ильгиз Торекулович. web.archive.org (18 октябрь 2011). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  46. ↑ 1 2 3 4 5 6 Исторические личности: Чингиз с матерью, братом Ильгизом и сестрёнками Люцией и Розой (рус.). foto.kg. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 27 апрель 2017 года.
  47. ↑ 1 2 3 4 5 6 Розетта Айтматова: О профессии, семье и просто о жизни. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  48. ↑ 1 2 3 Бектурганова К. А. Дочери земли кыргызской. — Бишкек: Бийиктик, 2007. — 336 с. — ISBN 978-9967-13-319.
  49. ↑ Ахматов Кенжебай Акматович. botanica.kg. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  50. ↑ 1 2 Бейшекеева Э. Роза Айтматова для Selfmade. web.archive.org (3 март 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  51. ↑ 1 2 Максутова Н. Роза Айтматованын ыймандай сыры. Сагыныч, атак-даңк жана арман. sputnik.kg (8 март 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  52. ↑ 1 2 3 12 ноября в Филадельфии кыргызстанцы провели «Куран окуу» по поводу безвременной кончины Алымкулова Эсенбека в Бишкеке. web.archive.org (16 ноябрь 2005). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  53. ↑ Неожиданные факты о детях Чингиза Айтматова (рус.). limon.kg (24 апрель 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 7 октябрь 2020 года.
  54. ↑ Омурбекова А. И в непростые годы была подругой жизни — "Слово Кыргызстана". web.archive.org (27 ноябрь 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  55. ↑ Омурбекова А. И в непростые годы была подругой жизни — "Слово Кыргызстана". web.archive.org (27 ноябрь 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  56. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Акулова О. Эльдар, сын Чингиза. time.kz. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 26 гыйнвар 2018 года.
  57. ↑ Айтматов Аскар Чингизович. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  58. ↑ Скончалась вдова Чингиза Айтматова (рус.). ru.sputnik.kg. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 19 май 2021 года.
  59. ↑ Акулова О. Эльдар, сын Чингиза. time.kz. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 26 гыйнвар 2018 года.
  60. ↑ 1 2 3 4 5 Эльдар Айтматов: В нашей семье тои считались мещанством и пустой тратой времени и денег. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 23 август 2018 года.
  61. ↑ Кадыркулова Ж. Ширин Айтматова, "Ата Мекен" фракциясынын депутаты: web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  62. ↑ Ширин Чингизовна Айтматова. stanradar.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 19 апрель 2017 года.
  63. ↑ Ширин Айтматова: Я уже давно не живу в тени отца. web.archive.org (12 ноябрь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  64. ↑ 1 2 Айтматов Ч. litra.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 20 апрель 2017 года.
  65. ↑ Чингиз Айтматов: он не умел водить машину и говорить по-английски. konkurent-krsk.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 20 апрель 2017 года.
  66. ↑ Сметанская О. Санжар Айтматов: «На написание книги у отца уходил месяц-два. Но обдумывать произведение он мог несколько лет». web.archive.org (13 декабрь 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  67. ↑ Чингиза Айтматова выдвинут на Нобелевскую премию. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 8 февраль 2015 года.
  68. ↑ Айтматов Чингиз Торекулович. warheroes.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 24 гыйнвар 2022 года.
  69. ↑ Указ Президента Кыргызской Республики от 4 февраля 1997 года № 37 «О присвоении высшей степени отличия «Кыргыз Республикасынын баатыры» Айтматову Ч.Т.» web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  70. ↑ Распоряжение Президента Кыргызской Республики от 15 августа 1995 года № РП-142 (О награждении медалью). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 22 февраль 2020 года.
  71. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 8 декабря 1998 года № 1547 «О награждении орденом Дружбы Айтматова Ч. Т.» Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 27 сентябрь 2017 года.
  72. ↑ Указ Президента Кыргызской Республики от 24 мая 1999 года УП № 127 «О награждении орденом „Манас“ I степени Айтматова Ч. Т. cbd.minjust.gov.kg. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  73. ↑ Указ Президента Кыргызской Республики от 7 декабря 2003 года № 394 "О награждении Почётной золотой медалью Президента Кыргызской Республики «За особо выдающийся вклад в кыргызскую культуру и духовность XX века». online.zakon.kz. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  74. ↑ Перечень Указов Президента Республики Узбекистан за 1995 г. nrm.uz. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  75. ↑ Проявлено почтение к памяти Чингиза Айтматова. old.scocenter.uz (13 декабрь 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  76. ↑ Указ Президента Республики Казахстан О награждении орденом «Отан» Айтматова Ч. Т. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 10 апрель 2020 года.
  77. ↑ Распоряжение Президента Азербайджанской Республики от 25 февраля 2008 года № 2688 "О награждении Чингиза Айтматова орденом «Дружба». Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 20 июнь 2019 года.
  78. ↑ Чингизу Айтматову посмертно присвоена премия имени Алишера Навои (рус.). web.archive.org (11 ноябрь 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  79. ↑ Найдена рукопись ранее неизвестного романа Чингиза Айтматова. web.archive.org (25 сентябрь 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  80. ↑ Петров А. В Киргизии поставили точку в спорах о неизвестном романе Айтматова. rg.ru (8 декабрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  81. ↑ Книга Чингиза Айтматова и Дайсаку Икеда «Ода величию духа. Диалоги» переведена на кыргызский язык. web.archive.org (25 март 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  82. ↑ 1 2 Айтматов, Чингиз Торекулович // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Казахская энциклопедия, 2004. — Т. I. — ISBN 9965-9389-9-7. [CC BY-SA 3.0]
  83. ↑ Памяти Чингиза Айтматова. rodon.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 9 июнь 2017 года.
  84. ↑ Дженгиз Айтматов. Джамила-Чемиле. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  85. ↑ Алымкулова Т. Залкар жазуучу Чыңгыз Айтматов менен Бүбүсара Бейшеналиеванын армандуу махабаты (кирг.). super.kg (15 июнь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 22 декабрь 2025.
  86. ↑ Нисан Акман. kinopoisk.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  87. ↑ Al Yazmalım. ayyapim. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 20 апрель 2017 года.
  88. ↑ Подолская Д. Кыргызский фильм «Шамбала» получил награду на Всемирном азиатском кинофестивале. web.archive.org (13 ноябрь 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  89. ↑ Молтобарова К. Идольше века будет длиться слава. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  90. ↑ Памяти великого режиссёра. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 9 февраль 2018 года.
  91. ↑ 75 сезон. web.archive.org (10 октябрь 2009). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  92. ↑ Рогова А. Мессия в кроссовках: спектакль «Плаха» в театре Геннадия Чихачёва. web.archive.org (13.04. 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  93. ↑ "Киёмат" (Плаха). Ч.Айтматов. Режиссёр-постановщик Барзу Абдураззаков. г. Бишкек (2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  94. ↑ Подольский Драматический Театр. Плаха. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  95. ↑ Премьерный спектакль «Плаха» представлен московскому зрителю. web.archive.org (2 декабрь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  96. ↑ В музее ГУЛАГа поставили спектакль по Айтматову. Российская газета. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 19 апрель 2017 года.
  97. ↑ Иванова-Брашинская А. Пегий пес, бегущий краем моря. Театр кукол, Рязань. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  98. ↑ Московский молодёжный театр под руководством Вячеслава Спесивцева. spesivcev.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  99. ↑ Академия имени Чингиза Айтматова выбрала своих представителей. web.archive.org (13 октябрь 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  100. ↑ Амирбек Азам уулу. Восхищающийся природой Чингиз Айтматов. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  101. ↑ В иссык-кульской Чолпон-Ате открыли памятник Чингизу Айтматову. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 23 август 2018 года. // ЦентрАзия
  102. ↑ Нацбанк Киргизии выпустит коллекционные монеты в память об Айтматове. rian.ru (21 апрель 2009). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  103. ↑ Улица Айтматова в Астане будет располагаться в одном из престижных районов города (фото). web.archive.org (18.02.15). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  104. ↑ Abdurahmanov М. Бодомзор йули переименована в ул. Чингиза Айтматова. web.archive.org (12 июль 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  105. ↑ Чингиза Айтматова спасают врачи. web.archive.org (19 май 2008). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  106. ↑ Дом в котором жил Айтматов. web.archive.org (12 декабрь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  107. ↑ Айдар Махметов получил премию им. Айтматова. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 3 ноябрь 2013 года.
  108. ↑ Назарбаев и Кончаловский стали лауреатами премии Чингиза Айтматова. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 2 ноябрь 2013 года.
  109. ↑ В Кыргызстане издана книга «Детство» с воспоминаниями Чингиза Айтматова (рус.). caravan.kz. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 27 апрель 2017 года.
  110. ↑ Тынаева Н. В Кыргызстане впервые издана полная версия книги «Детство» Чингиза Айтматова. web.archive.org (12 декабрь 2011). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  111. ↑ Два новых лайнера в Аэрофлоте (27 гыйнвар 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 27 гыйнвар 2014 года.
  112. ↑ В столице Турции открыли памятник Чингизу Айтматову (рус.). cbs-orsk.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  113. ↑ В Анкаре открыли бюст Чингиза Айтматова. Вечерний Бишкек. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 9 декабрь 2018 года.
  114. ↑ В столице Турции открыли памятник Чингизу Айтматову. web.archive.org (4 апрель 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  115. ↑ В Москве появился сквер имени Чингиза Айтматова. web.archive.org (28 гыйнвар 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  116. ↑ Шабалдина А. Фото дня. Портрет Чингиза Айтматова из гвоздей и ниток. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  117. ↑ Жамиля Жакыпбекова. В Бишкеке состоялась церемония награждения #ONE MAGAZINE AWARDS. web.archive.org (2 декабрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  118. ↑ В Москве именем Чингиза Айтматова назовут сквер. web.archive.org (25 апрель 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  119. ↑ В Москве появится сквер Чингиза Айтматова (рус.). Interfax.ru (25 апрель 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 26 апрель 2017 года.
  120. ↑ Abdurahmanov M. Бодомзор йули переименована в ул. Чингиза Айтматова. web.archive.org (12 июль 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  121. ↑ В Москве открыли памятник писателю Чингизу Айтматову (рус.). РИА Новости (7 декабрь 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 7 декабрь 2018 года.
  122. ↑ В Будапеште появился сквер имени Айтматова. Как он выглядит — фото (рус.). ru.sputnik.kg. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 31 октябрь 2020 года.
  123. ↑ Власти хотят переименовать район Таласской области и некоторые села в КР. ru.sputnik.kg (24 июнь 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  124. ↑ В Риме появился памятник Чингизу Айтматову. TACC (1 март 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  125. ↑ Гражданин Земного шара (2009). studi-ol.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  126. ↑ Ольга Чекалина. Режиссёр кино и телевидения. chekalina.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  127. ↑ Чынгыз Айтматов. kg.akipress.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 25 апрель 2017 года.
  128. ↑ Летом зрителям представят фильм о манасчи Саякбае Каралаеве (рус.). Информационное Агентство Кабар. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025. Архивировано 20 апрель 2017 года.
  129. ↑ Кинопрорыв Чингиза Айтматова. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.
  130. ↑ Рожденные в СССР. Чингиз Айтматов. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 декабрь 2025.

Әдәбият

Сылтамалар

Элгәре:
' 		Бенилюкс илләрендә Кыргызстанның гадәттән тыш һәм тулы вәкаләтле илчесе
1994 – 2008 елның 10 марты 		Алмашка килүче:
'

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр