1914 елның 17 сентябрендә Чиләбе шәһәрендә татар мәктәбе укытучысы гаиләсендә туа[2].
1930 елда Чиләбедә җидееллык мәктәпне тәмамлый. 1930—1934 елларда Чиләбе коммуналь-төзелеш техникумында укый. 1936 елда Ленинград коммуналь төзелеш инженерлары институтының читтән торып уку бүлегенең ике курсын тәмамлый.
1936—1938 елларда Чиләбедә 85 нче укчылар дивизиясенең аерым элемтә батальонында хәрби хезмәт үтә. 1937 елда кече командирлар составы мәктәбен бик яхшыга тәмамлый, отделение белән җитәкчелек итә. 1940 елда сәяси хезмәткәрләрнең белемен камилләштерү курсларын тәмамлый.
1938 елда демобилизациядән соң, 1941 елга кадәр Чиләбе су-канал трестында прораб һәм төзелеш секторы башлыгы булып эшли.
1941 елның мартында яңадан армиягә алына. Балтыйк буе фронты гаскәрләренең 115 нче аерым төзелеш батальонында рота политругы булып хезмәт итә. Сугышның башлангыч чорындагы саклану сугышларында катнаша. Төньяк-Көнбатыш фронтында дошманның Демянск төркемен камап алуда сугыша, Сталинград, Курск сугышларында, «Багратион» һөҗүм операциясендә катнаша[3].
1944 елның 31 гыйнварында Балтыйк буе фронтында каты яралана: шартлаган минаның ике ярчыгы, баш миенә тимичә, баш сөяген тишеп үтә. Өченче ярчыктан аны бүләк итеп бирелгән кесә сәгате саклап кала[2]. Сугышны подполковник дәрәҗәсендә тәмамлый. 1946 елның сентябрендә сәламәтлек торышы буенча полковник дәрәҗәсендә демобилизацияләнә.
1947 елда Алабуга шәһәрендәге ТАССР ЭЭМның хәрби әсирләр өчен лагере идарәсенең сәяси эшләр буенча башлык урынбасары итеп билгеләнә. Алман, австрия һәм япон хәрби әсирләрен тотуны һәм җирләүне оештыру белән шөгыльләнә[4].
1948—1950 елларда — ТАССР ЭЭМ парткомы секретаре. 1951 елдан — Төзәтү-хезмәт лагерьлары һәм колонияләре идарәсенең (УИТЛК) бүлек башлыгы урынбасары. 1952 елда Казан дәүләт университетының юридик факультетының читтән торып уку бүлеген бик яхшыга тәмамлый.
1953 елда Чистай өлкәсе ЭЭМ идарәсе башлыгы урынбасары итеп билгеләнә.
1954 елның 6 апрелендә 40 яшендә Татарстан АССР эчке эшләр министры итеп билгеләнә[5].
Салих Япиев республиканың Эчке эшләр министрлыгын 24 ел дәвамында җитәкли — бу ведомство тарихындагы иң озак чор[2]. Аның җитәкчелегендә оператив эшнең яңа алымнары кулланылышка кертелә:
- җитди җинаятьләргә кичекмәстән җавап бирү өчен аналитик төркемнәр һәм штаблар оештырыла;
- кораллы җинаятьчеләрне тоту өчен «Перехват» һәм «Гром» планнары, күпләм тәртипсезлекләрне булдырмау өчен «Защита» планы эшләнә[3];
- тикшерү бүлекчәләре, эксперт хезмәтләре һәм җинаятьчеләрне эзләү бүлеге ныгытыла;
- Милиция югары мәктәбендә хезмәткәрләрне системалы укыту оештырыла.
1957 елның августында «Динамо» спорт җәмгыятенең Татарстан советы рәисе итеп сайлана[6]. Республикада динамочылар хәрәкәтен үстерүгә зур өлеш кертә.
Зур шау-шу тудырган (резонанслы) җинаятьләрне ачуда шәхсән катнаша. 1964 елда Мәскәүдә һәм Мәскәү өлкәсендә балаларны үтерүче маньяк Ионисянны Казан вокзалында тоткарлауны оештыра һәм аннан шәхсән сорау ала[7].
Төзәтү учреждениеләрендәге фетнәләрне бастыруда шәхси батырлык күрсәтә. 1974 елда Әлмәт колониясендә фетнә вакытында, учреждение гаскәрләр тарафыннан камап алынгач, министр коралсыз һәм сакчыларсыз тоткыннар янына керә һәм сөйләшүләрдән соң тәртипсезлекләрне туктатуга ирешә[4]. Шундый ук хәл Менделеевск колониясендә дә була[2].
1978 елның 27 мартында министр вазифасыннан отставкага китә һәм СССР ЭЭМ Академиясенең Казан бүлегенә укыту эшенә күчә. 1978—1984 елларда — СССР ЭЭМ Академиясенең Мәскәү юридик филиалы Казан бүлеге башлыгы[1].
1984 елда лаеклы ялга чыга. ЭЭМ Ветераннар советында эшләвен дәвам итә, яшь хезмәткәрләрне тәрбияләү белән шөгыльләнә.
1993 елның 20 декабрендә Казанда вафат була. Казанның Яңа Татар зиратында җирләнгән. Татарстан Республикасының Беренче Президенты Минтимер Шәймиев аның турында[3]:
|
Генерал Япиев чирек гасырга якын республиканың Эчке эшләр министрлыгын җитәкләде һәм аны белгән, аның җитәкчелегендә хезмәт итү бәхетенә ирешкән кешеләрнең хәтерендә тирән эз калдырды. Һәм бүген бу Япиев чоры — тулы бер дәвер булган дип ышаныч белән әйтергә мөмкин.
|
|
.png){kind=small}