Минтимер Шәймиев

Минтимер Шәрип улы Шәймиев крестьян гаиләсендә туа. М. Ш. Шәймиевның бабасы — Шәймөхәммәт урта хәлле, таза тормышлы игенче була. Коллективлаштыру елларында, кулак дип санап, йортыннан, мал-туарларыннан мәхрүм ителә. Аның әтисе Шаһишәрип Шәймөхәммәт улының (1901—1967) фамилиясе Шәймиевның бабасы Шәймөхәммәтнең (1870—1929) авылда Шәйми дип йөртелүеннән килеп чыга^[3]. Шаһишәрип Шәймөхәммәт улы 26 ел күмәк хуҗалык рәисе булып эшли^[4].

Татарстанның булачак беренче Президентының әнисе — Нәгыймә Сафиулла кызы була. Гаиләдә ун бала дөньяга килә. Бишесе сабый чакта вафат була. Гаиләдә берничә малай рәттән үлү сәбәпле, Нәгыймә белән Шаһишәрип кече улларына Минтимер («мин — тимер») һәм Хантимер («хан тимер») дигән «көчле» исемнәр бирә^[4].

Шәймиевның балачагы сугыш һәм аннан соңгы елларга туры килә. 1954 елда Пучыда урта мәктәпне тәмамлагач, Казан авыл хуҗалыгы институтының механикалаштыру факультетына укырга керә^[1]. Институтны тәмамлагач, 1959—1962 елларда инженер, аннары Мөслим ремонт-техник станциясендә баш инженер булып эшли. 1962 елда 25 яшендә ул Минзәләгә «Сельхозтехника» районара берләшмәсе белән идарә итәргә җибәрелә^[5].

1967 елда административ карьерасын башлый.

• 1967 елда — КПССның Татарстан өлкә комитетында инструктор, авыл хуҗалыгы бүлеге мөдире урынбасары.
• 1969—1983 елларда — Татарстан АССР мелиорация һәм су хуҗалыгы министры.
• 1983 елда — ТАССР Министрлар Советы Рәисенең беренче урынбасары.
• 1983—1985 елларда — КПССның Татарстан өлкә комитеты секретаре.
• 1985—1989 елларда — ТАССР Министрлар Советы рәисе.
• 1989 елда КПССның Татарстан өлкә комитетының беренче секретаре итеп сайлана^[6].
• 1990—1991 — елларда Татарстан Республикасы Югары Советы Рәисе^[7].
• 1990—1991 елларда — КПСС Үзәк комитеты әгъзасы^[5].

Татарстанның күпмилләтле халкы республикада тынычлык һәм иминлекне ныгыту, катлаулы социаль-икътисади мәсьәләләрне хәл итү буенча М. Ш. Шәймиев тырышлыгына югары бәя бирә. 1991 елның 12 июнендә альтернативасыз нигездә Татарстан Республикасы Президенты итеп сайлана^[1][8]. 1991 елның августында дәүләт перевороты омтылышы вакытында Шәймиев Гадәттән тыш хәлләр буенча дәүләт комитеты тарафдары була^[9][10].

Шәймиев җитәкчелегендә Татарстан ССРның дәүләт суверенлыгы турында Декларация кабул ителә, шулай ук Татарстан Республикасы Конституциясе эшләнә һәм кабул ителә. Шәймиев инициативасы белән 1992 елда Татарстан Республикасының дәүләт статусы мәсьәләсе буенча Референдум уздырыла, аның барышында сайлаучыларның 62 %ы Татарстанның суверен дәүләт, «Россия Федерациясе һәм башка республикалар, дәүләтләр белән тигез хокуклы шартнамәләр нигезендә үз мөнәсәбәтләрен коручы халыкара хокук субъекты» булуы өчен тавыш бирә. Шәймиевның актив катнашуы нәтиҗәсендә, 1994 елда Татарстан белән Россия Федерациясе арасында Шартнамә төзелә.

1996 елда альтернативасыз сайлаулар барышында 97 % тавыш җыеп, икенче президент срогына сайлана^[11]. 2001 елда президент сайлаулары беренче тапкыр альтернатив рәвештә уза: анда, Минтимер Шәймиевтан тыш дүрт кандидат, шул исәптән Россия Думасының ике әгъзасы (Сергей Шашурин һәм Иван Грачёв) катнаша^[12]. Шәймиев сайлаучыларның 79,5 % тавышын җыя.

Шәймиев җитәкчелегендә эзлекле рәвештә чакырыла торган «Бөтендөнья Татар конгрессы» оештырыла. 2002 елда II Бөтендөнья башкорт корылтаенда һәм федераль, төбәк әһәмиятендәге башка мөһим чараларда Татарстан Республикасының рәсми делегациясен җитәкли^[13]. Ул Советлардан соңгы киңлектә конфликтларны тыныч юл белән хәл итү юлларын эзләүгә юнәлдерелгән «Гаага программасы» булдыру инициаторы да була^[14].

2000 елның 2 сентябреннән 2001 елның 12 мартына кадәр һәм 2009 елның 25 маеннан 29 ноябренә кадәр Россия Федерациясе Дәүләт Советы әгъзасы, Россия Федерациясе Дәүләт Советы Президиумы әгъзасы^{[15][16][17][18]}.1999 елда — 2001 елның 1 декабрендә «Бердәм Россия» партиясенә кергән «Ватан — Бөтенроссия» Бөтенроссия партиясен гамәлгә куючыларның һәм рәистәшләренең берсе була^[19].

2005 елның 25 мартында, Россия Федерациясе Президенты Владимир Путин тәкъдиме буенча, Татарстан Республикасы Дәүләт Советы Шәймиевка Татарстан Республикасы Президенты вәкаләтләрен тапшыра (моңа кадәр Шәймиев Путин алдында үзенә ышаныч турындагы сорауны куя)^[20][21].

2010 елның 22 гыйнварында 73 яшьлек Шәймиев, вәкаләтләре тәмамланырга ике ай кала, 2009 ел ахырында идарә итүче «Бердәм Россия» партиясе тарафыннан кертелгән республика Президенты вәкаләтләрен бирүгә дәгъва кылучы 3 дәгъвачы исемлегеннән үз кандидатурасын кире кагу турында игълан итә. «Минтимер Шәймиев Россия Президентына аның кандидатурасын карамаска дигән үтенеч белән мөрәҗәгать итте», — дип хәбәр бирә РФ Президентының матбугат сәркатибе Наталья Тимакова. Шәймиев Федераль Җыенга Юлламасында Дмитрий Медведев билгеләгән курсны хуплавын һәм яшь буын сәясәтчеләренә үзләрен күрсәтергә мөмкинлек бирергә кирәк дип санавын аңлата. «Шәймиев Дәүләт башлыгына республика белән җитәкчелек иткән чорда тойган ышанычы һәм ярдәме өчен рәхмәт белдерде», — дип өсти матбугат сәркатибе^[22].

Минтимер Шәймиевның Татарстан Президенты буларак вәкаләтләре 2010 елның 25 мартында тәмамлана. Шул ук көнне Татарстанның икенче Президенты Рөстәм Миңнехановның инаугурациясе уза^[23].

Шул ук елның апрелендә Шәймиев парламентның гомерлек әгъзасы һәм республика дәрәҗәсендәге закон чыгару инициативаларын кертү субъекты булган Татарстан Республикасы Дәүләт Киңәшчесенең яңа гамәлгә куелган түләүсез мактаулы вазифасын били^[24].

Моннан тыш, Шәймиев Татарстан Республикасының тарихи һәм мәдәни һәйкәлләрен торгызу Республика фондын булдыру инициаторы һәм Попечительләр советы рәисе булып тора. Фонд федераль әһәмияттәге «Татарстанның мәдәни мирасы: Борынгы Болгар шәһәре һәм Зөя утрау-шәһәрлеге» проектын гамәлгә ашыру белән шөгыльләнә^[24].

Авыл хуҗалыгы продукциясе күләме буенча Татарстан Россия Федерациясендә Краснодар краеннан соң икенче урынны алып тора (2008)^[25]. Җан башына торак төзү буенча Татарстан Россия Федерациясендә беренче урында була (2008)^[25]. Тулаем төбәк продукты күләме буенча Татарстан 2008 елга Россия Федерациясендә алтынчы урында тора.

2010 елда «Россия 24» яңалыклар телеканалында Минтимер Шәймиев, аның президентлык итүенең төп нәтиҗәсе булып Татарстан халкына мөнәсәбәтнең үзгәрүе торуын билгеләп үтә һәм, аның сүзләренчә, Татарстан үзгәртеп кору елларында Россия Федерациясенең бөтенлеген саклауда зур роль уйный. Шулай ук Президентның М. Шәймиев имзалаган белән беренче анты тексты күрсәтелә^[26].

2012 елның 6 февралендә рәсми рәвештә Россия Федерациясе Президентлыгына кандидат Владимир Путинның (ул вакытта премьер-министр) ышанычлы заты буларак теркәлә^[27].

2017 елның 28 апрелендә Россия Федерациясе Президенты Указы нигезендә Минтимер Шәймиевка «Дәүләт һәм халык алдында аерым хезмәт казанышлары өчен» Россия Федерациясе Хезмәт Батыры исеме бирелә^[28].

2018 елгы президент сайлаулары вакытында Владимир Путинның ышанычлы заты була^[29].

Россия Федерациясе субъектларының элеккеге башлыклары арасында вазифада булу дәвамлылыгы буенча бишенче урынны алып тора (6 862 көн).

• «Илбашы» (Рабит Батулла, рус һәм татар телләрендә).
• «Минтимер Шаймиев» (Цыбульский И. У., Шәйдуллина Н., рус телендә).
• «Минтимер Шаймиев: Последний президент Татарстана» (Мортазин И., рус телендә).

Хатыны — Сәкинә Шакир кызы Шәймиева (1939—2018)^[30].

Уллары — Айрат (1962 елда туа) һәм Радик Шәймиев (1964 елда туа), Татарстанның иң бай бизнесменнарынннан, «ТАИФ» компанияләр төркеме хуҗалары, «Forbes» журналы бәяләвенчә, һәркайсының байлыгы 1 млрд доллардан артык^[31].

Шәймиевнең тугыз бертуганы була^[32]. Апаларның берсе — республиканың көнчыгыш өлешендә кибетләр челтәре хуҗасы. 2019 елга Шәймиевның дүрт оныгы һәм ике оныкчыгы була. Олы оныгы Камилә — «ТАИФ» компанияләр төркеменең бер өлешенең хуҗасы була^[33].

• Президентның рәсми сайты
• Шәймиев биографиясе