Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Болгарлар

РФА экспертизасы

Logo-ran.png
Россия Фәннәр академиясе
тарафыннан экспертиза үткәрелде
Тулырак
Aprove.svg

РФА экспертизасы

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россия Фәннәр академиясе
тарафыннан экспертиза үткәрелде
Тулырак

Болгарлар (лат. Bulgares, грек. Βoύλγαρoί, болг. прабългари, протобългари, рус. булгары; болгары баш. болғарҙар, чуаш. Пӑлха́рсем, нуг. булгарлар) — төрки халыклар[1], IV гасырдан Төньяк Кара диңгез буеннан Каспий һәм Төньяк Кавказ далаларында яшәгән һәм VII гасырның 2 нче яртысында өлешчә Дунай буена, ә соңрак Урта Идел буена һәм башка төбәкләргә күченгәннәр.

Чуашлар, балкарлар, башкортлар, болгарлар, Казан татарлары, марилар, удмуртлар, пермяннар кебек халыкларның этногенезында катнашканнар[2][3], Үзатамаларын Болгария дәүләтенә мирас итеп калдырганнар. Хәзерге тарих белемендә шулай ук протоболгар, праболгар, борынгы болгар терминнары кулланыла.

Терминология

«О» яки «у» тамыр авазының вариацияләре төрле телләрнең үзенчәлекләренә бәйле. Төп нөсхәдә «б» дан соң сузык хәрефнең тамыр авазы «у» һәм «о» сузыклары арасындагы уртача аваз булып яңгырый, Дунай болгарлары каты «ъ» кулланалар, татар һәм башкорт телләрендә бу фонемага «о» графемасы туры килә, ул «у» һәм «о» сузыклары арасындагы уртача аваз булып . Хәзерге болгарлар үзләрен «българи» дип атыйлар, «ъ» болгар алфавитында нейтраль җөй буларак әйтелә. Болгар атамасын, каты «у» хәрефен файдаланып, язма чыганакларда тарихның бу чорын тасвирлаган греклар кулланганнар. «Болгар» атамасын, каты «о» белән, рус кенәзләренең Идел буе Болгарына сугыш яуларын тасвирлаган рус елъязарлары кулланганнар.

1135 һәм 1150 елларда Идел буе Болгарына килгән гарәп сәяхәтчесе, ислам миссионеры Әбү Хәмид әл-Гарнатый үзе укыган «Болгар тарихы»н искә ала. Анда «болгар» сүзе — җирле балар сүзенең гарәпләштерелгән формасы — акыллы кеше диелә[4].

Болгар этнонимының тагын бер этимологиясен йөз елдан артык элек венгр тел галиме Бернат Мункачи китерә: Болгар — «биш огыр»[5].

Д.М. Данлоп буенча «башкорт» этнонимы «beshgur», «bashgur» формаларына барып тоташа, ягъни биш кабилә, биш угыр. Хәзерге телдә Sh болгар телендә L га туры килә, димәк, Данлоп фикеренчә, «башҡорт» (bashgur) һәм «болгар» (bulgar) этнонимнары эквивалентлы.

Кытайларның елъязмаларында болгар исеме 216 елда көньяк хуннуларда яңа «биш канат» сугыш тәртибе кертелүеннән соң кулланылышка керә, Вэй империясе генералы Цао Цао (216 елда үлә) идарә иткән вакытта күренә. Этимологияне Идел-Болгар эпитафияләре дә раслый, анда типик чуашизмнар арасында текстларда еш кына بيال: bial яки Bel „бишенче”, bialm „бишенче“ сүзләре кабатлана. Безне бары тик bial яки bel 'биш' (пиль), һәм bialm 'бишенче' (пилейм кун) сүзләре генә кызыксындыра. «Бÿл» сүзе болгар сүзе булып тора һәм типик төрки «биш»не белдерә, анда *ш<л ламбдаизм законы кулланыла. «Биш огур» терминында венгр сүзе ökör (болгаризм) угыз телләрендәге (азәри, төрек) “үгез” дигәнне аңлата. Венгер вариантында болгар-огур ротацизмы күзәтелә, ул хәзерге чуаш телендә дә раслау таба: woğur (wăkăr) — үгез[6].

Икенче версияне Россия тарихчысы А. Новосельцев әйтә: «Болгарларның икенче өлештәге этнонимы, һичшиксез, аларның угырлар белән башлангыч бәйләнешен чагылдыра, ә беренче өлештә, күрәсең, төрки „булга“га (“болгатырга”, “бутарга”) барып тоташа, һәм ул чакта бөтен сүз «катнаш угырлар» дигәнне аңлата»[7].

А.П. Новосельцев версиясе тәнкыйтьләнә, чөнки фин-угыр телләрендә «угр» сүзе юк; угыр исеме — һуннар телендәге Огур исеменнән ясалма һәм венгрлар аркасында «угыр»-фин халыкларына тагылган. Моннан тыш, Болгар исеме Кытай елъязмаларында, 216 елдан башлап, генерал Цао Цао «биш өлеш»ле яңа көньяк һуннарның ранг структурасы төзелешен керткәннән соң теркәлгән. Аның этимологиясе төрки телләрнең болгар төркеме телен бик ачык чагылдыра[8][9].

Килеп чыгышлары һәм этник-тел ягыннан бәйлелекләре

Протоболгарларда махсуслашкан совет археологы, тарих фәннәре докторы һәм МДУ профессоры Алексей Смирнов 1951 елда ук борынгы протоболгарларның иран телле булуы турында фикер әйтә:

«Болгарлар — чыгышы буенча сарматлар, әмма телләре буенча төркиләр. Алар Азак буенда булганда төркиләшәләр. Бу процесс һуннардан, аварлардан һәм Азиядән күчмәләрнең башка дулкыннарыннан башлап күп гасырлар дәвам итә. Тел һәм халык мәсьәләсе бер үк түгел. Халык чит телне кабул итә ала. Мәсәлән, Урта Азия иранлылары төрки телләрне чагыштырмача күптән түгел, б.э. I меңьеллыгы уртасында кабул иткәннәр»[10].

Аерым алганда, А.Смирнов протоболгарларның археологик казылмалар нәтиҗәсендә мәдәни яктан сармат культурасын дәвам иттерүләрен, мәсәлән, аларга кадәр сарматлар ясаган үзенчәлекле шомартылган савыт-саба җитештерүләрен билгеләп үтә.

undefined

Соңгы берничә гасыр эчендә борынгы болгарларның килеп чыгышы белән бәйле күп төрле гипотезалар барлыкка килә. Гипотезаларның күплеге ким дигәндә ике нәрсә турында сөйли: йә проблеманың чишелеше дөрес түгел, йә болгарларның тамырлары шулкадәр борынгы ки, фаразлар теләсә нинди булырга мөмкин. Аларның күбесенә караганда, протоболгарларның килеп чыгышы, төрки-алтай теленнән алып, памир-фирганә һәм иран телләренә кадәр, төньяк һинд һәм көнбатыш кытай телләреннән алып славян теленә кадәр[11]. Бүгенге көндә фәнни (һәм иҗтимагый) яссылыкта актуаль булганнары кызыклы. Алар арасында протоболгарларның килеп чыгышы турындагы төп теорияләр дә бар. Аларны шартлы рәвештә Көнчыгыш Иран, һун һәм төрки теорияләр дип атыйлар.

Көнчыгыш Иран теориясе

undefined

Нигездә болгар тарихчылары арасында болгарларның Көнчыгыш Иран чыгышлы булулары турындагы теория популярлаша. Галимнәр өчен Тибеттан көнбатышта яшәгән богор, яки болор халкы турында мәгълүматлар булган борынгы кытай телле чыганаклар зур кызыксыну уята. Бу юнәлеш, гомумән алганда, Памир-Гиндукуш төбәге өчен тәкъдим ителгән тезис белән туры килә, аның буенча борынгы болгарларның иң борынгы яшәү урыны булып тора. Бу фикер VII гасырда Мовсес Хоренаци төзегән «Ашхарацуйц» борынгы әрмән географиясе белән дә раслана. Анда борынгы болгарларның Европага күченгәнчегә кадәрге тормышы тасвирлана. Монда болгарлар Булхи исеме белән (академик С.Еремян укуы буенча) расланган. «Ашхарацуйлар» буенча болгарлар һәм алар белән күрше халыклар — массагетлар, согдийлар, саклар, харәзмиләр — бай һәм һөнәрчелек-сәүдә ягыннан алга киткән халыклар булганнар, күрше аз үсеш алган күчмә кабиләләрдән нык аерылып торганнар. Борынгы Балхар территориясендә, бүгенге Әфганстанның төньяк өлешендә, безнең эрага кадәр борынгы заманнардан ук исемнәре бүгенге Болгар шәһәрләрен хәтерләткән шәһәр исемнәре очрый. Болар — Мадр, Варна, Балх һәм башка шәһәрләр.

Болгария фәннәр академиясенең икътисад институты өлкән фәнни хезмәткәре, доктор Петр Добрев үзенең хезмәтләрендә борынгы болгарларның килеп чыгышы, туган ягы, теле, хуҗалыгы, дәүләтчелеге, календаре, тарихы, мәдәнияте һәм көнкүреше белән бәйле уртак темалар буенча фикерләрен җентекләп бәян итә. Ул протоболгарларның Борынгы Һинд-Европа тел гаиләсенең Иран тармагы белән якынлыгын исбатлый. Борынгы болгарларның мөһерләрдә, тәңкәләрдә, скульптураларда, рельефларда, рәсемнәрдә һ.б. сакланып калган портретлары, шулай ук күпсанлы тарихи-әдәби дәлилләр нигезендә автор борынгы болгарларның физик тип буларак Европа расасының Памир-фирганә төренә каравын билгели. Бу расага тулаем алганда төз бит төзелеше, яхшы сызылган кашлар хас, шулай ук еш кына образга ачык элегантлык һәм матурлык бирә торган йөз билгеләре хас.

Урта гасыр шагыйре Насрый Хөсрәү XI гасырда «Мин болгар хатын-кызлары өчен газап чигәм» поэмасында болгар хатын-кызларының матурлыгын данлый. Гиндукуш итәгендә «Болгар» сүзе әлегә кадәр гадәти булмаган физик матурлык символы буларак кулланыла. «Болгар ире кебек чибәр» һәм «болгар кызы кебек гүзәл» — бүгенге Болгариядән меңнәрчә чакрым ераклыкта урнашкан бу тауда яшәүчеләр өчен, табигый кеше матурлыгына соклануны белдерә торган гыйбарә. Болгар исемен төрле, әмма һәрвакыт уңай мәгънәле итеп бәяләүче мондый әйтелмәләр бигрәк тә пушту (пуштун телендә) очрый, бу телдә бүгенге Әфганстан территориясендә күпчелек халык сөйләшә.

Петр Добрев протоболгарларның ватаны турында дәлилләр тапкан чыганакларның берсе — рәсми фән тарафыннан онытылган, узган гасыр башында профессор В. Златарский тарафыннан җентекләп тикшерелгән — Михаил Сирийскийның (XII гасыр) легендар мәгълүматлары. Алар буенча, Маврикий императоры (582-602) идарә иткән чорда өч туган Эчке Скифиядән 30 000 скиф белән чыккан. «Алар Имеон тавы тарлавыгыннан Танаис (Дон елгасы) елгасына кадәр 60 көнлек юл үткән». Соңрак абыйларының берсе үз кешеләре белән аерылып чыга һәм императордан җир сорый. Бу кешеләрне римлылар болгарлар дип атаганнар[12].

Әлеге теория буенча, борынгы болгарлар иран телле булганнар һәм Гиндукушның көнбатыш өлеше, Парапамиз һәм аны төньяктарак яткан Согдианадан аерып торган Окс (Аму яки Хигон) елгасы арасында урнашкан зонада яшәгәннәр. Борынгы заманда бу урын башкаласы Балх шәһәрендә булган Бактрия (грек.) яисә Балхара (үзатама) дип йөртелгән. Болгар тарихчылары моннан «болгарлар» этнонимын чыгаралар һәм болгарларны әрмән чыганакларында булхлар дип атау фактына, шулай ук һинд чыганакларында балхика халкы һәм болгарларның Имеон тауларындагы (Бактрия шунда булган) туган җире турында иртә урта гасыр чыганакларында искә алу фактларына нигезләнәләр[13][14].

Нигезләү сыйфатында антропология җәлеп ителә, аның кайбер мәгълүматлары болгарларның палеоевропеоид халык төркемнәреннән килеп чыгуын фаразларга мөмкинлек бирә[15]. Шулай ук протоболгарларның кайбер исемнәре, мәсәлән, кутригурлар юлбашчысы Заберган, шулай ук Беренче Болгар патшалыгына нигез салучы Аспарух исеме кебек, Ираннан килеп чыккан дип күрсәтелә[16][17].

undefined

Теория тарафдарлары борынгы болгарлар башлангыч чорда Көнчыгыш Иран телендә сөйләшкәннәр, ләкин соңыннан аны төрки телгә алыштырганнар дип саный[18].

Урта гасыр чыганакларында болгарларның Азиядәге башлангыч нигезе сыйфатында традицион рәвештә Әфганстан белән Таҗикстан арасындагы чик буе районы белән тәңгәлләштерелгән Имеон (Гимей) таулары күрсәтелә.

Борынгырак мәгълүматларга нигезләнеп төзелгән VII йөзнең «Ашхарацуйц» әрмән география атласында булхи кабиләсе[19]: саклар һәм массагетлар белән янәшә урнаша[20].

Агафий Миринейский, 558 елда Заберган хан һөҗүме турында сөйләгәндә, кайчандыр Имей тавы артында Азиядә яшәгән «һуннар»ның (болгарларның) борынгы тарихын кыскача тасвирлый:

«Һун халкы кайчандыр Меотид күленең көнчыгышка караган өлеше тирәсендә яшәгән һәм Имей тавы артында Азиядә яшәгән башка кыргый халыклары кебек үк, Танаис елгасыннан төньяктарак яшәгән. Алар барысы да Һуннар яки скифлар дип аталган. Кабиләләр буенча исә аларның кайберләре котригурлар, икенчеләре утигурлар дип аталганнар»[21].

Феофилакт Симокатта Төрки каһанлыгы кабиләләре арасындагы сугышларны тасвирлаганда уннугурлар (фараз ителгәнчә болгар кабиләсе) яшәгән җирне Согдианада (Әфганстан, Үзбәкстан һәм Таҗикстан чигендәге Гиндукуш биләгән тигезлек өлкәсе) дип күрсәтә:

«Кайчандыр уннугурлар төзегән Бакаф җир тетрәүдән җимерелгән, һәм Согдиана үзендә үләт тә, җир тетрәү дә кичергән»[22].

Михаил Сириец[23] Азиядәге Имаон тавыннан (Памир, Гиндукуш, Тянь-Шань) чыккан һәм Танаиска (Дон) кадәр барып җиткән өч бертуган «скиф» турындагы риваятьне тапшыра. Болгарлар белән бергә ниндидер пугурларны, бәлки, Кытай чыганакларында телгә алынган «пугу» ны искә алу кызыклы (гипотетик фараз):

«Ул заманда Эчке Скифиядән өч кардәш үзләре белән утыз мең скиф алып алтмыш көндә Имаон тавыннан юл үтәләр. Кыш көне алар, су эзләп, Танаиска һәм Понтий диңгезенә барып җитәләр. Ромейлар чигенә җиткәч, болгариос исемле берәү, үзе белән ун мең ир алып, туганнарыннан аерылып китә. Ул, Танаис елгасын кичеп, Понтий диңгезенә коя торган Дунайга якынлаша һәм анда урнашып, ромеяларга ярдәм итәр өчен, үзенә бер өлкә бирүне сорап, Маврикийга вәкилләрен җибәрә. Император аңа Дакияне, югары һәм Түбән Мезияне бирә... алар шунда төпләнеп, ромейлар өчен сакчы булалар. Һәм ромеялар аларны болгарлар дип атаганнар…

Калган ике кардәш Барсилия (Барсалия) дип аталган аланнар иленә һәм ромеялар төзегән шәһәрләргә, мәсәлән, Каспийга (Тораян капкасы; Дербент) киләләр. Бу якларда яшәгән болгарлар һәм пугурлар борынгы заманнарда христианнар булганнар. Чит ил кешеләре бу ил белән идарә итә башлагач, алар абыйларының иң олысы Хәзәр (казариг) исеме белән хәзәрләр дип атала башлаганнар»[24] и [25].

Һун теориясе

Үз вакытында бу теория Клапрот, Цейс, Маркварт кебек шактый зур Көнбатыш Европа галимнәре, аннары болгарларда тарихчы профессор В. Н. Златарский һәм тел белгече София профессоры С. Младенов алга сөрәләр[26].

Һәвәскәр тарихчы, һөнәре буенча хокук белгече Димитар Сасалов, Голландияле Кытайчы Де Гроота хезмәтенә нигезләнеп (De Groot. Die Hunnen der vorchristlichen Zait / «Һуннар христианлыкка кадәрге чорда»), Баграшкүл белән Баркүл арасында борынгы болгарларның ата-бабалары яшәгән дигән нәтиҗәгә килә һәм үз идеяләрен «Пътят на България» (1936; «Болгария юлы») китабында тәкъдим итә. Баркүл исемен ул турыдан-туры «Болгар күле» дип, ә аннан көньякта урнашкан Баркүлтагны (Тянь — Шанның иң көнчыгыш сырты) -— «Болгар тавы» дип аңлаткана. Әмма болгарларның килеп чыгышында фәндә кабул ителгән һуннар теориясенең көчле басымы астында һәм бу төбәк турында белемнәрнең бик аз булуы сәбәпле, ул Баграшкүл һәм Баркүл тирәсендәге бөтен халык сөннү кабиләләреннән булган дигән нәтиҗә ясый һәм алары Аттила һуннары токымы белән бәйли[27].

Төрки теория

Бу теория буенча, болгарлар башта Үзәк Азиядә яшәгән огур кабиләләреннән булган. Бу яктан караганда, болгарлар Халыкларның бөек күчеше вакытында Европага үтеп кергән иң борынгы төрки халыкларның берсе булган[28]. Болгар теле төрки телләргә керә.

Борынгы болгарларның төрки чыгышы турындагы фикер беренче тапкыр 1772 елда Шлецер тарафыннан «Гомуми төньяк тарихы» (алман. Allgemeine Nordische Geschichte) хезмәтендә чагылып үтә. 1810 елда Мәскәүдә рус теленә тәрҗемә итеп аның «О происхождении славян вообще, и в особенности словен российских» дигән хезмәте басылып чыга. Хезмәттә, Гаттерның болгарлар һәм мадьярлар бер үк фин кабиләсеннән булганнар дигән фикере белән килешеп, Шлецер: «башкалар да зур ихтималлык белән болгарларның татарлардан булуларын раслыйлар», — дип билгеләп үтә. Бу ихтимал фаразны дәлилләү өчен автор танылган «хаган» титулын һәм «татар чыгышлы исемнәргә һичшиксез охшаган» шәхси исемнәрне китерә.

Иоганн Тунманн (Johann Thunmann) «Исследования по истории восточно-европейских народов» (алман. Untersuchungen über die Geschichte der östlichen Europäischen Völker. Erster Teil. Leipzig, 1774) һәм Иоганн Христиан Фон Энгель «История болгар в Мизии» (алман. Geschichte der Bulgaren in Mösien. Halle, 1797) әлеге теорияне үстерергә тырышалар, әмма тирәнтен өйрәнмиләр.

Үз фикерен яклап бернинди дәлилләр китермичә, Тунманн борынгы болгарларны мадьярларның кан «дуслары» дип атый, барыннан да элек, аларның гореф-гадәтләренең борынгы мадьярларныкына, күбесенчә төрки гореф-гадәтләргә охшаш булуын әйтсә дә, нинди гореф-гадәтләрне күздә тотуы билгесез булып кала. Аннары Тунманн «хаган» титулына игътибар итә һәм исемнәренең славян исемнәреннән нык аерылып торуын һәм, киресенчә, мадьяр исемнәре белән туры килүен әйтә, әмма бер генә мисал да китерми. Алга таба, Борынгы болгарларның төрки чыгышын аларны еш кына һуннар дип атауларын һәм Константин Багрянородныйның (X гасыр) заманында Болгар патшасы улларының: берсе — Kan rtikinos, икенчесе — Вulias Tarkan исемнәре белән аталуын дәлил итеп китерә.

Энгель исә, борынгы Болгар биләренең исемнәре төрки телдә яңгыравын, Болгар патшаларының борынгы Византия чыганакларында ханнар яки хаганнар дип аталуын әйтеп, теория файдасына ике дәлил китерә.

Шлецер, Тунманн һәм Энгель фикерен Карамзин үзенең «Истории» хезмәтенең I томында сүзгә-сүз кабатлый[29].

Немец галиме Цейс 1837 елда «Немецлар һәм аларның күрше кабиләләре» (алман. Die Deutschen und ihre Nachbarstämme) хезмәтендә әлеге мәсьәлә буенча үз фикерен бәян итә. Цейс буенча, борынгы болгарлар — Кара диңгезгә һәм Меотидага таба алга киткән һуннар. Bulgares, Bulgari — һуннарның башка исеме генә. Хәзерге вакытта да Иделнең югары агымында, фин халыклары белән беррәттән, төрки халыкларны гына табабыз, Цейс буенча бу номад-болгарлар, димәк, һуннарның да төркиләрнең зур күчмә кабиләсенә кергәнлеген раслый[30].

1866 елда Мәскәүдә профессор А.Н. Поповның «Обзор хронографов русской редакции» дигән зур хезмәте басылып чыга, анда автор, сүз уңаеннан, «Елинский и Римский летописец» дип аталган ике кулъязмада ачылган борынгы Болгар кенәзләренең исемлеген бастыра. ул Болгар кенәзләренең кайбер исемнәренең кыскача хронографик язмасы яки аларның дәвамлы идарә итү тәртибендә реестрын тәшкил итә. Фәндә бу исемлек ике исем астында билгеле: Болгар кенәзләренең «шәҗәрәсе» (асылда бернинди шәҗәрә элементларыннан тормый) һәм атаклы хорват тарихчысы Рачкий биргән уңышлырак исем астында — «Болгар кенәзләре исемлеге» буларак билгеле[31].

Попов ачканнан соң, төрки-татар теориясе алга таба башлыча А.А. Куник, А. Вамбери һәм В. Томашек хезмәтләрендә тикшерелә[32].

XIX гасырның 70 нче елларында Аспарух болгарларның килеп чыгышы турындагы төрки-татар теориясе ул вакытта әле башлап кына килүче рус слависты, соңрак Мәскәү университеты профессоры Матвей Соколовның «Из древнейшей истории болгар» (СПб.,1879) тарафыннан языла.

Муса Хоренскийныкы дип уйланылган VII гасыр әрмән географиясе, Сарматиянең Азия өлешен, ягъни Кавказны җентекләп тасвирлап, сүз уңаеннан, Кубань (Варданис, Vardanes) елгасыннан һәм Босфорны Никопс шәһәрчеге булган урыннардан аерып торучы Псевхра (Psychrus) елгасыннан төньякта төрки халыклар (төркиләр һәм болгарлар) яшәвен әйтә, алар елга исемнәре белән аталалар: Купи-Болгар, Дучи-Булкар, Огхондор (Woghkondor), Блкар-килмешәкләр, Чдар-Болкар. К. Патканов шәрехләвенчә, Купи-Болгар — Кубань болгарлары; Чдар-Болгар — котраглар; Огхондор-Болгар яки Вгндур-Болгар — оногундур-болгарлары.

Шулай итеп, VII гасырның әрмән географы Кубань һәм Псевхри елгаларыннан төньяктарак яшәүче халыклар турында ачык итеп әйтә: төркиләр һәм болгарлар, аннары дүрт болгар кабиләсен санап чыга һәм аларны болгар, булкар, блкар, болкар дип атый. Болгар тарихчысы профессор В.Н. Златарскийның «Студии по българската история» дигән беренче хезмәтендә бу дүрт болгар кабиләсе берсүзсез төрек (төрки)–болгар кабиләләренә әвереләләр. Аларны әрмән географы, Византия тарихчылары Феофан һәм Никифор урнаштырган урынга ук урнаштыра, алга таба хезмәтләрендә профессор Златарский төрек(төрки)–болгар кабиләләре һәм төрек(төрки)–болгар халкы турында гына яза. Соңыннан профессор Златарский төрки-татар теориясен үзгәртә һәм үзенең «Урта гасырларда Болгар дәүләте тарихы» (История на българската държава през Средните векове, т. I,ч. I.София,1918) дигән зур хезмәтендә һуннар теориясе позициясенә күчә[33][34].

Теория тарафдары, совет һәм Россия тарихчысы һәм археологы, татар халкы тарихы буенча күпсанлы хезмәтләр авторы, тарих фәннәре докторы, профессор Альфред Халиков «Урта Идел һәм Урал буенда беренче болгарлар тарихының һәм археологиясенең төп этаплары» дигән мәкаләсендә («Көнчыгыш Европада беренче болгарлар» мәкаләләр җыентыгы)[35], болгар тарихын өйрәнүче Д.И. Димитровның хезмәтен игътибарга алып һәм аны ялгыш болгар археологы дип атап, үз хезмәтендә тарих этапларын «төрки теория» күзлегеннән чыгып җентекләп бәян итә.

IV—VI гасыр болгар тарихы

IV гасыр чыганаклары

undefined

Болгарларның барлыгы турында иң борынгы язу — 354 елгы аноним латин телле хронограф (рус.): Кара диңгез һәм Каспий тирәсендә яшәүче халыклар һәм кабиләләр исемлегенең иң ахырында болгарлар (Vulgares) күрсәтелә[36].

Шул ук чорда бу территорияләрдә болгарлар исемле кабиләнең яшәве әрмән тарихчысы Мовсес Хоренацидан (рус.) калган чыганаклардан да билгеле (III—IV гасыр чигенә кадәр яшәгән историограф Мар Абас Катина (рус.) эшләренә нигезләнеп язылган). Ул, Вагаршак улы Аршак I әрмән патшасы булган вакытта болгарлар әрмән җирләренә килеп урнашалар, дип яза:

В дни Аршака возникли большие смуты в цепи великой Кавказской горы, в Стране булгаров; многие из них, отделившись, пришли в нашу страну[37].

Аршак I идарә итү чоры б.э. II гасырының 1 нче яртысына карый[38], бу исә тарихчыларда әлеге хәбәрнең дөреслегенә шик тудыра. Мовсес Хоренаци III—IV гасырлар чигендә иң соң яшәгән борынгырак елъязмачы мар Абас Катинага сылтама ясый.

Алга таба аларның активлыгы турындагы дәлилләр һуннар империясе таркалганчыга кадәр чыганаклардан юкка чыга. Болгарлар замандашлары һуннар дип атаган гаять зур кабиләләр берлегенә кергәннәр дип уйларга нигез бирә.

Болгарлар һәм һуннар

Борынгы урта гасыр тарих фәнендә Болгар кабиләләрен V йөз уртасындагы җимергеч яулары белән замандашларында онытылмас эз калдырган һуннар белән бутау бар. Захарий Ритор үзенең «Чиркәү тарихы» хезмәтендә (VI гасыр уртасы) Каспий диңгезе тирәсендә Кавказдан төньяккарак яшәүче барлык кабиләләрне (алар арасына «бургар» дигәнне дә кертеп) һуннар дип билгели. Шул ук арада Иордан (тарихчы) болгар һәм һуннарны аера, аларның VI гасыр уртасында урнашуларын тасвирлап яза:

«Далее за ними [ акацирами ] тянутся над Понтийским морем места расселения булгар, которых весьма прославили несчастья, [совершившиеся] по грехам нашим. А там и гунны, как плодовитейшая поросль из всех самых сильных племен…»[39]

VI гасыр уртасындагы чыганакларда 550-570 елларда күчмә халыкларның һөҗүмнәре турында бәян иткәндә я болгар, я һун кабиләләре утигурлар һәм кутригурлар (соңрак оногурлар) телгә алына. VI гасыр азагыннан Европада бу кабилә исемнәре болгар этнонимы белән алыштырыла башлый, ә VII гасырдан башлап тулысынча болгар исеме генә кулланыла.

Ул замандагы чыганаклар утигурларны һәм кутригурларны болгар кабиләләре дип танырга мөмкинлек бирә торган дәлилләр китерми, әмма күпчелек тарихчылар мондый нәтиҗәгә аннан соңгы чыганакларга[40] һәм вакыйгаларның синхронлыгын анализлау нигезендә киләләр.

Кутригурлар Түбән Днепр борылышы һәм Азак диңгезе арасында яшәгәннәр, шул исәптән Кырым далаларын ярымутраудагы грек колонияләре диварларына кадәр контрольдә тотканнар. Утригурлар Азак ярлары буйлап Тамань ярымутравы районында урнашкан булалар.

Болгарлар Дунайда. V—VI гасырлар

Болгарларның Балканга күченүләре турындагы хәбәрләр Иоанн Антиохийскийның VII гасыр хроникасында бар:

Два Теодориха снова приводили в смятение дела ромеев и опустошали города близ Фракии, вынудив Зенона в первый раз склониться к союзу с так называемыми булгарами[41].

Византиялеләрнең болгарлар белән остготларга каршы берләшүе 479 ел белән билгеләнә.

Аңа кадәр болгарлар Дунайга килеп чыгалар. Константин Манассиның (XII гасыр) грек шигъри хроникасының болгарча тәрҗемәсе кырларында ясалган искәрмә күчешне 475 ел дип күрсәтә[42].

Бу вакытта болгарлар күчмә тормыш алып баралар. Вакыт-вакыт Византия империясенең чикләренә яу чабып торалар. Фракиягә беренче һөҗүм 491 елда[43] яки, Марцеллин Комит хроникасы буенча, 499 ел дип билгеләнә[44].

502 елда болгарлар Фракиягә һөҗүмнәрен кабатлыйлар[45], ә 530 елда Марцеллин Комит болгарларның Византиялеләрдән җиңелүен әйтә. Озакламый болгарлар славян кабиләләре белән берләшеп яу чаба башлыйлар. Славян кабиләләре беренче мәртәбә VI гасыр башы язма чыганакларында телгә алына.

539–540 елларда болгарлар Фракия буйлап Эгей ярларына һәм Иллирия буйлап Әдрән диңгезенә кадәр рейдлар ясыйлар. Шул ук вакытта болгарларның шактый өлеше императорга хезмәт итә башлый. Мәсәлән, 537 елда болгарлар отряды Римда готлар камалышында калган Византия гарнизонына ярдәм итә.

Болгарларның төп ике кабиләсе арасында дошманлык очраклары да билгеле, аларны Византия дипломатиясе кабыза. Император Юстиниан, кутригурлардан үз чикләрен саклар өчен, бай бүләкләр һәм акчалар сыйфатында болгарларның көнчыгыш тармагы көчләрен утигурларга каршы юнәлтә. Нәтиҗәдә кутригурлар җиңелә, әмма озак та үтми икесе яңадан Византиягә каршы берләшә.

558 ел тирәсендә болгар урдалары (нигездә кутригурлар) үзләренең юлбашчысы Заберган җитәкчелегендә Фракия һәм Македониягә бәреп керәләр, Константинополь диварларына якынлашалар. Византия Заберган көчләрен зур тырышлык белән генә кире кайтаруга ирешә. Хан гаскәре әле һаман көчле һәм империя башкаласы өчен зур куркыныч тудырса да, болгарлар үз далаларына кайталар. Моның сәбәбе — Доннан көнчыгышта болгарларга билгесез бер урданың пәйда булуы, бу — Баян җитәкчелегендәге аварлар була.

Византия дипломатлары аварларны кичекмәстән Константинопольгә һөҗүм иткән болгарларга каршы көрәштә файдаланалар. Алмашка яңа күчмә халыкка утыру өчен җир һәм акча тәкъдим ителә. Авар армиясе азсанлы булса да (кайбер мәгълүматлар буенча 20 000 җайдак), көчлерәк булып чыга. Аварлар үзләре монда артларыннан куып килгән төркиләрдән (түркүтләрдән) качып киләләр. Беренче булып һөҗүмгә утигурлар дучар була (560 ел), аннары аварлар Донны кисеп кутригур җирләренә бәреп керәләр. Заберган хан Баян каһанның вассалы була. Кутригурларның алдагы язмышы авар сәясәте белән тыгыз бәйләнгән.

566 ел тирәсе төркиләрнең алдынгы отрядлары Кубань тамагы тирәсендә Кара диңгез ярларына барып җитәләр. Утигурлар төрки каһанлыгының көнбатыш канаты хакиме Истәми сюзеренитетын таныйлар һәм аның гаскәрләре составында Керчь бугазы ярындагы борынгы Боспор ныгытмасын алуда катнашалар, ә 581 елда Херсонес диварлары янында пәйда булалар.

Болгар дәүләтләре. VII—VIII гасырлар

Төп мәкалә: Бөек Болгар иле
undefined

Аварлар Паннониягә киткәч һәм эчке низаглар аркасында үзенең көнбатыш биләмәләреннән контролен югалткан Төрки каһанлыгы көчсезләнгәч, болгар кабиләләре яңадан арена чыгалар. Аларның берләшүе Кубрат хан эшчәнлеге белән бәйле. Оногурлар (уногундурлар) кабиләсенә җитәкчелек иткән бу хаким балачактан Константинопольдәге император сараенда тәрбияләнгән (кайбер бәхәсле фаразлар буенча, 12 яшендә чукындырылган).

632 елда ул аварлардан бәйсезлек игълан итә һәм Византия чыганакларында Бөек Болгар дәүләте исеме алган берләшмә башында тора. Аның территориясе Түбән Кубань һәм Көнчыгыш Азак буйларын, башка бәяләүләр буенча — Ставрополь калкулыгыннан һәм Фанагориядән Көньяк Бугка кадәрге зонаны били. 634–641 еллар тирәсендә Кубрат Византия императоры Ираклий белән дуслык берлеге төзи.

Кубрат үлгәннән соң (якынча 668 ел), империя таркала һәм аның күпсанлы уллары арасында бүлгәләнә.

Бу бүленештән хәзәрләроста файдалана. Кубратның олы улы Батбай Азов буенда кала һәм хәзәрләргә ясакчы була. Икенче улы Котраг кабиләсенең бер өлеше белән Донның уң ягына китә.

Өченче улы Аспарух хәзәрләр басымы астында үз Урдасы белән Дунайга китә, анда Беренче Болгар дәүләтенә нигез сала, аның составына Дунай аръягыннан Балкан ярымутравына килгән славян кабиләләре дә керә һәм хәзерге Болгариягә нигез сала.

undefined

Болгарларның славяннар һәм җирле Фракий кабиләләренең калдыклары белән кушылуы соңрак хәзерге славян телле болгар этносының барлыкка килүенә китерә.

Тагы ике улы Әлчек белән Кубер җитәкләгән төркемнәр аварлар яшәгән Паннониягә (үзәк Европа, бүгенге Хорватия байрагы Хорватия тирәсе) китәләр.

Кубер төркеме Monogram on the silver eagle from the Voznesenka treasure.svg Дунай буе Болгары нигезләнү чорында Авар каһанлыгы тарихында эз калдыра, соңрак Византия империясе тарафына чыгып бүгенге Македония байрагы Македония җирләрендә урнаша. Соңыннан бу төркем, күрәсең, Дунай болгарлары составына кергән.

Әлчек төркеме Авар каһанлыгында җитәкчелек өчен көрәштә катнашуы, соңыннан франклар арасында сыену таләп итә, нәтиҗәдә Италия байрагы Италияга качып Равенна шәһәре тирәсендә урнашырга мәҗбүр була. Бу болгарлар VIII йөз ахырына кадәр үз телләрен саклап калганнар. Булгаро, Болгаро, Болгари фамилияләре хәзергә кадәр Апенниннарда сакланып калган, ә Болоньяда хәзер дә «Санта Мария ди Булгаро» чиркәве бар.

Идел буе Болгары

Төп мәкалә: Идел Болгары

Болгар кабиләләренең Урта Идел һәм Кама буе төбәкләренә күчеп килүе VIII йөзнең икенче яртысына туры килә, алар монда Идел буе Болгары дәүләтен төзиләр[46].

Болгар дәүләте башта Хәзәр каһанлыгыннан бәйлелектә була, ә аның җимерелүеннән соң (960 нчы елларда) тулысынча мөстәкыйльлек ала. Алмыш заманында 922 елда Ислам дәүләт дине була. Болгарлар Казан татарлары, чуашлар һәм башкортларның этногенезында турыдан-туры катнашалар.

Болгарларның бер өлеше үзләренең төп җирләрендә — Кавказ алды һәм Кара диңгез далаларында кала. Тиздән алар, археологик эзләнүләр күрсәткәнчә, Кырым ярымутравын алалар һәм өлешчә төньяк юнәлештә — Днепр янындагы далаларга һәм урман-далаларга күченәләр. Урта гасыр чыганакларында алар X йөз уртасына кадәр телгә алына һәм «кара болгарлар» буларак билгеле булалар.

Археология һәм палеоантропология

undefined

Украина территориясендәге некрополь[47], Кырым некрополе[48] һәм Идел һәм Дунай болгарлары территориясендәге каберлекләр[49] материаллары болгарларның брахиокранлы (түгәрәк яки кыска башлы) европеоидларга керүен күрсәтә[50].

Салты-Маяк мәдәниятенә караган Зливкин каберлегенең краниологик материаллары буенча, болгарларның антропологик тибы «бәрелеп тормый торган монголоид сыйфатлы, йөзе һәм баш сөяге уртача зурлыктагы брахикран европеоид тибы» дип билгеләнә[51].

Европеоидлы брахиокрания[52] түбәндәгеләр өчен хас:

  • Азия һәм Европа сарматларының бер өлеше өчен[53] (антропологик тибы долихокранлы европеоид булган аланнарны исәпкә алмаганда)[54];
  • протоболгарларның туган җире дип саналган Амудәрья һәм Сырдәрья елгалары өчен[55] (иран телле халыкларның некропольләре арасында);
  • хәзерге Памир халыкларында[56].

Протоболгарларның европеоид брахиокраниясе килеп чыгышы халыкның палеоевропеоид группалары белән бәйле[57].

VIII йөзгә кадәрге археологик материалларда болгарларның этнографик билгеләрен башка күчмә халыклар арасыннан аерып алып булмый. Кайбер археологлар башлангыч чордагы каберлекләрне болгарларныкы дип, шушы урында болгар кабиләләренең шул чорда яшәве турындагы язма чыганаклардан алынган мәгълүматларга нигезләнеп, фикер йөртәләр[58]. Алексей Комар Суханово тибын йөртүчеләрне утигурлар дип санарга тәкъдим итә. Суханово тибындагы һәйкәлләр Төньяк Кара диңгез буенда Лихачевка тибындагы һәйкәлләр белән бер үк зонаны (Прут–Днестр елгалары аралыгыннан Түбән Иделгә кадәрге) биләгәннәр[59][60].

Мәет җирләү йоласы

VIII-IX йөзләргә караган каберлекләр буенча җирләү йоласы турында гомуми мәгълүматлар: чокырлы күмүләр, гәүдәләр, аркасы белән аска каратып, тирән булмаган турыпочмаклы чокырларга сузы салынганнар. Башның төньякка яки Көнбатышка каравы. Иярчен предметлар: балчык чүлмәк һәм бераз ит. Атлар һәм кораллар Болгариядәге каберлекләрдә очрый. Соңрак шулай ук ләхетле каберләр дә очрый. Әхмәт ибн Фадлан (920 нче еллар) тасвирламасы буенча, алар Идел буе болгарларында ясала.

«Әгәр берәр мөселман үлсә, яки берәр хәрәзми хатыны үлсә, аны мөселманча юалар, аннары аны арбага салып, байрак белән алып баралар, аннары аны күмгән урынга кадәр алып баралар. Урынга килеп җиткәч, алар аны арбадан алып җиргә салалар, аннары аның тирәли сызык сызып, янә бер якка күчереп торалар, аннары бу сызык эчендә кабер казыйлар, кабердә ләхет ясыйлар һәм җирлиләр. Һәм алар (халык) үзләренең үлгәннәре белән нәкъ менә шулай эшлиләр.»[61]

Археологик материалларга караганда, Идел буе болгарлары арасында ләхет кабер өстенлек ала һәм хәзер дә татарларда һәм башкортларда кулланыла[62].

Тормыш-көнкүреш

Болгарларның тораклары казыкларга салынган түгәрәк тирмәдән булып, уртада учак өчен урын булган. Башлыча ат ите ашаганнар. Бөртекле культуралардан тары игелгән. Кием сыйфатында күлмәк, кафтан, башлык һәм итекләр кулланылган. Күчмә тормышта металл савыт-сабага — тәлинкәләр, комганнар, чәйнекләр — киң кулланылган[63].

Болгар җәмгыяте аксакаллар җитәкчелегендәге гаилә-авылларга бүленгән, туй йолаларында калым зур роль уйнаган.

Протоболгар утигур кабиләсенә баш сөягенең ясалма деформациясе хас[64], кайбер каберлекләрдә андый баш сөякләренең 80 % ка якыны табыла[65]. Башка протоболгар кутригур кабиләсендә мондый гадәт мисалы аз очрый. Бу гадәт беренче мәртәбә Урта Азия далаларында иран телле күчмә халыклар арасында теркәлгән[66], соңрак ул соңгы сарматларда[67], һуннар, кушаннар, харәзмиләр, аланнар һәм башка күчмә халыкларда өстенлек ала башлый[68].

Корал

undefined

Протоболгарлар башта палашлар кулланганнар, аннары параллель рәвештә кылычлар куллана башлаганнар, шулай ук сугыш балталары, көбәләр, шлемнар, түгәрәк калканнар, кистәннәр, чукмарлар, сөңгеләр, уклар кулланганнар[69].

Язу

Төп мәкалә: Болгар руннары
Төп мәкалә: Борынгы болгар теле

Болгар теле язуның берничә төрендә теркәлгән:

1. Дон–Кубань рун язуы Кара диңгез буендагы протоболгарларның телен теркәгән. Кызласов фикеренчә, аның Кубань варианты протоболгарларныкы булган. Дон–Кубань рун язуының Кубань варианты Идел буе Болгары башкаласы Биләрдә балчык савыт-саба кыйпылчыкларында табылган.

2. Руник язуның икенче төре Балканда билгеле. Болгар рун язуының иң әһәмиятле табышлары Мурфатларда һәм Плискада табылган.

3. Болгар патшалыгында болгар телендә язу өчен грек язуы җайлаштырылган була.

Болгар телендә грек хәрефләре белән язылган 15 язу һәм язу фрагменты билгеле[70]:

  • Преслав язуы — мондый төрдәге иң күләмле язма.
  • Надь-Сент-Миклош язуы — күләме һәм әһәмияте ягыннан икенче урында тора.
  • Силистрадан 4 кыска язу.
  • Плискада табылган ике кисәктән торган кыска язу.
  • Чаталар һәм Попина авылларында, шулай ук Плискада табылган өлешчә сакланган 7 язма; шуларның дүртесен генә тәрҗемә итеп була.

Грек хәрефләре белән язылган барлык язулар да төгәл сызылган бер өлкәдән — Төньяк-Көнчыгыш Болгариядән (Добруджа белән бергә) килеп чыккан. Аннан читтә, Надь-Сент-Миклош язуыннан башка, мондый язулар табылмый. Язуларның теле патша сарае телен теркәгән.

Дин

Мәҗүсилек

Болгарларда дин политеистик характерда була. Гарәп хронисты Әл-Балхи мәгълүматы буенча болгарларның төп илаһы «Эдфу» дип аталган (русча):

«Интересно, что все народы имеют свое название создателя. Арабы его называют Аллах в единственном числе, а других богов называют Иллах; персы его называют Хормуз, Изед, Яздан. У Заратустры он называется Хормуз, но я также слышал и названия Ход-ехт и Ход-Борехт, что просто означает Тот Самый. Индийцы и народ Синда его называют Шита Вабит и Махадева. Тюркский народ его называет Бир Тенгри, что означает „Бог Единственный“. Христиане Сирии его называют Лаха Раба Куадусса. Евреи его именуют в своем языке Элохим Адонай или Яхия Ашер Яхия. Елохим означает „бог“ на их языке. Я слышал, что булгары называют Создателя именем Эдфу, а когда я их спрашивал, как они называют своего идола, они мне отвечали — Фа. Я также спрашивал коптов, каково их имя создателя. Они отвечали: Ахад Шанак»[71].

Тикшеренүчеләр болгарларның Эдфу'ны (Едфу) Памир белән бәйли — җирле фарсы халыкларының Кояшка биргән исемнәре: ягноблылар — афтоба, пуштуннар — афтаба, шугнанлылар — офтоб, гиляннар — эфтеб, язгулемлар — офтоба, сарикольлар — офтаб. Шулай ук көн уртасындагы кояшка шул районнарда Адху һәм Едх дигәннәр. Моның файдасына Иоанн Экзархның болгарларның кояшка һәм йолдызларга табынулары турындагы хәбәре дә ишарәли[72].

Плискадагы археологик табылдыклар болгарларда зороастризм эзләрен күрсәтә. Кальгада үзәгендә ут өчен платформасы булган бина табылган, шуңа охшашкорылмалар зороастризм тарафдарларында очырый[73].

Руханиларны болгарлар колобр дип атаганнар (болгар телендә колобър)[74]. Колобр протоболгар телендә тылсымчы яисә рухани дигәнне аңлткан, чөнки Феофилакт Симоката белән Фотий бу сүзнең нәкъ менә шул мәгънәләре турында язганнар[75].

Тикшеренүчеләр бу исемне аналогия буенча эфталит-аварлар белән бәйли, фикерләрен яклаучы византияле Симокатта биргән мәгълүматны күрсәтәләр (ул руханиләрнең исемнәрен бо-колобры дип күрсәткән), шулай ук сүзләрнең иң якын аналогиясен борынгы фарсы телендә рухани мәгънәсендә табалар, ул борынгы фарсы телендә kolobkhar кебек яңгырый[76][77].

Монотеизм

Идел һәм Дунай болгарлары токымнары төрле дини юллар белән киткәннәр. Дунай буе Болгары Boris I теләге буенча, 865 елда христианлыкны Византиядән кабул итә. Идел буе болгарлары Алмыш хан җитәкчелегендә 922 елда Багдад хәлифәтеннән Ислам динен кабул итеп ала. Ислам динен кабул иткәннәр — Казан татарларының, кабул итмәгән һәм уң ярга киткәннәр ― чуашларның бабалары. Соңыннан Дунай болгарларын мөселман Госманлы империясе басып ала; Идел буе болгарларын монголлар, соңрак христиан Россиясе басып ала.

Болгар теле

Идел болгар теле (лингвистикада шулай ук урта болгар теле термины кулланыла) Идел буе Болгарында һәм Алтын Урданың Болгар улусында таралган булган. Аның турыдан-туры дәвамчысы — чуаш теле. Урта Идел буенда XIII—XIV йөзләрдә гарәп графикасы белән язылган эпитафияләр («2-нче стиль» язулары) белән билгеле. Аерым лексемалар Ибн Фадланның X йөздәге язмасыннан, Идел буе һәм Урал алды халыкларының хәзерге телләрендәге алынмаларыннан билгеле. 1863 елда татар галиме Хөсәен Фәйзханов «Три надгробных болгарских надписи» дигән мәкалә бастыра, анда ул болгар эпитафияләрен чуаш сүзләре белән аңлату нәтиҗәләрен фәнни җәмәгатьчелеккә тәкъдим итә. Тагын ярты гасыр узгач, 1904 елда язылган «Идел болгарлары» дигән хезмәтендә И. Н.Смирнов Болгар теле — борынгы чуаш теле дигән нәтиҗәгә килә.

Первый узел обоих наших генеалогических древ — это отделение чувашского от других языков, обычно определяемое как отделение булгарской группы. — Дыбо А.В. Хронология тюркских языков и лингвистические контакты ранних тюрков. М.: Академия, 2004. — С. 766.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

  1. ↑ Болгарларның төрки халыкларга каравы әлеге хезмәтләрдә: Pritsak O. Die bulgarische Fürstenliste und die Sprache der Protobulgaren. — Wiesbaden: Ural-Altaische Bibliothek, Otto Harrassowitz, 1955.; Баскаков Н. А. Введение в изучение тюркских языков. — М.: Высшая школа, 1969. — 210—236 с.; Бешевлиев В. Първобългарите. Бит и култура. — София: Наука и искусство, 1981. — 11-20 с.
  2. ↑ Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. — М.: Наука, 1974. — С. 413—425.
  3. ↑ Янгузин Р. З. Этногенез башкир // Ватандаш. — 2002. — № 5. — С. 132—147. — ISSN 1683-3554.
  4. ↑ Абу Хамид аль-Гарнати. Ясное изложение некоторых чудес Магриба.
  5. ↑ Muncacsi. Ethnographia, VI, Budapest, 1945, стр. 280—281
  6. ↑ Danlop D.M. The History of Jewish khazars. — New Gersey. — 34 с.
  7. ↑ А. П. Новосельцев. Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. Гл. 3.2. — М., 1990.
  8. ↑ Паркер Е. Г. Тысяча лет из истории татар.
  9. ↑ О. А. Федоров. Некоторые вопросы из истории гунн. — 2011.
  10. ↑ Смирнов А. П. Волжские булгары. М.: ГИМ, 1951.
  11. ↑ Проректор Софийского университета св. Кл. Охридский проф. д-р Георгий Бакалов. Малоизвестные факты из истории древних Болгар. http://protobulgarians.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 апрель 2022. Архивировано 8 апрель 2022 года.
  12. ↑ Андрей Киряков. Происхождением древних болгар. http://protobulgarians.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 апрель 2022. Архивировано 12 февраль 2020 года.
  13. ↑ Иван Танев Иванов. Религиозно-солнечное значение болгарского этнонима. http://protobulgarians.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 ноябрь 2007. Архивировано 2 март 2008 года.
  14. ↑ «Болгары», докум. фильм, реж. и сценарист П. Петков, опер. Кр. Михайлов. Производство bTV. 2006 год, Болгария.
  15. ↑ Гл. ас. д-р Петър Голийски, СУ «Св. Климент Охридски», Център за източни езици и култури, катедра «Класически Изток» статья «Предговор»
  16. ↑ Maenchen-Helfen, Otto J. (1973). «Chapter IX. Language: 5. Iranian names». The World of the Huns: Studies in Their History and Culture. University of California Press. p. 392. ISBN 978-0-520-01596-8
  17. ↑ Maenchen-Helfen 1973, p. 384, 443.
  18. ↑ Карагыз: О.Прицак. The Slavs and the Avars. www.kroraina.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 сентябрь 2025.
  19. ↑ В версии русского перевода использованы названия 'булхи' бхухи и бушхиИз нового списка географии, приписываемой Моисею Хоренскому. www.vostlit.info. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 сентябрь 2025.
  20. ↑ Карта центральной Азии по армянской географии «Ашхарацуйц» VII в. www.idrisi.narod.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2025.: реконструкция С. Т. Еремяна
  21. ↑ Агафий Миринейский. О царствовании Юстиниана. 5.11
  22. ↑ Феофилакт Симокатта. История. 7.8.7
  23. ↑ Михаил Сирийский, автор XII века, пересказал легенду из более раннего писателя VI века Иоанна Эфесского.
  24. ↑ Цитируется по В. Т. Сиротенко. Письменные свидетельства о булгарах iv – vii вв. в свете современных им исторических событий. www.kroraina.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2025.
  25. ↑ Булгары, уногундуры, оногуры, утигуры, кутригуры. www.odnapl1yazyk.narod.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 сентябрь 2025.
  26. ↑ Академик Н. С. Державин. История Болгарии. Т. 1. Происхождение болгарского народа и образование первого болгарского государства на Балканском полуострове. История Болгарии.. Издательство Академии наук СССР, Москва - Ленинград. (1945). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 май 2022. Архивировано 18 май 2021 года.
  27. ↑ Ж. Войников (Болгария). Древние болгары – кто они? Новый взгляд на старый вопрос. Мөрәҗәгать итү датасы: 1 май 2022. Архивировано 22 октябрь 2020 года.
  28. ↑ Гадло А. В. Этническая история Северного Кавказа IV—X вв. — Л., 1979. — С.57.
  29. ↑ М. С. Дринов. Поглед върхъ произхождането на българския народ. Съч.,I,София,1909,стр.65-67; И. Д. Шишманов, назв.соч., стр.529-533.
  30. ↑ И. Д. Шишманов, назв.соч., стр.555 и сл.
  31. ↑ Rad Jugoslavenske Akademije znanosti, кн.13, стр.229
  32. ↑ А.Куник. О родстве хагано-болгар с чувашами по славяно-болгарскому «Именнику». Известия Аль-Бекри и других авторов о Руси и славянах, ч.1, (Приложение к XXXII тому «Записок И. Академии Наук», №2, СПб., 1878, стр.118-161),A.Vambery (Армин-Герман Вамбери). Der Ursprung der Magyaren, eine ethnologische Studie.Leipzig, 1882, гл.V-Bulgaren. стр.50 и сл.; W.Tomaschek (Вильгельм Томашек): 1)Bulgaroi.-Bulgaroi.-Paulys Real-Encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft.Neue Bearbeitung von Georg Wissowa-5 Halbband, Stuttgart. 1987.ст.1040 и сл.; / О родстве хагано-болгар с чувашами по славяно-болгарскому «Именнику». Известия Аль-Бекри и других авторов о Руси и славянах, ч.1, (Приложение к XXXII тому «Записок И. Академии Наук», №2, СПб., 1878, стр.118-161),A.Vambery (Армин-Герман Вамбери). Der Ursprung der Magyaren, eine ethnologische Studie.Leipzig, 1882, гл.V-Bulgaren. стр.50 и сл.; W.Tomaschek (Вильгельм Томашек): 1)Bulgaroi.-Bulgaroi.-Paulys Real-Encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft.Neue Bearbeitung von Georg Wissowa-5. 2) рецензия на труд Рёслера «Romanische Studient» Zeitschrift für die österreichischen Gymnasien.1872, стр.141-157, 3) рецензия на «Историю болгар» К.Иречека (там же, 1877 стр.674-686); и др..
  33. ↑ Обстоятельную критику исходной точки зрения проф. В. Н. Златарского о турецко-татарском происхождении аспаруховых болгар и тесно связанных с нею некоторых деталей древнейшей истории болгарского народа в 1908 г.дал д-р Ганчо Ценов в специальной брошюре «Българите са по-стари поселенци на Тракия и Македония от славяните». Основательной критике тот же автор (Dr. Gantscho Tzenoff) подверг турецко-татарскую теорию в последнем своём труде-Die Abstammung der Bulgaren und die Urheimat der Slaven (Berlin u.Leipzig,1930.стр.33-37). О других работах проф. В. Н. Златарского, равно как и о работах других представителей турецко-татарской теории см.у Шишманова, стр.586-595.
  34. ↑ Академик Н.С.Державин. История Болгарии. — Москва-Ленинград: Издательство Академии Наук СССР, 1945.
  35. ↑ Халиков А.Х. Основные периоды болгарской истории. Ранние болгары в Восточной Европе. ИЯЛИ им. Г. Ибрагимова КФАН СССР, Казань, (1989 год). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 май 2022. Архивировано 1 май 2022 года.
  36. ↑ Chronographus anni 354. Cap. XV. Liber generationis. Monumenta Germaniae Historia. Auctor. Antiquissimi, t. Х1, р. 105.
  37. ↑ Моисей Хоренский. История Армении, кн. II, 9. Мөрәҗәгать итү датасы: 11 июль 2008. Архивировано 28 апрель 2012 года.
  38. ↑ Армянские цари Вагаршак и его сын Аршак считаются полулегендарными, время их правления точно не установлено. Предположительно Аршак правил около 190 г. до н. э. См.Левон Мириджанян. Истоки армянской поэзии. www.armenianhouse.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 сентябрь 2025.
  39. ↑ Иордан, «Гетика», 36
  40. ↑ Мәсәлән, Фредегар үзенең хроникасында 631 елда Авар каһанлыгы эчендә аварлар һәм болгарлар арасындагы сугыш турында сөйли. Алар элек башка чыганакларда еш кына аварларга буйсынган кутригурлар дип искә алына. Феофан яза: «болгарларга ырудаш котораглар» (Хронография, 6171 ел), котораглар дип гадәттә кутригурларны атыйлар.
  41. ↑ В. Т. Сиротенко. Письменные свидетельства о булгарах IV—VII вв.: Славяно-Балканские Исследования, Историография и источниковедение АН СССР, Институт Славяноведения и Балканистики. — М.: Наука, 1972.
  42. ↑ «Премудрого Манассии летописца, събрание летно». ГИМ. Синод. рукопись № 38, л. 78; «При Анастасии цри начаше блъгаре поемати зема сия, пршедше у Бъдыне. И прежде начаше поемати долная зема Охридская. И потом сия зема въса». На листе 79: «От исхода же българом до нин 870 лет». Таким образом, глосса на листе 78 утверждает о начале булгарской колонизации Балканского полуострова в правлении Анастасия (491—518), а глосса на листе 79 подчеркивает, что «исход» булгар (приход их с Прикаспия) произошел не в правление Анастасия, а раньше в 475 г., так как в конце рукописи (л. 140) помечено, что она составлена в 6853 г., то есть в 1345 г. Следовательно, дата «исхода» булгар (из Прикаспия) 1345 минус 870 год. См. В. Т. Сиротенко. Письменные свидетельства о булгарах IV – VII вв. в свете современных им исторических событий. www.. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 сентябрь 2025.
  43. ↑ По сообщению Павла Диакона, остготы убили в сражении короля булгар Бузана (Pauli. Hist. Romana, XV, 11, Monum. Germ. Hist. AA II, р. 213—214.). Точная датировка устанавливается по привязке к большому пожару в Константинополе, случившемуся в 491 г. согласно хронике Марцеллина Комита.
  44. ↑ Хроника Марцеллина Комита. 499 г.: «Bulgares Thraciam deuastantes»
  45. ↑ Хроника Марцеллина Комита. 502 г. Феофан в своей «Хронографии» поместил этот набег под 5994 годом (соответствует 502 или 503 году) с примечанием: «Так называемые булгары вторгались в Иллирию и Фракию, о которых никто до того ничего не знал.»
  46. ↑ Казаков Е. П. «Культура ранней Волжской Болгарии (этапы этнокультурной истории)», М. 1992 г.
  47. ↑ Плетнева С. А. От кочевий к городам. Салтово-маяцкая культура. — М., 1967. — 39 с.
  48. ↑ Беневоленская Ю. Д. Антропологические материалы из средневековых могильников юго-западного Крыма. — МИА, 1970, № 168. — С.196
  49. ↑ Салтово-маяцкая культура; Плетнева С. А. Очерки хазарской археологии. М., 1999. Афанасьев Г. Е. Где же археологические свидетельства существования Хазарского каганата? // Российская археология 2001. — № 2. — с.43-55.
  50. ↑ См. библиографию в русском переводе D. Dimitrov, The Proto-Bulgarians north and west of the Black Sea, Varna, 1987
  51. ↑ Герасимова М. М., Рудь Н. М., Яблонский Л. Т. «Антропология античного и средневекового населения Восточной Европы», 1987.
  52. ↑ Антропологический тип включает в себя набор параметров черепа. Обычно приводится лишь один, черепной индекс (соотношение длины и ширины головы), как наиболее устойчивый для разделения сильно отличных рас.
  53. ↑ МАТЕРИАЛЫ К КРАНИОЛОГИИ САРМАТОВ Багашев А. Н. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 июль 2008. Архивировано из оригинала 18 май 2008 года.
  54. ↑ Фальсификаторам истории происхождения осетин " iratta.com : Осетия — Алания и Осетины — Аланы. Мөрәҗәгать итү датасы: 14 июль 2008. Архивировано 23 июнь 2008 года.
  55. ↑ Гинзбург В. В. Этногенетические связи населения Сталинградского Заволжья (Антропологические материалы Калиновского могильника // МИА. № 60.- С.572.
  56. ↑ Longworth James M., стр. 152. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 июль 2008. Архивировано 2 декабрь 2009 года.
  57. ↑ А. Баяр книга «Тайная история татар»
  58. ↑ Плетнева С. А. От кочевий к городам. Салтово-маяцкая культура. — С.182
  59. ↑ Комар А. В. Памятники типа Суханово: к вопросу о культуре булгар Северного Причерноморья 2-й половины VI – начала VII в. www.academia.edu. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 сентябрь 2025.
  60. ↑ Комар А. В. Кутригуры и утигуры в Северном Причерноморье // Сугдейский сборник. Киев-Судак, 2004. С.169-200
  61. ↑ Путевые заметки Ахмеда ибн Фадлана. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 июнь 2022.
  62. ↑ Дроздова Галина Ивановна ПОГРЕБАЛЬНЫЙ ОБРЯД НАРОДОВ ВОЛГО-КАМЬЯ XVI—XIX ВЕКОВ(ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ И ЭТНОГРАФИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ)
  63. ↑ Исторические и культурные достижения Волжской Булгарии. Мөрәҗәгать итү датасы: 25 июль 2014.
  64. ↑ Деформация черепа в младенческом возрасте с помощью давящей повязки.
  65. ↑ Русский перевод D. Dimitrov, The Proto-Bulgarians north and west of the Black Sea, Varna, 1987
  66. ↑ Т. К. Ходжайов. ОБЫЧАЙ ПРЕДНАМЕРЕННОЙ ДЕФОРМАЦИИ ГОЛОВЫ В СРЕДНЕЙ АЗИИ. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 сентябрь 2025.
  67. ↑ Смирнов К. Ф. Курганы у сел Иловатка и Политотдельское Сталинградской области// Материалы и исследования по археологии СССР. Вып 60. Т.1. — М., 1959.9
  68. ↑ Бернард С. Бахрах. История алан на Западе. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 сентябрь 2025.
  69. ↑ Булгарское вооружение X—XII веков. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 сентябрь 2025.
  70. ↑ Supplement 1. Мөрәҗәгать итү датасы: 31 декабрь 2008. Архивировано 12 март 2008 года.
  71. ↑ Перевод с болгарского. M. Tahir, Le livre de la creation de el-Balhi. Paris, 1899, v. IV, p. 56
  72. ↑ Иоанн Экзарх. «Шестоднев». 10 век.
  73. ↑ Протобулгары причерноморья. Мөрәҗәгать итү датасы: 11 июль 2008. Архивировано 18 февраль 2020 года.
  74. ↑ Христо Буковски «ВЪЛЧА СЛЕДА КЪМ БОГОМИЛИТЕ». Мөрәҗәгать итү датасы: 12 июнь 2022. Архивировано 17 сентябрь 2017 года.
  75. ↑ Иван Танев Иванов. Върху прабългарската религия. www.protobulgarians.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 сентябрь 2025.:

    Теофилакт Симоката обяснява аварската дума Bookolabrax с гръцките думи Magox — магьосник и iereux — свещеник, а Фотий [Theophyl. Sim. Ed de Boor, 53, 14-19] направо нарича bookolobra tou magou, т.е, бо-колобър — магьосникът!! При скитите kalana — магьосник, жрец. Това подкрепя нашето обяснение колобър = магьосник, вълшебник.

  76. ↑ Иван Танев Иванов, «Религия протобулгар». Мөрәҗәгать итү датасы: 29 сентябрь 2008. Архивировано 30 март 2010 года.
  77. ↑ The language of the Asparukh and Kuber Bulgars, Vocabulary and grammar. Words, preserved in the historical and archaeological monuments from the VI—X cc. AD цитата «Kolobar — closest analogies kolobkhar — a cleric (Persian)». Мөрәҗәгать итү датасы: 9 сентябрь 2014. Архивировано 18 октябрь 2014 года.

Әдәбият

  • Eremian, Suren. Реконструкция карта Средней Азии из «Ашхарацуйца». — М.
  • Shirakatsi, Anania. The Geography of Ananias of Sirak (Asxarhacoyc): The Long and the Short Recensions. Introduction, Translation and Commentary by Robert H. Hewsen. — Wiesbaden.: Reichert Verlag, 1992. — 467 с. — ISBN 978-3-88226-485-2.
  • Бакалов, Георги. Малко известни факти от историята на древните българи. — Списание Наука. — Съюз на учените в България, 2005.
  • Добрев, Петър. Непознатата древна България. — София: Издателство Иван Вазов, 2001. — 158 с. — ISBN 954-604-121-1.
  • Ашмарин Н. И. Болгары и чуваши. — Казань, 1902.
  • Ковалевский А. П. Чуваши и булгары по данным Ахмеда ибн Фадлана// Ученые записки научно-исследовательского института языка, литературы и истории при Совете Министров Чувашской АССР. — Чебоксары: Вып. IX., 1954. — 46 с.
  • Ковалевский А. П. Чуваши и булгары по данным Ахмеда ибн-Фадлана. — Чебоксары, 1965.
  • Булгары // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.
  • Смирнов А. П. Волжские булгары. — М., 1951.
  • Смирнов А. П. Древняя история чувашского народа. — Чебоксары, 1948.

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр