Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Себер ханлыгы

РФА экспертизасы

Logo-ran.png
Россия Фәннәр академиясе
тарафыннан экспертиза үткәрелде
Тулырак
Aprove.svg

РФА экспертизасы

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россия Фәннәр академиясе
тарафыннан экспертиза үткәрелде
Тулырак

Себер ханлыгы (рус. Сиби́рское ха́нство, себ.тат. Себер ханлыгы, Себер йорты[2]) — XV гасыр ахырында Алтын Урда таркалу нәтиҗәсендә Көнбатыш Себердә барлыкка килгән татар[3] феодаль дәүләте[4]. Себер ханлыгы Пермь кенәзлеге, Нугай Урдасы, Казакъ ханлыгы һәм телеутлар белән чиктәш, төньяктан Обь елгасының түбән агымына кадәр дәвам итә, ә көнчыгыштан Пега Урдасы белән күрше була[4].

Сәяси тарих

Барлыкка килүе (1220—1374)

Кайбер тикшеренүчеләр фикеренчә, Себер беренче тапкыр 1240 елда төзелгән "Монголларның яшерен риваяте"ндә («Юань-чао ми-ши») телгә алына. Анда 1206 елда Җүчинең Себердәге (Shibir) көньяк урман кабиләләрен яулап алуы турында әйтелә. Шул ук вакытта тикшеренүчеләр бу өлкәне ышанычлы рәвештә аерымлый да алмый; «бәлки, Обь белән Иртеш арасындагы Бараба түбәнлегенең  [рус.] (тат. төньяк чиге шулай аталгандыр» (Палладий) дигән фараз әйтелә[5].

Мисыр солтаны сәркатибе Әл-Гомәри тарафыннан XIV йөзнең беренче яртысында Алтын Урда составында телгә алынган Себер һәм Ибир өлкәләрен ышанычлы рәвештә Тубыл-Иртеш елгалары арасы белән тәңгәлләштерергә була. Булачак Себер ханлыгы шәһәрләре шул ук гасырга мөнәсәбәтле Көнбатыш Европа карталарында да очрый: Кашлык Sebur рәвешендә бертуган венецианлы Пицциганилар картасында (1367), ә Чимги-Тура Singui формасында Каталония атласында (1375) билгеләнә[6].

Төмән ханлыгы (Себер) барлыкка килү өчен кайсы административ-сәяси берәмлекнең нигез булып хезмәт итүе турында тарихчылар арасында бердәм фикер юк. Бу турыда ике тигез хокуклы диярлек фараз һәм бер оригиналь теория яши[6].

Тайбугалар хакимлеге

Үз чиратында XVII йөзнең «Себер елъязмаларына» (Есипов, Ремезов һәм Пётр Годунов гаскәриләре) таянган академик Г. Ф. Миллер фаразы буенча, булачак ханлык җирләре башта Себер кенәзе Тайбуга нәселенең мирас биләмәсе була, 1220 елда нигезләнгән Тайбуга йортына керә. Алтын Урданың башка олысларыннан аермалы буларак, Тайбуга йорты автономиягә ия була. Бу фараз тарафдарлары Тайбугаларга хәтта хан статусын бирә[7], ягъни аларны Чыңгызыйлар белән бер дәрәҗәгә куя. Шуңа нигезләнеп Тайбуга йорты Төмән ханлыгы дип аталырга тиеш була[8].

Тайбуга турындагы риваять үзбәк тарихчысы Әбелгази хан Шәйбаниның "Төркиләр шәҗәрәсе"ндә дә тикшерелә. Әлеге әсәр Себер елъязмалары белән бер үк вакытта, ягъни тасвирланган вакыйгалардан соң 400 ел узгач төзелә[8].

Хәзерге тикшеренүчеләр арасыннан Тайбугалар нәселеннән булган ханнар турындагы фаразны Г. Л. Фәйзрахманов яклап чыга. Үз карашын эзлекле рәвештә үстереп, башка тарихчылар (З. Я. Бояршинова, Н. Н. Степанов, Н. Г. Аполлова) артыннан, Шәйбани ханнары — Хаҗи Мөхәммәт, Әбелхәйрнең һәм хәтта Айбәкнең башкаласы Чимги-Тура түгел, ә Ишемнең Иртешкә койган урынындагы Кызыл Тура шәһәре (хәзерге Усть-Ишим авылы) булган дип раслый[8]. Айбәк хан Чимги-Тураны 1480 еллар башында яулап ала һәм бу аның Төмән ханлыгы тәхетенә утыруын аңлата[8].

Әлеге фаразга каршы берьюлы берничә дәлил бар:

  1. Тайбугалар формаль сәбәпләр аркасында Монгол олысларының берсендә дә хан статусына ия була алмыйлар, Чыңгызханның "Яса"сы нигезендә, хан титулы Чыңгызыйларга гына бирелә[9]. XVI йөзнең рус дипломатик документларында бу чик шактый ачык күрсәтелә: Тайбугалар анда патшалар (ханнар) дип түгел, ә кенәзләр дип атала. Ә Күчүм хан Чыңгызый рус чыганакларында «патша» дип титуллаштырыла[10][11]. Хәзерге заман тарихчысы Д. М. Исхаков Тайбугаларның статусы хан титулыннан түбәнрәк, бәкләрибәкләрдән, ягъни хан түрәләреннән югары булмаган дигән нәтиҗә ясый[11].
  2. Тайбуга йорты шул исәптән Себер ханлыгы Күчүм чорында (1558, 1586, 1597 еллар) телгә алына, ягъни ханлык һәм йорт бер үк чорда яши[11]. Моннан тыш, Тайбуга йорты 1584 елдан тайбуга вазифасы барлыкка килгән Нугай Урдасы составында да очрый[12]. Шул сәбәпле, хәзерге кайбер тарихчылар Тайбуга йорты административ-географик түгел, ә ханлыкка буйсынган клан-ыру берәмлеге булган дип саный[11].
  3. Камал әд-дин Бинаиның  [рус.] (тат. "Шәйбанинамә"сендә Әбелхәйр ханның Чимги-Тура вилаятеннән ясак җыючыларны билгеләү очрагы теркәлә[13]. Ханның үзенә буйсынмаган җирләрдә ясак җыючыларны билгеләвен күз алдына китерүе кыен.

Шәйбанилар биләмәләренең бер өлеше

Җүчинең бишенче улы Шәйбан олыста ике тапкыр идарә итә. Башта Чыңгызхан, 1227 елда Батый һәм Урда патшалары арасындагы Җүчи Олысында хакимлек итү турындагы бәхәсне тикшереп, олысны 3 өлешкә бүлә һәм Шәйбанга "Соры Йорт"ны (Боз Урда, Йөз Урда) тапшыра. Йортның төсләре аларның хуҗаларының үзара иерархиясен билгели[14]. Аннары 1246 елда, монголларның Көнбатыш явы тәмамлангач, Батый баштагы билгеләнешне үзгәртә һәм олысны инде 14 өлешкә бүлә. Яңа Шәйбан олысы  [рус.] (тат.Үзәк һәм Төньяк Казахстан җирләрен, шулай ук Или һәм Сырдәрья елгалары арасындагы өлкәне үз эченә ала[15]. Күп кенә тарихчылар (В. В. Бартольд, А. Ю. Якубовский, М. Г. Сәфәргалиев, Л. Н. Гумилёв, Г. А. Фёдоров-Данилов, В. Л. Егоров, Н. А. Мәҗитов) Көнбатыш Себер территориясенең теге яки бу өлешен дә Шәйбан олысына кертергә кирәк дигән фикердә тора[16].

undefined

Алга таба олысларның составы һәм чикләре берничә мәртәбә үзгәрә, әмма Шәйбанилар тулаем алганда элеккеге олысны (йортны) саклап кала алалар. Шәйбан олысы Алтын Урдада Үзбәк ханның административ-территориаль реформасыннан соң үз территориясен һәм статусын саклап калган бердәнбер олыс була:

«Кыскача әйткәндә, Шәйбан хан кылыч белән чабып, дошманнарын һәм вилаятьләрне буйсындырганга күрә, аның уллары һәм оныклары бөтен халык тарафыннан хөрмәт ителде. Үзбәк хан бу угланнарга ачуы килеп, аларны Исатайга кошунга биргәч, Исатай да Шәйбан хан угланнарына аталары өчен ихтирам күрсәтте, Буйрак белән Карлыкны аларга тапшырды һәм алар үз-үзләренә хуҗа булды»[17].

XIV йөзнең соңгы чирегендә — XV йөзнең беренче чирегендә олысның тасвирламасы бар. Шуннан күренгәнчә, булачак Себер ханлыгы җире ул вакытта тулысынча Шәйбанилар контролендә була:

Шәйбан олысы белән Тайбуга йорты  [рус.] (тат. арасындагы мөнәсәбәтләргә «Тәвәрих-и гүзидә-йи нүсрәт-нәма» исемле җыентыктагындагы Шәйбанга буйсынган дүрт кабиләнең берсенең башлыгы — Бөркетләрдән (Көңгератлар белән бәйле[19]) Тайбуга, ә тагын бер кабиләнең башлыгы — Төмәннән Тукбуга була дигән хәбәр ачыклык кертә[20]. Әбелхәйр 1428 елда Чимги-Тураны алганда, аның хакимнәре (урынбасарлары) югарыда аталган Тайбуга ыруыннан булган Бөркет кабиләсеннән Ададбәк белән Кебекхуҗа бәйләр була[20].

"Бөек чуалыш"ның барлыкка килүе

Ж. М. Сабитов Тайбугаларны Үзбәк ханның дүрт әмиренең берсе — Салҗут Алатай токымы белән тиңләштерә һәм моны аның ата-бабалары турында берни дә билгесез бердәнбер әмир булуы белән аңлата. "Чиңгызнамә"нең бер исемлегендә Алатай шулай ук Бөркет нәселеннән дип телгә алына[20].

Ж. М. Сабитовның Алатай турындагы фаразы Үзбәкнең Алатайга Минг кабиләсен, ягъни мангытларны (булачак нугайларны) идарә итүгә тапшыруы белән дә кызыклы. Ә. З. Вәлиди искәрткәнчә, "Чыңгызнамә"нең тулы версиясендә Хаҗи Мөхәммәд хан заманындагы Чимги-Тура — Мангыт җирлеге дип атала[21]. Күп кенә Үзбәк һәм Себер ханнарының Нугай морзаларына бәйлелеге һәркемгә билгеле, ә Себер ханлыгы тар-мар ителгәч, Тайбуга йорты Нугай Урдасы составына керә[22].

Җ. М. Сабитов фикерләве буенча, Тайбуга йорты Алтын Урданың "Бөек чуалыш"ы чоры кыйпылчыгы булып барлыкка килә, аны Үзбәк ханның башка әмирләре — Исатай, Нангудай һәм Котлуктимер токымнары барлыкка китерә. Алар Алтын Урданың төрле өлешләрендә Чыңгызыйлар артында марионетка рәвешендә идарә итә башлыйлар[23]. Мангытларның Алтын Урдада көчәюе белән марионетка хан статусы Шәйбаниларга да күчә[24]:

«Борынгы заманнардан бүгенге көнгә кадәр Мангыт әмирләре игълан иткән һәр хан дәүләттә Мангыт әмирләренә ирек бирә. Әгәр хәзер [Мөхәммәд Шәйбани] хан да безнең борынгы йолабыз буенча эш итсә, бик яхшы [ягъни без аны хан дип игълан итәбез], ә булмаса, [шулай ук] яхшы [ягъни аннан башка да үтәр]».

Чимги-Тура вилаяте (1375—1468)

1359 елда Алтын Урдада «Бөек чуалыш» башлана, анда Шәйбанилар нәтиҗәле эшчәнлек алып бара.

Туктамыш чоры

"Дәфтәре Чыңгызнамә"дә хәбәр ителгәнчә, Урус-хан һәм аның дәвамчылары тарафыннан җиңелгән Туктамыш ярдәм сорап Шәйбани ыруының башлыгы Каһанбәккә мөрәҗәгать итә. Ул Туктамышка ярдәм итми, аңа Каһанбәкнең туганнан туган энесе Гарәпшаһ булыша. Соңгысы ярдәмендә Туктамыш Урус-ханны да, Мамайны да җиңеп чыга, «Бөек чуалыш» башланганнан соң беренче мәртәбә Алтын Урданы берләштерә. Рәхмәт йөзеннән Туктамыш Гарәпшаһка Шәйбан олысы өстеннән хакимлекне тапшыра[25].

Инде хәбәр ителгәнчә, Гарәпшаһ бертуганы белән җәй көне Җаекның югары агымы буйлап, кыш көне Сырдарья Тамагы арасында күчеп йөри. Низам әд-Дин Шами 1389 елда Аксак Тимер Җаһан-шах-Баһадур, Омар-Баһадур һәм Өч-Кара-Баһадурны «дошман эзләп Иртеш ягына» җибәргән дип раслый. Нойоннар Иртешкә барып җитәләр һәм вилаятьне тулысынча талыйлар[26]. 1391 елның апрелендә Олытау өлкәсендәге Олытау  [рус.] (тат.янында курган төзү белән тәмамланган Аксак Тимер походы да билгеле. Анда түбәндәге җөмләләр уеп язылган[27]:

«Куй елында җиде йөз кара токмак илендә, язның урта аенда, Туран солтаны Тимурбәк ике йөз меңләп гаскәр белән Туктамыш хан канына килә. Барып ирешкәч, ул, таныш булсын өчен, шушы курганны корды. Алла хөкем итсен! Алла насып итсә! Алла кешеләргә шәфкать күрсәтсен! Безгә рәхимле булсын!»

Шулай ук 1903 елда «Шәех Баһаветдин шәкертләренең Көнбатыш Себер чит халыкларына каршы дини сугышлары турында» дигән гомуми исем астында басылган ике кулъязманы да читләтеп үтәргә ярамый. Бу кулъязмалар буенча, 1394—1395 елларда 366 шәех, Шәйбанилар династиясеннән булган хан җитәкчелегендәге 1 700 җайдак белән Бохарадан Иртеш буйлап Кашлыкка кадәр яу чыбып, җирле халыкны ислам диненә күчерә. Походта 300 шәех һәм 1 448 җайдак үлә, ә каршы як югалтулары исәпләп бетергесез була[28]:

«Мәҗүсиләрне һәм татарларны алар бик күп кырды, Иртеш буенда сугышмаган инеш тә, чишмә дә калмады, мәҗүсиләргә качарга мөмкинлек калмады…»

Походның нечкәлекләре аның узу елының яки хан исеменең буталуын раслый. Әсәр геройларының берсенең — Шәех Бәһауддин Нәкшбандның 1389 елда вафатын, ә Аксак Тимер өчен үз дошманнарын мөртәтлектә гаепләү һәм гомумән үз походларын нигезләүдә дини мотивларны куллану хас булуын исәпкә алсак, поход вакыты күбрәк Аксак Тимер чорына охшый. Хәер, «Төмән» атамасы беренче тапкыр рус елъязмаларында Тимурилар нәселенең вәкиле Туктамыш хан белән бәйле рәвештә телгә алына. 1408 елда елъязмачы болай яза[29][30]:

«Туктамыш Төмән янындагы Себер җирендә үтерелә».

Хаҗи Мөхәммәт дәүләте (1421—1428)

"Елъязма җыентыгы"на һәм Себер елъязмасына нигезләнеп, Себер ханлыгына Шәйбани нәселеннән Хаҗи Мөхәммәд нигез сала, ул 1420 елда хан дип игълан ителә дигән нәтиҗә ясала. Шуннан соң ханлыкта күпьеллык үзара көрәш башлана, ул 1495 елда гына Кашлык шәһәрен дәүләт башкаласы итеп игълан итү белән тәмамлана.

Күчмә үзбәкләр дәүләте (1428—1468)

Төмәннең провинция статусы дәвамлы вакытка Әбелхәйр Шәйбани тарафыннан өзелә, ул Чимги-Тураны үзе нигез салган Үзбәк ханлыгының башкаласы итә. Бу дәрәҗәдә шәһәр 1428 елдан 1446 елга кадәр яши (барлыгы 18 ел). Шул ук вакытта беренче тапкыр «Чимги-Тура вилаяте» телгә алына, анда Әбелхәйр хан идарәчеләрне (даруглар) билгели[31]. «Чыңгызнамә» һәм "Нөсрәтнамә"дә бу чорда Казанның Төмән ханнарына буйсынуы телгә алына[32].

Төмән ханлыгы (1468—1495)

Төмән ханлыгы мөстәкыйль дәүләт буларак XIV гасырда барлыкка килә, моңа кадәр ул «Ибир» атамасы белән Алтын Урда составына керә. Ул Тубылның урта агымы һәм аның кушылдыклары Тәүде һәм Түре елгалары арасында урнаша. Ак Урда хакимнәре, Шәйбанилар һәм җирле түрәләрнең вәкилләре булган Тайбугалар арасындагы озакка сузылган көрәш нәтиҗәсендә дәүләттә хакимлекне Айбәк Шәйбани ала. 1480 елдан Олы Урда тәхете өчен көрәш алып барырга батырчылык иткән абыйлы-энеле Айбәк һәм Мамык заманында Төмән ханлыгы үзенең иң зур абруйлы дәрәҗәсенә ирешә. 1495 елда Айбәкне Мәхмәт (Мөхәммәт) Тайбуга үтерә, ул ханлыкның башкаласын яңа Себер ханлыгының башкаласы булган ныгытылган Кашлык шәһәренә күчерә. XVI гасыр башында Төмән ханлыгы җирләре Себер ханлыгына керә[33].

undefined

Кашлык йорт (1495—1582)

1495 елда Мөхәммәт Тайбуга (Мәхмәт) Төмән ханлыгын тар-мар итә һәм Айбәк хан Шәйбанины үтерә. Шуннан соң башкала Кашлыкка күчерелә, ә ханлык Себер ханлыгы дип атала башлый. Аның идарәчеләре булып Тайбуга кенәзләр династиясе тора. 1555 елда Тайбуга ханы Ядегәр Рус патшалыгына вассаллы бәйлелеген таный[33].

undefined

Себер ханлыгы Күчүм дәверендә (1563—1582)

1563 елда хакимлекне Айбәкнең оныгы Күчүм хан Шәйбани ала. Ул хакимдәшләрен — абыйлы-энеле Ядегәр белән Бәк-Булатны җәзалап үтерә. Күчүм хан Мәскәүгә ясак түләүдән туктый, әмма 1571 елда 1 000 кеш белән тулы ясак җибәрә. 1572 елда ул ясак мөнәсәбәтләрен тулысынча өзә. 1573 елда Күчүм разведка максатыннан үзенең туганнан туган энесе Мәхмәтколны дружинасы белән ханлыктан читкә җибәрә.

Рус дәүләтенең Себерне басып алуы (1582—1598)

1582 елның 26 октябрендә атаман Ермак отряды Күчүмне җиңгәннән соң ханлыкның башкаласы Кашлыкны ала[34]. 3 ел дәвамында казак отрядлары походлар ясыйлар һәм җирле кабиләләрне буйсындыралар. Әмма 1585 елда Ермак Күчүмчеләр һөҗүме вакытында һәлак була. Ул арада Себергә яңа рус отрядлары үтеп керә башлый һәм тиздән Себер ханлыгы территориясендә Төмән, Тубыл Тара, Березов, Обдорск һәм башка рус ныгытмалары төзелә. 1588 елда Тубыл воеводасы Данила Чулков берничә татар кенәзен әсир итә, шуннан соң фетнәче татарлар Кашлыкны тәмам ташлыйлар һәм далага күчеп китәләр[35].

undefined

Күчүм шулай ук көньякка күчеп китә һәм 1598 елга кадәр рус отрядларына каршылык күрсәтә. 1598 елның 20 августында ул Тара воеводасы Андрей Воейков тарафыннан Обь елгасы ярында (хәзерге Новосибирск өлкәсенең Урда районы территориясендә) тар-мар ителә һәм бер фараз буенча Нугай Урдасына, икенчесе буенча көнчыгышка күчеп китә һәм берничә елдан соң вафат була.

Күчүмнең оныгы — 1598 елда әсирлеккә алынган Арслан Касыймда яши һәм 1614 елда Касыйм ханы итеп игълан ителә[36].

Идарә

Себер ханлыгы күпмилләтле сәяси берләшмә була. Дәүләт башында аксөякләр — бәкләр, морзалар, тарханнар тарафыннан сайланган хан тора. Дәүләт төзелеше ярым хәрби характерда була. Ханлык белән идарә итүдә ханга аның вәзире карача һәм киңәшчеләре ярдәм итә. Себер ханнары атаклы морзалар һәм бәкләр идарә иткән олысларның эшенә аз катыша.

Хәрби табыш татар феодалларының мөһим керем чыганагы була, шунлыктан сугыш вакытында морзалар да үз отрядлары белән яуларда катнаша. Феодаль аксөякләр составына шулай ук остяклар (хант) һәм вогулларның (манси) феодальләшкән югары катлавының аз өлеше керә. Төрки булмаган калган халык (остяклар, вогуллар һәм самодийлар) буйсынган хәлдә була, бу исә ханлыкта эчке каршылыклар тудыра һәм аның куәтен какшата.

Икътисад һәм халык

Ханлыкта яшәгән себер татарлары утрак һәм ярым күчмә тормыш алып баралар. Алар терлекчелек белән шөгыльләнәләр, ат һәм сарык үрчетәләр, шулай ук балык тоту һәм аучылык белән мавыгалар. Шуңа да карамастан, Тубыл һәм Иртеш тугайларында кечерәк кенә игенчелек мәйданнары була. Утрак җирлекләрдә йорт сәнәгате: чүлмәкчелек, тукучылык, металл эретү һәм эшкәртү үсеш ала[37].

Административ һәм хәрби үзәкләр булып Кызыл Тура (Усть-Ишим), Касыйм Тура, Яулытора (Ялуторовск), Тонтур (хәзерге Новосибирск өлкәсенең Венгер районы Вознесенка авылы) һәм башка шәһәрчекләр санала. Ханлыкта феодаль мөнәсәбәтләр үсеш ала. Олыс хуҗалары көтүлек, терлек һәм коллар рәвешендә байлыкка ия була. Җәмгыятьнең иң түбән катламына «кара» олыс кешеләре керә. Ел саен олыс хуҗаларына салым түлиләр, шулай ук аларның отрядларында хәрби хезмәт башкаралар. Себер ханнары Уралда, Иртеш һәм Обь елгаларында Ханты-Манси кабиләләрен көч кулланып үзләренә буйсындыралар, аларны ясак түләтергә мәҗбүр итәләр. Күчүм хан шулай ук барабиннарны һәм күрше кабиләләрне, кайбер башкорт кабиләләрен яулауга ирешә.

Гаскәр

Яулар вакытында Себер отрядларыннан тыш, Себер ханлыгы гаскәрендә ханлыкка буйсынган җирле кабиләләрнең сугышчылары да катнаша. Гаскәрнең санын исәпләү кыен, әмма билгеле булганча, Абалак күлендәге сугыш вакытында патша улы Мәмәткол — төмән, ягъни 10 000 сугышчыдан торган берләшмә белән җитәкчелек итә. Ханлыкның кораллы көчләре таркау була, шул сәбәпле рус гаскәрләре басып кергәндә Күчүм аларны бердәм йодрыкка туплый алмый. Күчүмнең үз карамагында Нугай гвардиясе була. Кенәзләрнең күпчелегенең үз ныгытылган шәһәрлекләре һәм гарнизоннары була. Сугыш кырында күчмә халык өчен традицион саналган маневр ясау һәм дошманны атлы стройда укка тоту тактикасын куллана. Себер хәрбиләре шулай ук җәяү генә дә сугыша ала. Төркиләрнең хәрби сәнгатендә разведка мөһим роль уйный, аның ярдәмендә гаскәрләр дошманга көтмәгәндә һөҗүм оештырырга сәләтле була. Сугышчыларының корал комплексы җәяле уктан, кыска сөңгедән, кылычлардан, хәнҗәрләрдән һәм сугыш балталарыннан гыйбарәт. Саклагыч корал сыйфатында көбәләр, шлемнар һәм панцирьләр хезмәт итә. Салкын коралдан тыш, Себер сугышчылары артиллерияне дә куллана.

Себер хакимнәре

Себернең билгеле хакимнәре

1035 елга кадәр Көнбатыш Себернең көньягы Кимәк каһанлыгы составына керә.

  • Татар — хан (1035—?);
  • Кызылтиң, Татарның улы;
  • Дәмәтәй, Татарның улы;
  • Юваш, Кызылтиңнең улы;
  • Ишем, Ювашның улы;
  • Мәмәт, Ишемнең улы;
  • Көтеш, Мәмәтнең улы;
  • Аллагулла, Көтешнең улы;
  • Күзәй, Аллагулланың улы;
  • Җибәркүл, Юашның кече улы;
  • Бахмур, Җибәркүлнең улы;
  • Яхшимәт хан;
  • Юрак хан, Бахмурның улы;
  • Мунчак хан, Юракның улы;
  • Юзак, Мунчакның улы;
  • Ун-Сум, Юзакның (яки Юрака) улы, Ван-хан (Он-хан) Тогрул белән тәңгәл килә дип фаразлана;
  • Иртешәк, Ун-Сумның улы. Чыңгызханга җиңелә;
  • Тайбуга, Иртешәкнең улы — Тайбуга Себер морзалары династиясенә нигез салучы (1220-?).

Шәйбан олысы

  • Шәйбан (Шибән) — 1243 елдан Себер солтаны;
  • Баһадур — (1266—1280) елларда Себер солтаны;
  • Җүчи-буга — (1266—1280) елларда Себер солтаны;
  • Бәдакол солтан;
  • Миң-Тимер — хан (1359 кадәр);
  • Булат Тимер — хан (1359—1367 кадәр);
  • Ибраһим һәм Гарәпшаһ — олысның аерым өлешләрендә хакимдәшләр (1367 елдан);
  • Алибәк — хан (1367-1375);
  • Каһанбәк — хан (1375-1380);
  • Дәүләт шәех — солтан (1382 елдан).

Тукый Тимури династиясе

Үзбәк ханлыгы

  • Хаҗимөхаммәд — хан (1420—1428);
  • Жумадук — олысның бер өлешендәге хан (1425—1428);
  • Мәхмүдхуҗа — хан (якынча 1428—1429/1430);
  • Әбелхәер — хан (1428—1468).

Себер ханлыгы

  • Мар (Умар, Омар) — Айбәк ханның апасының ире (1468—1480);
  • Айбәк (Ибәк) — хан (1468—1495);
  • Мөхәммәт Тайбуга — Адерның улы, Себернең Тайбуга морзасы (1495—1502);
  • Ангыш — Абалакның улы, Мөхәммәт Тайбуганың икетуган энесе, Себернең Тайбуга морзасы (1502—1503);
  • Касыйм — Мөхәммәт Тайбуганың улы, Ангишның туганнан туган энесе, Себернең Тайбуга морзасы (1504—1530);
  • Ядегәр (Едигер) — Касыйм Тайбуганың улы, Себернең Тайбуга морзасы (1530—1563);
  • Бәк-Булат — Касыйм Тайбуганың улы, Ядегәрнең (Едигер) бертуганы һәм хакимдәше, Симеона Бәк-Булат улының әтисе дип фаразлана (1555—1563);
  • Күчүм — хан (1563—1598);
  • Сәет Әхмәт (Сәйдәк) — Бәк-Булатның улы, 1583—1588 елларда Тайбугаларның башлыгы (1583—1588).

Ханлык бетерелгәннән соң булган номиналь хакимнәр

  • Гали — хан (1598—1616), 1607 елдан формаль рәвештә;
  • Баһадур — Күлүк улы Шамайның, Шамай улы Оразның улы, хан (1607—1616);
  • Ишем — Хө-өрлөг тайшаның кияве, хан (1616—1624);
  • Аблай Гәрәй — хан (1628—1631);
  • Дәүләт Гәрәй — солтан, хан титулын кабул итми, 1662—1665 елларда русларга каршы күтәрелеш белән җитәкчелек итә;
  • Күчүк — солтан, Аблайның улы, Башкорт күтәрелеше (1662—1664) вакытында Себер даругасы башкортлары арасында була, Дәүләт Гәрәйне хан дип таный, 1679 елда вафат була;
  • Абуга — Аблайның улы;
  • Әсән һәм Ишем — Чүәк Дәүләтнең уллары, 1680 елларда хакимлек итәләр;
  • Солтан-Морат — Көчекнең улы, Каракалпаклар ханы;
  • Ишем-Мөхәммәт — Абуганың улы, Каракалпаклар ханы (XVIII гасыр башы).

Төмән ханлыгы

  • Айбәк — хан (1468—1495);
  • Мамык — хан (1495—1496);
  • Агалак — хан (1496—1505);
  • Күлүк солтан (Түләк-хаҗи) — Айбәк ханның улы (1505—1530);
  • Ядегәр (Едигер) — Касыйм Тайбуганың улы, Себернең Тайбуга морзасы (1530—1563);
  • Бәк-Булат — Касыйм Тайбуганың улы, Ядегәрнең (Едигер) бертуганы һәм хакимдәше, Симеона Бәк-Булат улының әтисе дип фаразлана (1555—1563).

Искәрмәләр

  1. ↑ Преображенский А. А. Урал и Западная Сибирь в конце XVI-начале XVIII века. — М.: Университетская типография. — 53 с.
  2. ↑ Файзрахманов Г. Л. История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала XX века. — Казань: Татар, кн. изд-во, 2007. — 431 с. — ISBN 978-5-298-01536-3.
  3. ↑ Исхаков Д. М. Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. Глава 2. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — 32 с.
  4. ↑ 1 2 Сибирское ханство // Большая советская энциклопедия / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
  5. ↑ Иоганн Шильтбергер. Книга путешествий // Сибирь в известиях западно-европейских путешественников и писателей, XIII-XVII вв. — Новосибирск, 2006.
  6. ↑ 1 2 Маслюженко Д.Н. «Сибирское Царство» как концепт русских летописей и посольских документов второй половины ХVI века // Золотоордынское обозрение / Golden Horde review : журнал. — 2021. — 9 (2). — С. 374—394.
  7. ↑ Атласи Х. История Сибири. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — С. 24—29. — 96 с.
  8. ↑ 1 2 3 4 Файзрахманов Г. Л. История татар Западной Сибири: с древнейших времён до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — С. 112—121. — 431 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3.
  9. ↑ Вернадский Г. В. О составе Великой Ясы Чингисхана (С приложением главы о Ясе из истории Джувейни) // История права. — СПб.: Лань, 1999. — С. 120. — 176 с. — (Мир культуры, истории и философии). — 3000 экз. — ISBN 8-0114-0172-8.
  10. ↑ Нестеров А. Г. Искерское княжество Тайбугидов (XV—XVI вв.) // Сибирские татары. Монография. — Казань: Институт истории АН РТ, 2002. — С. 19—20. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 5-94981-009-0.
  11. ↑ 1 2 3 4 Исхаков Д. М. Институт сибирских князей: генезис, клановые основы и место в социально-политической структуре Сибирского юрта // Научно-документальный журнал «Гасырлар авазы - Эхо веков» : журнал. — Казань: Главное архивное управление при Кабинете Министров Республики Татарстан, 2008. — № 2. — ISSN 2073-7483.
  12. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2001. — С. 325—326. — 752 с.
  13. ↑ Камал ад-дин Бинаи. Шайбани-наме // Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969.
  14. ↑ Юдин В. П. Орды: Белая, Синяя, Серая... // Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 32—35.
  15. ↑ Сабитов Ж. М. Генеалогия Торе. — 3-е изд. — Алма-Ата, 2008. — С. 13. — 326 с. — 1,000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9. Архивированная копия. Мөрәҗәгать итү датасы: 11 август 2025. Архивировано из оригинала 27 гыйнвар 2012 года.
  16. ↑ Костюков В. П. Улус Шибана в XIII–XIV вв. (по письменным источникам) // Проблемы истории, филологии, культуры : журнал. — Магнитогорск, 1998. — Вып. 6. — С. 210—224.
  17. ↑ Утемиш-хаджи ибн маулана Мухаммада Дости. Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 105.
  18. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 95—96. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5.
  19. ↑ Исхаков Д. М. Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — С. 21. — 132 с. — (Biblioteka TATARICA). — 500 экз.
  20. ↑ 1 2 3 Мустакимов И. А. Об одном списке «Дафтар-и Чингиз-наме» // Средневековые тюрко-татарские государства : Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 123—127. — ISBN 978-5-98245-048-7.
  21. ↑ Вэлиди Туган Э. З. Башкорттарзын тарихы. Тэрк татар тарихы. — Уфа, 1984. — С. 25—26.
  22. ↑ Самигулов Г.Х. К вопросу о границе Ногайской Орды и Сибирского Зауралья. Средневековые тюрко-татарские государства, выпуск 4. Мөрәҗәгать итү датасы: 11 август 2025.
  23. ↑ Сабитов Ж. М. Генеалогия Торе. — 3-е изд. — Алма-Ата, 2008. — С. 76—77, 82. — 326 с. — 1,000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9. Архивированная копия. Мөрәҗәгать итү датасы: 11 август 2025. Архивировано из оригинала 27 гыйнвар 2012 года.
  24. ↑ Камал ад-дин Бинаи. Шайбани-наме // Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). — Алма-Ата: Наука, 1969. — С. 105.
  25. ↑ Утемиш-хаджи ибн маулана Мухаммада Дости. Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 117—118.
  26. ↑ Низам ад-Дин Шами. Книга побед=Зафар-наме // Материалы по истории киргизов и Киргизии. — М., 1973. — С. 109.
  27. ↑ Плита с надписью Тимура. www.inform.kz (20 декабрь 2009). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 август 2025.
  28. ↑ Катанов Н. Ф. ...О религиозных войнах учеников шейха Багауддина против инородцев Западной Сибири (По рукописям Тобол. губ. музея). — Казань: Типо-лит. Имп. ун-та, 1904. — 28 с.
  29. ↑ Белов М. И. Арктическое мореплавание с древнейших времен до середины XIX века. — М.: Издательство «Морской Транспорт», 1956.
  30. ↑ Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1960. — С. 181—182. — 279 с. — 1,500 экз.
  31. ↑ Исхаков Д. М. Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004.— Глава 1. Мөрәҗәгать итү датасы: 11 август 2025. Архивировано из оригинала 1 август 2009 года.
  32. ↑ Исхаков Д. М. О методологических аспектах исследования проблемы становления сибирско-татарской этнической общности // Сибирские татары. — Казань: Институт истории АН Республики Татарстан, 2002. — С. 13—14.
  33. ↑ 1 2 Веретенников В. Непокорный хан Кучум: как победитель Ермака предпочел почетному плену смерть в изгнании. www.vokrugsveta.ru (24 декабрь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 11 август 2025.
  34. ↑ Самсонов А. Как Ермак Сибирь брал. www.topwar.ru (8 ноябрь 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 11 август 2025.
  35. ↑ Взятие Искера. www.omsk.mk.ru (15 февраль 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 11 август 2025.
  36. ↑ Спирина Е. Арслан Алеевич. www.kasmuzey.ru (1 март 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 11 август 2028.
  37. ↑ Скрынников Р. Г. Россия и Сибирь. www.zw-observer.narod.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 11 август 2025.

Әдәбият

  • Атласи Х. История Сибири. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — 96 с.
  • Греков Б. Д., Якубовский А. Ю. Золотая Орда и её падение. — 2-е изд. — Калып:М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — 10 000 экз.
  • Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв. — М.: Наука, 1985. — 11 000 экз.
  • Исхаков Д. М. Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — 132 с. — (Biblioteka TATARICA). — 500 экз.
  • Миллер Г. Ф. История Сибири. — Калып:М.-Л.: АН СССР, 1937. — Т. 1.
  • Миллер Г. Ф. История Сибири. — Калып:М.-Л.: АН СССР, 1941. — Т. 2.
  • Мухамедьяров Ш. Ф. История Сибири с древнейших времён до наших дней. — Л., 1968. — Т. 1. — С. 353—372.
  • Похлёбкин В. В. Сибирское ханство. Отношения между Сибирским ханством и Русским государством (1555-1598 гг.) // Татары и Русь. — М.: Международные отношения, 2000. — С. 149—160. — 192 с. — ISBN 5-7133-1008-6.
  • Сабитов Ж. М. Генеалогия Торе. — 3-е изд. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9. Архивная копия от 27 гыйнвар 2012 на Wayback Machine
  • Сибирские татары. Монография / Отв. ред. С. В. Суслова. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 5-94981-009-0.
  • Скрынников Р. Г. Ермак. — М.: Просвещение, 1992. — 160 с. — 150 000 экз. — ISBN 5-09-003828-7.
  • Соболев В. И. История сибирских ханств (по археологическим материалам): автореферат дис. … доктора исторических наук. — Новосибирск, 1994.
  • Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ:АСТ МОСКВА, 2006. — С. 285—290. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-0358040.
  • Трепавлов В. В. Ногаи в ханствах Шибанидов // История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 90—139. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5.
  • Файзрахманов Г. Л. История татар Западной Сибири: с древнейших времён до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — 431 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3.
  • Маслюженко Д. Н., Рябинина Е. А. Реставрация Шибанидов в Сибири и правление Кучум хана во второй половине XVI века // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 97—111. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.
  • Матвеев А. В., Татауров С. Ф. Сибирское ханство Кучума царя. Некоторые вопросы государственного устройства // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 112—117. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.
  • Тычинских З. А. К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII вв. // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 172—182. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.
  • Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр