Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Борис Ельцин

Б. Н. Ельцин исемендәге китапханә материаллары

Library.png
Әлеге мәкаләдә
Б. Н. Ельцин исемендәге Президент китапханәсе
фондларыннан материаллар кулланылды
Материалларга
Learning.svg

Б.Н. Ельцин исемендәге китапханә материаллары

Arrow-Right.png
Library.png
Әлеге мәкаләдә
Б. Н. Ельцин исемендәге Президент китапханәсе
фондларыннан материаллар кулланылды
Материалларга

Борис Эльцин белән бутамагыз.

Борис Николай улы Ельцин (рус. Бори́с Никола́евич Е́льцин, 1931 елның 1 феврале — 2007 елның 23 апреле) — СССР һәм Россия дәүләт эшлеклесе, Россиянең беренче президенты (1991—1999); Россия иҗтимагый-сәяси, икътисади корылышы реформаторы. Президент булып ике тапкыр сайлана — 1991 елның 12 июнендә һәм 1996 елның 3 июлендә[2]. 1991 елның ноябреннән — 1992 елның июненә кадәр бер үк вакытта хөкүмәт җитәкчесе. 1992 елның мартыннан маена кадәр Россия Федерациясе оборона министры вазифаларын башкара[3][4].

10 һәм 11 чакырылыш СССР Югары Шурасы депутаты (1979-1989); СССР Югары Шурасы Президиумы әгъзасы (1984-1988). ССРБ халык депутаты һәм СССР Югары Советының Милләтләр Шурасы әгъзасы (1989-1990). РСФСР халык депутаты һәм РСФСР Югары Шурасы рәисе (1990-1991). КПСС әгъзасы (1961-1990), КПСС ҮК әгъзасы (1981-1990); партиядә КПССның Свердловск өлкә комитетының беренче сәркатибе (1976-1985), КПСС ҮК сәркатибе (1985-1986) һәм КПССның Мәскәү шәһәр комитетының беренче сәркатибе (1985-1987) вазифаларын били. Ленин ордены кавалеры (1981)

Балачагы һәм яшьлек еллары

1931 елның 1 февралендә Урал өлкәсенең Бутка авылында (хәзерге Свердловск өлкәсенең Талица районында) кулак итеп сөрелгән крестьян гаиләсендә туа[5][6].

undefined

Әнисе — Клавдия Васильевна Ельцина (кыз фамилиясе – Старыгина, 1908—1993[7]) тегүче була[8][9].

undefined
undefined

Әтисе — Николай Игнатьевич Ельцин (27.6.1906 — 30.5.1977) — төзүче[10]. Әтисе 1934 елның 28 апрелендә абыйсы Андриан һәм тагын дүрт эшче белән бергә, эшчеләр арасында советларга каршы агитацияләү алып баруда гаепләнеп, кулга алыналар. 1934 елның 23 маенда Татарстан АССР буенча ОГПУ ПП өчлеге тарафыннан РСФСР Җинаять кодексының 58 маддәсенең 10 пункты (советларга каршы пропаганда һәм агитация) буенча 3 елга хезмәт белән төзәтү лагерена хөкем ителә.

1936 елның 29 сентябрендә Н. И.Ельцин төрмәдән азат ителә, 1936 елның октябрь башында Казанга кайта һәм элеккеге йортында яши башлый[11]. Шушында ук 1937 елда Николай һәм Клавдия Ельциннарның икенче улы — Михаил туа[12][13].

1937 елда Ельциннар Уралга кайталар, анда Н.И. Ельцин Березникида химкомбинат төзелешендә мастер булып эшли, ә берничә елдан завод каршындагы төзелеш бүлекчәсе начальнигы була[8][14].

Ельцин балачагын Пермь өлкәсенең Березники шәһәрендә үткәрә, шунда ук урта мәктәпне (хәзерге. А. С. Пушкин исемендәге 1 нче мәктәп) тәмамлый[8][9].

Ельцинның сул кулында ике бармагы һәм өченчесенең буыны булмый[15]. Ельцин үзе моның ачарга тырышкан граната шартлавы нәтиҗәсе булуын әйтә[15]. Бу версияне Сергей Кара-Мурза[16] һәм Юрий Мухин шик астына куялар. Бармаклары булмау сәбәпле, Ельцин армиядә хезмәт итми[15].

1949 елда С.М. Киров исемендәге Урал политехника институтының төзелеш факультетына укырга керә[5][17], 1955 елда аны «Сәнәгать һәм гражданлык төзелеше» белгечлеге буенча «инженер-төзүче»квалификациясе белән тәмамлый[6].

Студент елларында волейбол белән җитди шөгыльләнә, шәһәр җыелма командасы өчен чыгыш ясый, СССРның спорт мастеры була. 1952 елда РСФСР беренчелегенә зона ярышларында катнашкан Молотов өлкәсенең хатын-кызлар волейбол командасы тренеры була (команда 6 нчы урынны ала)[18].

Һөнәри һәм партия эшчәнлеге

1955 елда бүленеш буенча «Уралтяжтрубстрой» тресына җибәрелә, анда бер ел эчендә берничә төзелеш белгечлеге үзләштерә, аннары төрле объектлар төзелешендә мастер, участок башлыгы булып эшли. 1957 елда трестның төзелеш идарәсе прорабы була[8]. 1961 елда КПССка керә. 1963 елда Свердловск йортлар төзү комбинатына баш инженер итеп билгеләнә[6]. 1966 елдан — Свердловск ДСК директоры[19].

КПССның Свердловск өлкә комитетында

undefined

1968 елдан КПССның Свердловск өлкә комитетының төзелеш бүлеге мөдире. 1975 елда КПССның Свердловск өлкә комитеты сәркатибе итеп сайлана, өлкәдә сәнәгать үсеше өчен җаваплы була[5][6].

1976–1985 елларда КПСС Свердловск өлкә комитетының беренче сәркатибе[5]. Ельцин боерыгы буенча Свердловскида егерме өч катлы, шәһәрдә иң биек КПСС өлкә комитеты бинасы төзелә, бу бинаны шәһәрдә «Ак йорт», «Зирәклек теше» һәм «Партия әгъзасы» кушаматлары белән атыйлар[20].

Әлеге вазифада ирешкән уңышлары:

  • 1970 нче елларның икенче яртысында Свердловскны өлкәнең төньягы белән тоташтыра торган Р352 автоюлы төзелешен[21], шулай ук кешеләрне бараклардан яңа йортларга күчерүне оештыра[15].
  • Политбюроның Ипатьевлар йортын (1918 елда патша гаиләсе атып үтерелгән урын) җимерү турындагы карарын үти, аңа кадәр Я.П. Рябов бу карарны үтәүдән баш тарта.
  • Свердловскида метрополитен төзү турындагы карарның кабул ителүенә ирешә.
  • Свердловск өлкәсен азык-төлек продуктлары белән тәэмин итүне сизелерлек яхшырта, кошчылык фабрикалары һәм фермалары төзелешен тизләтә.
  • Сөткә талоннар бетерелә.
  • 1980 елда Балтыйк һәм Патруши авылларында яшьләр өчен торак комплекслары һәм эксперименталь поселоклар төзү инициативасын актив хуплый.
  • Балтыйк мәдәни-спорт комплексын куллануга тапшыра[22].

Свердловскта партия эшендә булганда запастагы полковник дәрәҗәсен ала[1].

СССР Югары Советында

1978–1989 елларда — СССР Югары Советы депутаты (Союз Советы әгъзасы).

1984–1988 елларда — СССР Югары Советы Президиумы әгъзасы. Моннан тыш, 1981 елда КПССның XXVI съездында КПСС Үзәк комитеты әгъзасы итеп сайлана һәм 1990 елда партиядән чыкканчыга кадәр шул вазифада кала[5][6].

1985 елда, М.С. Горбачев КПСС Үзәк комитетының Генераль сәркатибе итеп сайланганнан соң, Е.К. Лигачев тәкъдиме буенча Мәскәүгә эшкә күчерелә, апрельдә КПСС Үзәк комитетының төзелеш бүлеген җитәкли, ә 1985 елның июнендә КПСС Үзәк комитетының төзелеш мәсьәләләре буенча сәркатибе итеп сайлана[5].

КПССның Мәскәү шәһәре комитетында

1985 елның декабрендә КПСС ҮК политбюросы КПСС Мәскәү шәһәр комитетының беренче сәркатибе вазифасына тәкъдим ителә. Бу вазифадагы билгеле хезмәтләре:

  • Башкаланың партия һәм Совет аппараты кадрларында чистартулар башлый, күп кенә җитәкчеләрне һәм райкомнарның беренче сәркатипләрен үз вазифаларыннан азат итә.
  • Кибет һәм складларны шәхсән үзе тикшерә, җәмәгать транспортының эшчәнлегенә игътибарын арттыра.
  • Мәскәүдә азык-төлек ярминкәләре оештыра.
  • Мәскәү үсешенең яңа Генераль планы эшләнә башлый, тарихи биналар сак астына алына.
  • Шәһәр көне билгеләп үтелә башлый[8].

1986 елның февралендә КПССның XXVII съездында КПСС ҮК Политбюросы әгъзалыгына кандидат итеп сайлана, бу вазифада 1988 елның 18 февраленә кадәр кала[6].

1987 елның көзендә партия җитәкчелеген тәнкыйтькә тота. 21 октябрьдә КПСС Үзәк комитеты Пленумында шактый кискен чыгыш ясый (Политбюроның кайбер әгъзаларының эш стилен, аерым алганда Егор Лигачевны, үзгәртеп коруның акрын темпларын тәнкыйтьләп чыга, башкалар арасында Михаил Горбачевның «шәхес культы» барлыкка килүен белдерә), үзен Политбюро әгъзалыгына кандидат вазифаларыннан азат итүне сорады[6]. Тәнкыйть утына тотыла, шул исәптә аны элегрәк хуплаган кешеләр ягыннан (мәсәлән, «үзгәртеп кору архитекторы» Александр Яковлев) да йогынты астында үз хаталарын танырга мәҗбүр була.

3 ноябрьдә Ельцин Горбачевка үзен Мәскәү шәһәр комитетының беренче сәркатибе вазифасында калдыруны сорап хат юллый[23].

9 ноябрьдә йөрәк өянәге белән бәйле хастаханәгә эләгә[8].

11 ноябрьдә Мәскәү шәһәр комитеты Пленумында кабат гафу үтенә[24], үз хаталарын таный, ләкин беренче сәркатип вазифасыннан азат ителә.

1988 елның 14 гыйнварында Ельцин СССР Дәүләт төзелеше Рәисенең беренче урынбасары — СССР министры итеп билгеләнә[5][19][6].

18 февральдә, КПСС Үзәк Комитеты пленумы карары белән, КПСС ҮК Политбюросы әгъзалыгына кандидат вазифасыннан азат ителә, ләкин ЦК әгъзасы булып кала.

undefined

СССР халык депутаты итеп сайлануы

1989 елның 26 мартында Ельцин, 91,53 % тавыш җыеп, Мәскәү шәһәренең 1 нче милли-территориаль округ буенча СССР халык депутаты итеп сайлана[8]. Ельцинның көндәше ЗИЛ генераль директоры Евгений Браков була. Сайлануы белән бәйле рәвештә Ельцин СССР министры вазыйфаларыннан азат ителә, шул ук вакытта СССР Дәүләт төзелеш комитеты рәисенең беренче урынбасары урынын саклап кала[25]. Съездда сайлаулар вакытында Ельцин Югары Советка үтми, әмма депутат А.И. Казанник үз мандатыннан Ельцин файдасына баш тарта (1993 елның октябрендә исә Ельцин аны Россия Федерациясенең Генераль прокуроры итеп билгели).

1989 елның июненнән 1990 елның 26 декабренә кадәр Борис Ельцин — СССР Югары Советының Милләтләр Советы әгъзасы[26]. СССР Югары Советының төзелеш һәм архитектура комитеты рәисе итеп сайлана һәм СССР Югары Советы Президиумы составына керә. Төбәкара депутатлар төркеме җитәкчеләренең берсе.

1989 елда Ельцин берничә гаугалы вакыйганың үзәгендә кала. Җәй көне, АКШка чакырулы була[27] һәм анда исерек килеш чыгыш ясый[28]. В. Дзуккониның бу хәл турындагы мәкләсе La Repubblica итальян газетыннан күчерелеп «Правда»да басылып чыга. Бу «башка фикерле» Ельцинга каршы партия җитәкчелегенең провокациясе буларак кабул ителә һәм массакүләм протестлар һәм газетның баш мөхәррире В.Г. Афанасьевның отставкага китүе белән тәмамлана. Ельцин үзенең тотышын йокысызлыктан һәм йокы даруы дозасы белән аңлата[15]. Сентябрьдә Ельцин белән Мәскәү астында күпердән егылу белән бәйле сәер инцидент була, моннан тыш, ул автомобиль һәлакәтенә эләгә: 21 сентябрьдә ул барган «Волга» автомобиле «Жигули» белән бәрелешә, шул вакытта Ельцинның бот сөяге имгәнә.

1990 елның 4 мартында Ельцин Свердловсктан РСФСР халык депутаты итеп сайлана[5].

1990 елның 25 апрелендә Испаниягә рәсми булмаган визиты вакытында Ельцин авиация һәлакәтенә эләгә, умыртка сөяге җәрәхәте ала һәм операция ясата. Һәлакәттән соң бер ай узгач, РСФСР Югары Советы рәисен сайлау вакытында матбугатта авариянең СССР Дәүләт куркынычсызлыгы комитеты тарафыннан оештырылуына ишарәләр барлыкка килә. Бу авария белән бәйле күпсанлы имеш-мимешләр сайлаулар нәтиҗәсенә йогынты ясый, дигән фикер әйтелә.

РСФСР Югары Советы рәисе

1990 елның 29 маенда Ельцин өченче омтылыштан РСФСР Югары Советы рәисе итеп сайлана, «Кремльдән кандидат» Александр Власовның 467 тавышына каршы 535 тавыш җыя (минимум 531 була)[8].

Ельцин җитәкчелегендә Югары Совет илнең алга таба үсешенә йогынты ясаган берничә закон кабул итә, алар арасында РСФСРда милек турындагы Закон.

1990 елның 12 июнендә РСФСР халык депутатлары съезды союздашларга карата Россия законнарының өстенлеген күздә тоткан РСФСР Дәүләт суверенитеты турында Декларация кабул ителә. Бу элек икенчел, бәйле рольдә булган РСФСР Югары Советы Рәисенең сәяси йогынтысын кискен арттыра. 1991 елның 12 июнь көне, РФ Югары Советы карары нигезендә[29], Россия Федерациясенең дәүләт бәйрәме дип кабул ителә.

12 июль — КПССның XXVIII съездында Ельцин партияне һәм аның җитәкчесе Михаил Горбачевны тәнкыйтьләп чыгыш ясый һәм үзенең партиядән чыгуы турында игълан итә.

1990 елның август–октябрь айларында союздаш республикаларның «суверенитетлар парады»н автоном берәмлекләрнең һәм хәтта РСФСР составындагы кайбер төбәкләрнең «суверенитетлар парады» дәвам итә[6][19]. Карелия АССР, Коми АССР, Татарстан АССР, Удмуртия һәм Якутия-Саха АССР, Чукотка автономияле округы, Адыгей АО (Адыгей АССР), Бурят АССР, Башкорт АССР, Калмык АССР, Мари АССР, Чуаш АССР, Ямал-Ненец автономияле округы, Таулы Алтай АҖ (Таулы Алтай АССР), Иркутск өлкәсе һ. б. Дәүләт суверенитеты турында декларация кабул итәләр. Шул чорның бу һәм башка документларында республикалар суверенитет йөртүчеләре дип игълан ителә. Әмма шул ук вакытта тулы дәүләт бәйсезлеге һәм РСФСР составыннан чыгу мәсьәләсе, кагыйдә буларак, куелмый, федераль үзәк белән мөнәсәбәтләрне алга таба аның белән килешүләр төзү юлы белән җайга салу күздә тотыла.

Кайбер массакүләм мәгълүмат чаралары Борис Ельцинның 1990 елның августында Уфага визиты вакытында әйткән «Суверенитетны йота алганчы алыгыз»[30] дигән сүзләрен бастыралар. Оригиналда: «Без Башкортстан Югары Советына, Хөкүмәтенә әйтәбез: Сез властьның үзегез йота алырлык өлешен алыгыз», — дип яңгырый[31][32].

СССР Президенты М.С. Горбачев 1990 елның декабрендә яңа Союз килешүе проектын тәкъдим итә. 1990 елның 24 декабрендә СССР халык депутатларының IV съезды СССРны тигез хокуклы суверен республикаларның яңартылган Федерациясе буларак саклап калуны кирәк дип саный, анда теләсә кайсы милләт кешесенең хокуклары һәм ирекләре тулысынча тәэмин ителергә тиеш була[33].

1991 елның 19 февралендә Борис Ельцин, СССР кораллы көчләре кулланылган Рига һәм Вильнюстагы вакыйгалардан соң, телевидениедагы чыгышында бу гамәлләрне тәнкыйтьләп чыга һәм беренче тапкыр Михаил Горбачевның отставкага китүен һәм хакимиятне союздаш республикаларның җитәкчеләреннән торган Федерация Советына тапшыруны таләп итә. Ике көннән РСФСР Югары Советы утырышында «алты кеше хаты» игълан ителә (Югары Совет Рәисе урынбасарлары С.П. Горячева һәм Б.М. Исаев, ике палата рәисе В.Б. Исаков һәм Р. Г. Абделлатыйпов һәм аларның урынбасарлары А.А. Вешняков һәм В.Г. Сыроватко), алар Югары Совет эше җитәкчелегендә Ельцинның авторитар стилен тәнкыйтьләп чыгалар. Әмма Ельцинны яклап Р.И. Хасбулатов (рәиснең беренче урынбасары) актив чыгыш ясый һәм депутатлар бу мөрәҗәгатьне кире кага.

17 март — Бөтенсоюз референдумында СССРны саклау һәм яңартуны югары хакимият органнары референдум үткәрүдән баш тарткан алты җөмһүрияттән (Литва, Эстония, Латвия, Грузия, Молдавия, Әрмәнстан) кала, күпчелек гражданнар хуплап чыга. Эшче төркем (РСФСР катнашында) Яңа Горбачев процессы кысаларында 1991 елның яз — җәй айларында йомшак, үзәкләштерелмәгән федерация буларак яңа Союз төзү проекты эшләнә.

Татарстанда суверенлык

1990 нчы елларда берничә тапкыр Татарстан Республикасына килә, республиканың суверенлыкка хокукын таный. 1994 елда РФ Хөкүмәте Рәисе В.С. Черномырдин, Татарстан Республикасы Президенты Минтимер Шәймиев, Татарстан Республикасы Премьер-министры М.Г. Сабиров белән бергә «Россия Федерациясе дәүләт хакимияте органнары белән Татарстан Республикасы дәүләт хакимияте органнары арасында эшләр бүлешү һәм үзара вәкаләтләр алмашу турында» шартнамәгә кул куя.

Беренче президентлык срогы

1991 елның 7 февралендә РСФСР Югары Советы «1991 елның 17 мартында СССР референдумын һәм РСФСР референдумын үткәрүне тәэмин итү чаралары турында» 581-I номерлы карар кабул итә, анда Россиянең бөтен территориясендә СССРны саклап калу турында Бөтенсоюз референдумын һәм РСФСР референдумын үткәрерү[34], анда республика халкы РСФСР Президенты постын кертү кирәклеге турындагы мәсьәләне хәл итәргә тиеш була.

1991 елның 17 мартында Россия сайлаучыларының 71,34% ы СССРны саклау турындагы сорауга уңай җавап бирә; Россия сайлаучыларының 69,85 % ы Россиядә президент постын кертүне хуплый[35][36]. 1991 елның 5 апрелендә Россия халык депутатлары съезды РСФСР Президентын сайлауларны 1991 елның 12 июненә билгели[37]. Шул ук елның 24 апрелендә РСФСР Югары Советы, референдум нәтиҗәләренә таянып, «РСФСР президенты турында» һәм президент сайлаулары турында кануннар кабул итә[38][39].

1991 елның 12 июнендәге сайлауларда сайлаучыларның 57,30 % тавышын җыйган Борис Ельцин җиңеп чыга. Ул вазифасына 1991 елның 10 июлендә керешә, Россия дәүләтенең беренче бөтен халык тарафыннан сайланган башлыгы була[5].

Президент постына Ельцинны сайлаганнан соң, Август путчы башлана, ул вакытта югары дәрәҗәле совет вазифаи затлары төркеме, 1991 елның 20 августына планлаштырылган, СССРны юкка чыгарган һәм суверен дәүләтләр союзын барлыкка китергән Союз килешүен имзалауны булдырмас өчен, ГКЧП оештыруын игълан итә. Ельцин, үзен СССР Президенты вазифаларын башкаручы итеп игълан иткән СССР вице-президенты Г.И. Янаев җитәкчелегендәге ГКЧП каршылык хәрәкәтен җитәкли. Переворот омтылышы 21 августта ГКЧП җиңелүе белән тәмамлана һәм Союздаш хакимият органнарының, КПСС һәм СССР Президенты М.С. Горбачевның комплекслы дискредитациясенә китерә.

1991 елның 28 октябрендә Борис Ельцин РСФСР халык депутатларының V съездында икътисади реформалар турында игълан итә[40]. Б.Н. Ельцин тарафыннан имзаланган «РСФСР Хөкүмәтен үзгәртеп оештыру турында»гы 1991 елның 6 ноябрендәге 171 номерлы РСФСР Президенты Указы реформалар чорына РСФСР Хөкүмәтен РСФСР Президенты җитәкләвен билгели[41]. СССР таркалу тәмамланганнан соң ук, 1992 елның гыйнварында, бәяләрне либеральләштерү, аннары — элеккеге союз дәүләт предприятиеләрен хосусыйлаштыру башлана.

Россиянең социаль-икътисадый үсеш юллары һәм Конституцион төзелешен реформалаштыру турындагы күзаллаулардагы аермалыклар илдә сәяси кризис (1992-1993) үсешенә этәргеч бирә, ул бер яктан Президент белән Хөкүмәтнең, икенче яктан, Югары Совет һәм халык депутатлары съездының күпчелек әгъзаларының кискен каршылыгы белән характерлана.

1993 елның 25 апрелендә Бөтенроссия референдумы уздырыла, аның кысаларында Россия гражданнарына дүрт сорауга җавап бирергә тәкъдим ителә[42]:

  1. Сез Россия Федерациясе Президенты Б.Н.. Ельцинга ышанасызмы? (58,7% әйе)
  2. Россия Федерациясе Президенты һәм Россия Федерациясе Хөкүмәте тарафыннан 1992 елдан бирле гамәлгә ашырыла торган социаль-икътисадый сәясәтне хуплыйсызмы? (53,0 % әйе)
  3. Сез Россия Федерациясе Президентын сайлауларны вакытыннан алда уздыруны кирәк дип саныйсызмы? (50,5 % әйе)
  4. Сез Россия Федерациясе халык депутатларын сайлауларны вакытыннан алда үткәрүне кирәк дип саныйсызмы? (67,2 % әйе)

Референдумда сайлаучыларның 64,05 % ы катнаша. Беренче һәм икенче сораулар буенча уңай карарлар кабул ителә, чөнки алар өчен референдумда катнашкан гражданнарның яртысыннан артыгы тавыш бирде, ә өченче һәм дүртенче сораулар буенча тискәре карарлар кабул ителә, чөнки алар өчен референдумда катнашу хокукына ия гражданнарның яртысыннан кимрәге тавыш бирде (соңгы ике мәсьәлә буенча карар кабул итү өчен сайлаучыларның гомуми саныннан күпчелек тавыш җыю кирәк була)[43]. Референдум нәтиҗәләре сәяси каршылыкны һәм Конституцион кризисны йомшарта алмый.

Каршы торучы якларның каршылыгы Б.Н. Ельцинның Россия Президентының 1400 нче указына кул куюы белән тәмамлана, анда Югары Советка һәм халык депутатлары съездына закон чыгару эшчәнлеген туктатырга кушыла, 1993 елның октябрендә Съездны һәм парламентны көч кулланып тараталар һәм яңа конституция кабул итәләр.

Борис Ельцинның беренче президентлык срогының төп вакыйгаларының берсе — Чечен сугышы (1994-1996) була. 1994 елның 11 декабрендә Борис Ельцин Россия Президентының «Чечен Республикасы территориясендә законлылыкны, хокук тәртибен һәм иҗтимагый куркынычсызлыкны тәэмин итү чаралары турында» 2166 номерлы Указына кул куя, аның нигезендә Чечен республикасы территориясенә федераль гаскәрләр кертелә. 1995 ел башында федераль көчләр тарафыннан Грозный алынганнан соң, федераль гаскәрләр Чечен республикасының тигезлек өлешен контрольдә тоту өчен көч куялар. Россиядә президент кампаниясе фонында, Чечен кампаниясенең җәмгыятьтә популяр булмавы сәбәпле, Россия җитәкчелеге хәрби хәрәкәтләрне тизрәк туктату эшен башлый, алар 1996 елның августында Хәсәүйорт килешүләрен имзалау белән тәмамлана. Килешүләрне имзалаганнан соң, Чечен республикасы фактик бәйсезлек ала, ә бу мәсьәләне сәяси җайга салу 2001 елның 31 декабренә кадәр төгәлләнергә тиеш була.

1995 ел дәвамында Борис Ельцин залог аукционнар уздыруны күздә тоткан Россия Президентының дүрт указына кул куя[44]. Әлеге аукционнар шартлары нигезендә, Россия Хөкүмәте аукционнарны откан коммерция банкларыннан кредит ала, аларга залог сыйфатында дәүләт предприятиеләре акцияләре пакетларын тапшыра (башта Россия Федерациясе Финанс министрлыгы банкларның һәрберсендә исәп-хисап счеты ача һәм анда якынча кредит суммасына тигез күләмдә акча урнаштыра[45])[46]. Билгеләнгән вакыттан соң хөкүмәт кредитларны кире кайтарырга тиеш була; кайтарылмаган очракта, дәүләт акция пакетлары банк милкенә күчәргә тиеш була[46]. Хөкүмәт кредитларны кире кайтара алмый. Россия Федерациясе Хисап палатасы билгеләгәнчә, залог аукционнары уздыру нәтиҗәсендә федераль милекне читләштерү шактый түбән бәяләрдә башкарылган, ә конкурс асылда ясалма характерда булган — аерым алганда, аукционнарда ярышу фиктив була, ә банклар асылда хөкүмәтне дәүләт акчалары белән «кредитлый»[45].

1995 елның 17 декабрендә Дәүләт Думасына II чакырылыш сайлаулары уза, нәтиҗәдә буенча беренче урынны КПРФ ала. Ельцин 1996 елның 15 февралендә чираттагы президент сайлауларында катнашуы турында ачыктан-ачык игълан итә[47]. 1996 елның 4 гыйнварында ул Россия Президенты администрациясе башлыгы С.А. Филатовка, коммунистик көчләргә президент сайлауларында сәяси «реванш» алырга ирек бирмәс өчен, икенче срокка сайланырга тиешлеген белдерә[48].

undefined

Икенче президентлык срогы

Борис Ельцин 1996 елның җәендә ике турда узган сайлауларда икенче президент срогына сайлана[5]. Ельцинның төп көндәше Г.А. Зюганов була[19]. Б.Н. Ельцинның икенче президентлык срогы 1998 елның 17 августында дефолтка китергән Россиядәге икътисади кризис белән; Россия Хөкүмәтенең биш составы алмашына; 1999 елның маенда Дәүләт Думасында КПРФ фракциясе һәм аларның союздашлары тарафыннан Президентка импичмент игълан итү омтылышы; икенче чечен сугышы башлану белән билгеләнә.

1999 елның 31 декабрендә Борис Ельцин Россия Президенты вазифасыннан отставкага китүе турында игълан итә[5]. Президент вазифаларын вакытлыча башкаручы итеп 2000 елның мартында вакытыннан алда Президент сайлауларында җиңгән Россия Хөкүмәте Рәисе Владимир Путин билгеләнә[19].

Отставкадан соң

Гавами чаралар

undefined

2000 елның 6 гыйнварында, Вифлеемга Россия делегациясен җитәкли[49].

5 апрельдә Россия Пенсия фонды башлыгы Михаил Зурабов Борис Ельцинга пенсия таныклыгын тапшыра[50].

2000 елның 7 маенда Борис Ельцин Россия Президенты Владимир Путинның инаугурация тантанасында катнаша[51].

2000 елның октябрендә Борис Ельцинның «Президент марафоны» китабы чыга, ул аның исеменнән 1996 елгы сайлау кампаниясеннән алып президент вазифасыннан отставкага киткәннән соң беренче айларга кадәр булган вакыйгалар турында сөйли[52].

Бер айдан соң ул Россиянең беренче президенты Б. Н.Ельцин фондын гамәлгә куя[53].

2001 елның 12 июнендә I дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены белән бүләкләнә.

2003 елда Ысыккүл пансионатларының берсендә (Кыргызстан) үзенә һәйкәл ачу тантанасында катнаша. Аның исеме белән Терскей Ала-Тоо сыртының үзәк түбәсе дә аталган (2002 елда исемен үзгәрткәнче — Үзәк Огуз-башы)[54]. Отставкага киткәннән соң Ельцин берничә тапкыр Ыссыккүлдә үзенең дусты — беренче Кыргызстан Президенты Әскәр Акаевта кунакта була.

2004 елның сентябрендә Кыргызстан президенты Әскәр Акаев инициативасы белән Кыргызстан — Россия славян университетына (Бишкәк шәһәре) Ельцин исеме бирелә[55].

2005 елның 7–11 апрелендә Борис Ельцин Әзербайҗанда була[56][57]. Визит барышында Президент И. Алиев белән очраша һәм экс-президент Г. Алиев каберен карый[58][59].

2006 елның 1 февралендә Зур Кремль сараеның Георгий залында 75 еллыгын билгеләп үтә[60][61]. Шул ук көнне 75 яше тулу уңаеннан I дәрәҗә Изге изге бөек кенәз Дмитрий Донской чиркәү ордены белән бүләкләнә.

2006 елның 7 маенда Борис Ельцин Кремльдә Президент полкының 70 еллыгын бәйрәм итүдә кунакта була[62].

2006 елның 22 августында Латвия Президенты Вайра Вика-Фрейберг Борис Ельцинга «1991 елда Латвия бәйсезлеген таныган өчен, шулай ук Балтыйк буе илләреннән Россия гаскәрләрен чыгаруга һәм демократик Россия төзүгә керткән өлеше өчен» I дәрәҗә Өч Йолдыз орденын тапшыра[19]. Бүләкләү ГКЧП таратылуның 15 еллыгына туры килә. Вика-Фрейберг билгеләгәнчә, Ельцин Латвиягә үз бәйсезлеген торгызырга мөмкинлек биргән путч вакытында тәвәккәл гамәлләре өчен бүләкләнгән. Латвиянең рус общинасы, үз чиратында, орденны кабул итеп, Борис Ельцин «Латвиядәге рус халкына хыянәт итте» һәм илнең «демократик булмаган милли сәясәтенә» теләктәшлек белдерде, дип әйтә.

2006 елның 2 декабрендә халык алдында хатыны һәм оныгы Мария белән бергә тенниста, Дэвис Кубогы[63] финалында пәйда булды, анда Россия Аргентинаны җиңә[64].

2007 елның 25 март — 2 апрелендә Иорданиягә изге урыннарга зиярат кыла[64][65][66].

Вафаты

undefined

Борис Ельцин 2007 елның 23 апрелендә Мәскәү вакыты белән 15:45 сәгатьтә Үзәк клиник хастаханәдә йөрәк-кан тамырлары, ә соңрак — органнар җитешсезлеге, ягъни йөрәк-кан тамырлары системасы авыруы аркасында күп кенә эчке органнарның функцияләре бозылу нәтиҗәсендә йөрәк туктау нәтиҗәсендә вафат булды, — дип хәбәр итә Россия Президенты эшләр идарәсе медицина үзәге җитәкчесе Сергей Миронов[67]. Шул ук вакытта «Вести» яңалыклар телепрограммасында ул экс-президентның үлеменең башка сәбәбен хәбәр итә: «Ельцин шактый көчле катараль-вирус инфекциясе (салкын тию) кичерде, ул барлык органнарга һәм системаларга бик каты бәрә». Ельцин үлеменә 12 көн кала хастаханәгә озатыла. Әмма операция үткәргән кардиохирург Ренат Акчурин әйтүенчә, Ельцинның үлеменә сәбәп булмый. Борис Ельцинның туганнары теләге буенча гәүдәсен яру үткәрелми.

Б.Н. Ельцин белән Христос Коткаручы храмында хушлашалар, ул 24 апрельдән 25 апрельгә каршы төн буе ачык була, барлык теләүчеләр Россиянең элеккеге президенты белән саубуллаша алалар[68].

Ельцин 25 апрельдә Новодевичье зиратында хәрби хөрмәт белән җирләнә[69]. Җирләүне трансляцияләүне барлык дәүләт каналлары туры эфирда алып бара.

Борис Ельцинга бәя

Иҗтимагый фикер

2023 елның февральендә уздырылган тикшеренүләр буенча Борис Ельцинга бары тик 8 % кеше генә уңай караган, сораштырылган россиялеләрнең яртысы тискәре, ә 35 % нейтраль мөнәсәбәт белдерә. Иң яшь (18-24 яшь) респондентлар беренче президентка күбрәк уңай карыйлар, уңай мөнәсәбәт шулай ук мәскәүлеләр һәм Telegram-каналлар укучылары арасында ешрак очрый (якынча 30 %). Тискәре мөнәсәбәт өлкән буын, зур булмаган шәһәрләрдә яшәүчеләр һәм ТВ яңалыкларын караучылар арасында өстенлек итә.

Кайбер Көнбатыш сәясәтчеләре һәм массакүләм мәгълүмат чаралары Ельцин эшчәнлеген берьяклы гына бәяләми. Ельцин казанышлары дип СССРны тулысынча җимерү («Financial Times» фикере), икътисадый реформалар уздыру, коммунистик оппозиция белән көрәш күрсәтелә. Ельцинның гаебе дип, аерым алганда, аның хакимиятенең компетентсызлыгы, Дәүләт активларын арзан бәягә сату юлы белән «олигархлар» сыйныфын булдыру, Чечнядагы сугыш, коррупция һәм анархиянең чәчәк атуы, халыкның тормыш дәрәҗәсе төшү һәм икътисадның түбән төшүе, шулай ук хакимиятне Владимир Путинга тапшыру атала. Соңгысы, Көнбатыш чыганаклары фикеренчә, Путин идарәсе, «демократик булмыйча», «авторитаризмга кире кайту» булып тора[70][71][72].

undefined

АКШның элеккеге президенты Билл Клинтон Ельцин «Дөнья үзгәрсен өчен бик күп эшләде Аның ярдәмендә дөнья яхшы якка үзгәрде», дип белдерә. Клинтон Ельцинның билгеле бер компромиссларга бару осталыгына югары бәя бирә. Клинтон фикеренчә, Ельцин вакытында «Россиядә ирекле матбугат һәм актив гражданлык җәмгыяте белән демократик плюрализм үсеше чынлыкта барган». Клинтон искә алганча, 2000 елда Ельцинга Путинга карата булган шикләрен белдергән, Клинтон Путинның «демократия принципларына тугры булуына һәм аларны Ельцин кебек үк тотарга әзер булуына» ышанмый.

2001 елда КХР Рәисе Цзян Цзэминь Б.Ельцинны «кытай халкының иске дусты» дип атый[73].

Гаилә

Борис Ельцин өйләнгән булган, ике кызы, биш оныгы һәм өч оныкчыгы була.

  • Хатыны — Наина Иосифовна Ельцина (1932, кыз фамилиясе — Гирина, 25 яшькә кадәр — Анастасия).
  • Кызлары:

Елена Окулова (21 август 1957), ире Валерий Окулов.

Татьяна Юмашева (17 гыйнвар 1960), ире Валентин Юмашев.

  • Онылары:

Еленаның балалары: Екатерина Окулова (10 октябрь 1979) һәм Мария Жиленкова–Окулова (31 март 1983), Иван Окулов (28 октябрь1997).

Татьянаның балалары: Борис Ельцин (19 февраль 1981); Глеб Дьяченко (Даун синдромы белән туган) (1995); Мария Юмашева (2002).

  • Оныкчыклары:

Александр Окулов (22 июль 1999) (оныгы Екатерина Окулованың улы)

Михаил ( 2005) һәм Федор (2006) — Мария Жиленкова-Окулова оныгының һәм аның ире бизнесмен Михаил Жиленковның балалары[74].

Исемен мәңгеләштерү

undefined
undefined
undefined
undefined
  • XXI гасыр башында Киевта персонал белән идарә итүнең төбәкара академиясе каршындагы Борис Ельцин исемендәге Украина-Россия менеджмент һәм бизнес институты эшли.
  • 2008 елның 8 апрелендә Екатеринбургта 9 гыйнвар урамы Борис Ельцин урамы дип үзгәртелә[75].
  • 2008 елның 23 апрелендә Новодевичье зиратында танылган скульптор Георгий Франгулян ясаган Борис Ельцин һәйкәлен ачу тантанасы була. Мемориал Россия флагы төсләрендә эшләнгән киң кабер ташыннан гыйбарәт, ул ак мәрмәрдән, зәңгәр Византия мозаикасыннан һәм Кызыл порфирдан тезелгән. Брусчаткада триколор астында православие тәресе уеп ясалган.
  • 2008 елның 23 апрелендә Урал дәүләт техник университетына Борис Ельцин исеме бирелә[76].
  • Туган авылы Буткада Россиянең беренче Президентының әтисе төзегән йорт диварына мемориаль такта урнаштырыла һәм урамнарның берсенә исеме бирелә[77].
  • 2009 елның маенда Санкт-Петербургта Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханәсе ачыла.
  • Кыргызстан башкаласы Бишкекта Б.Н. Ельцин исеме белән Кыргызстан—Россия славян университеты атала.
  • Кыргызстанның Ыссыккүл өлкәсендә Тянь-Шандагы пик Россиянең беренче президенты исемен йөртә (югарылыгы — 5168 метр).
  • 2011 елның 1 февралендә Екатеринбургта Борис Ельцинның 80 еллыгы уңаеннан скульптор Георгий Франгулян авторлыгында һәйкәле ачыла[78].
  • 2013 елның 22 августында Таллинда Эстония хөкүмәте бинасыннан ерак түгел Нунне урамындагы таш диварда барельеф һәм Борис Ельцинга истәлек тактасы урнаштырыла. Скульптур сурәт Эстон, рус һәм инглиз телләрендә: «1990-1991 елларда Эстония бәйсезлеген торгызуга керткән өлеше өчен, Россиянең беренче президенты Борис Ельцин истәлегенә» дип язылган[79].
  • 2015 елның 25 ноябрендә Екатеринбургта Борис Ельцинның президент үзәге ачыла. Үзәк ачылышына 500дән артык кеше чакырыла: Россия Президенты Владимир Путин, премьер-министр Дмитрий Медведев, Борис Ельцин белән эшләгән дәүләт лидерлары, танылган сәясәтчеләр, мәдәният эшлеклеләре, журналистлар, туганнары һ.б.[80].

Дәүләт бүләкләре һәм исемнәре

Россия һәм СССР бүләкләре:

  • I дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлар өчен» ордены (2001 елның 12 июне) — Россия дәүләтчелеген торгызуга һәм үстерүгә аеруча зур өлеш керткән өчен[81].
  • Ленин ордены (1981 елның 30 гыйнварында) — Коммунистлар партиясе һәм Совет дәүләте алдындагы казанышлары өчен һәм илле елллык юбилее уңаеннан[82].
  • 2 Хезмәт Кызыл Байрагы ордены: 1) 1971 елның августында — биш еллык планны үтәүдәге казанышлары өчен[82]; 1974 елның гыйнварында — Югары Исәт металлургия заводының салкын прокат цехының беренче чиратын төзүдә ирешкән уңышлары өчен[82].
  • «Хөрмәт билгесе» ордены (1966) — төзелеш буенча җиде еллык план йөкләмәләрен үтәүдә ирешкән уңышлары өчен[82];
  • «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале (2006)[83].
  • «Фидакарь хезмәт өчен. В.И. Ленинның тууына 100 ел тулу уңаеннан» медале (1969 елның ноябре)[82].
  • «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында җиңүгә утыз ел" юбилей медале (1975 елның апреле[82]).
  • «СССР Кораллы Көчләренә 60 ел» медале (1978 елның гыйнвары)[82].
  • ВДНХ алтын медале (1981 елның октябре)[82].

Чит ил бүләкләре:

  • «Азатлык калканы» медале (Америка Кушма Штатлары)[84].
  • Франциск Скорина ордены (Белоруссия, 1999 елның 31 декабре) — Белоруссия – Россия хезмәттәшлеген үстерүгә һәм ныгытуга зур шәхси өлеш керткәне өчен[85].
  • Алтын бөркет ордены (Казакъстан, 1997)[19][86].
  • I дәрәҗә кенәз Ярослав Мудрый ордены (Украина, 2000 елның 22 гыйнвары) — Украина – Россия хезмәттәшлеген үстерүгә сизелерлек шәхси өлеш керткәне өчен[87].
  • «Италия Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены чылбырында Олы Хач кавалеры (Италия, 1991)[88].
  • I дәрәҗә Өч йолдыз ордены (Латвия, 2006)[89].
  • «Вифлеем-2000» медале (Палестина автономиясе, 2000)[90][91].
  • Почетлы легион орденының зур тәре кавалеры (Франция)[92][93].
  • I дәрәҗә Изге Өмет ордены (КАР, 1999).
  • 13 гыйнвар хәтер медале (Литва, 1992 елның 9 гыйнвары[94]).
  • Витис Хачы орденының Олы Хачы (Литва, 2011 елның 10 июне, үлгәннән соң).
  • «Шәхси батырлык өчен» ордены (ПМР, 2001 елның 18 октябре)[95].
  • Бәйсез Дәүләтләр Бердәмлегенең мактау билгесе (2002).

Ведомство бүләкләре:

  • А.М. Горчаковның истәлек медале (Россия Тышкы эшләр министрлыгы, 1998)[19][96].
  • Алтын Олимпия ордены (МОК, 1993)[97].
  • «Тынычлык һәм гаделлек король ордены» ЮНЕСКО ордены[98].

Чиркәү бүләкләре:

  • I дәрәҗә Изге изге бөек кенәз Димитрий Донской ордены (Рус православие чиркәве, 2006)[99].
  • Раббы кабере ордены чылбыры кавалеры (Иерусалим православие чиркәве, 2000)[100].

Исемнәр:

Башка бүләкләре:

  • Крап берет (сентябрь 1993 ел) — Россия Эчке эшләр министрлыгы эчке гаскәрләренең махсус бүлекчәләрен үстерүгә керткән өлеше өчен[111].

Б.Н. Ельцин авторлыгындагы китаплар

Б.Н. Ельцин — дүрт китап авторы (соңгы өчесе журналист, соңрак администрация җитәкчесе һәм Ельцинның кияве Валентин Юмашев тарафыннан редактор эшкәртүендә басылып чыга):

  • Б.Н. Ельцин. Средний Урал: рубежи созидания. Свердловск: Среднеуральское книжное издательство, 1981. — 160 с.[112].
  • «Исповедь на заданную тему» (Москва. Издательство «ПИК», 1990 г.)[15] — автобиография, сәяси кредо һәм халык депутатлары сайлауларында Ельцинның сайлау кампаниясе турындагы хикәясенә үрелгән зур булмаган китап.
  • «Записки президента» (1994)[84] — гамәлдәге Президент тарафыннан язылган китапта 1990–1993 еллардагы президент сайлаулары, Август путчы (ГКЧП), СССР таркалуы, икътисади реформалар башлануы, 1992–1993 еллардагы конституцион кризис, 1993 елның 21 сентябрь — 4 октябрь вакыйгалары (халык депутатлары съездының һәм Югары Советның таралуы) турында сөйләнелә.
  • «Президентский марафон» (2000)[113] — отставкадан соң чыгарылган китапта икенче президент сайлаулары һәм икенче президентлык срогы турында бәян ителә.

Фильмография

Нәфис фильмнар

  • «Проект „Ельцин“» (Spinning Boris), 2003, режиссёр Роджер Споттисвуд — 1996 елгы президент сайлаулары вакытында Б. Ельцин штабында Америка пиарчыларының эшен яктырткан америка фильмы.

Кинода образы

  • «Три августовских дня», 1992, режиссёр — Жан Юнг, президент ролен Александр Скороход башкара[114].
  • «Полицейская академия 7: Миссия в Москве», 1994, режиссёр — Алан Меттер, Ельцинны Александр Скороход уйный.
  • «Президент и его внучка», 1999, Олег Табаков.
  • «Неизвестный путч», 2009, Ельцин ролен Владимир Новиков уйный.
  • «Ельцин. Три дня в августе», 2011, режиссёр — Александр Мохов, Ельцин ролен Дмитрий Назаров уйный.
  • «Маргарита Назарова», 2015, яшь Борис Ельцин ролен актёр Сергей Марухин уйный.
  • «Так сложились звёзды», 2016, Борис Ельцин ролен Алексей Гуськов уйный.
  • «Пьяная фирма», 2016, Борис Ельцин ролен Сергей Колтаков башкара.
  • «Перевал Дятлова», 2020, яшь Ельцинның эпизодик ролен телесериалда Евгений Романцов башкара.
  • «Корона (телесериал)», 5 сезонның 6 сериясендә Ельцин ролен Анатолий Котенёв башкара.

Документальные фильмы

  • «Пример интонации» (Россия, Александр Сокуров, 1991)[115][116].
  • «Царь Борис» (Бөекбритания, ВВС, 1997).
  • «Президент Всея Руси» (Россия, НТВ, 1999—2000)[117].
  • «Б. Н.» (Россия, ВГТРК, 2006)[118].
  • «Борис Ельцин. Прощание с эпохой» (Россия,ТВЦ,2007)[119].
  • «Борис Ельцин. Жизнь и судьба» (Россия, ВГТРК, 2011).
  • «Борис Ельцин. Первый» (Россия, Первый канал, 2011).
  • «Борис Ельцин. Отступать нельзя» (Россия, Первый канал, 2016)[120].

Компьютер уеннарында

  • «Кужлевка» (2023). Рольнең тавыш яңгырашын Всеволод Кузнецов башкара[121].

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Ельцин, Борис Николаевич // Кто есть кто в России и в ближнем зарубежье: Справочник. — М: Издательский дом «Новое время», «Всё для Вас», 1993, С. 232—233 — ISBN 5-86564-033-X
  2. ↑ 1993 елның 22 сентябрендә, президент Ельцин белән закон чыгару хакимияте (Россия Югары Советы һәм Россия халык депутатлары съезды) арасында кискен каршылык вакытында, Югары Совет җавап итеп президент вәкаләтләрен туктату турында карар кабул итә. Вакытлыча президент вазифаларын башкаручы итеп вице-президент Александр Руцкой билгеләнә. Хөкүмәт һәм көч ведомстволары җитәкчелеге хуплаган Борис Ельцин хакимиятне тапшырудан баш тарта. Хакимият тармаклары арасындагы ике атналык каршылык кораллы бәрелешләр, Мәскәү үзәгендә массакүләм кан кою һәм парламент тар-мар ителү белән тәмамлана.
  3. ↑ Указ Президента РСФСР «Об организации работы Правительства РСФСР в условиях экономической реформы». № 172 - Документ - Архив Егора Гайдара - база данных документов. gaidar-arc.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2019. Архивировано из оригинала 4 ноябрь 2016 года.
  4. ↑ УКАЗ Президента РФ от 15.06.1992 № 633 «ОБ ИСПОЛНЯЮЩЕМ ОБЯЗАННОСТИ ПРЕДСЕДАТЕЛЯ ПРАВИТЕЛЬСТВА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ». Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2015. Архивировано из оригинала 4 март 2016 года.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Ельцин, Борис Николаевич. Президент России. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 апрель 2024.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ельцин Борис. История.РФ. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 апрель 2024.
  7. ↑ Московские могилы. Ельцина К.В. moscow-tombs.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2019. Архивировано 5 декабрь 2019 года.
  8. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Б. Минаев. Ельцин. — М.: Молодая гвардия, 2010. — (ЖЗЛ).
  9. ↑ 1 2 Ельцин, Борис (рус.). Lenta.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2019. Архивировано 8 июнь 2019 года.
  10. ↑ Ельцин Николай Игнатьевич (рус.). Бессмертный барак. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2019. Архивировано 8 декабрь 2019 года.
  11. ↑ vvr2a. Ельцин Николай Игнатьевич (1906-1977) (рус.). Москва-Волга (6 май 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2019. Архивировано 30 декабрь 2019 года.
  12. ↑ Кем был отец Бориса Ельцына. Мөрәҗәгать итү датасы: 24 февраль 2017. Архивировано из оригинала 24 февраль 2017 года.
  13. ↑ Кузнецов Г., Игнатьева И. Подаренную Ельциными квартиру Суховым придётся подождать // Вечерняя Казань. — 1999. — № 139 (1 сентября). — С. 1.
  14. ↑ Владимир Максимович Михайлюк. Не один пуд соли. Березники в судьбе России / Т. К. Бекетова, зам. главы администрации г. Березники. — М 69. — Пермь: "Пушка", 1997. — С. 193. — 368 с.
  15. ↑ 1 2 3 4 5 6 Б. Н. Ельцин. Исповедь на заданную тему. — М.: Советско-британская творческая ассоциация «Огонёк» — «Вариант», 1990.
  16. ↑
    Возможно, этот рассказ надо понимать как аллегорию. Уж слишком много странностей: трудно перепилить решетку, пока часовой обходит церковь, гранаты не хранятся с запалами, взорвавшаяся в руках граната отрывает не только два пальца, а кое-что ещё.

    — С. Г. Кара-Мурза «Советская цивилизация» (том II)
  17. ↑ Фотокопия собственноручно заполненной 8 апреля 1955 года автобиографии Ельцина опубликована на ненумерованой вклейке перед страницей 65: Ельцин Б. Н. Исповедь на заданную тему. — М.: Синдбад, 2015.
  18. ↑ Загадка фотографии Бориса Ельцина (рус.). Курган и курганцы (6 июнь 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2019. Архивировано 4 май 2019 года.
  19. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Ельцин, Борис Николаевич — ПЕРСОНА ТАСС. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 июнь 2021. Архивировано 13 май 2021 года.
  20. ↑ Владимир Прибыловский. Президент России Борис Ельцин. — Независимая газета, 04.07.1996
  21. ↑ *Г. Соколова. Как «уральский БАМ» стал самой популярной дорогой в области Архивная копия от 7 август 2021 на Wayback Machine // Сетевое издание «Областная газета» (27 ноября 2018)
  22. ↑ Григорий Каёта, Анатолий Кириллов. За всё в ответе, Областная газета. 4 гыйнвар 2011 тикшерелде.
  23. ↑ Горбачев Михаил Сергеевич. Глава 12. Решающий шаг. Дело Ельцина // Жизнь и реформы. Книга 1. — М.: Новости, 1995. — 596,[1] с. — ISBN 5-7020-0953-3.
  24. ↑ Вадим Белоцерковский. Ельцин. Жизнь «над пропастью во лжи». Мөрәҗәгать итү датасы: 29 август 2007. Архивировано из оригинала 3 февраль 2007 года.
  25. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 23 мая 1989 года № 10487—XI. Мөрәҗәгать итү датасы: 3 апрель 2017. Архивировано 4 апрель 2017 года.
  26. ↑ Постановление Съезда народных депутатов СССР от 26 декабря 1990 г. № 1866-I «О сложении полномочий членов Верховного Совета СССР, обратившихся с личными заявлениями о выходе из его состава»
  27. ↑ Как американский супермаркет сделал Ельцина антисоветчиком Архивная копия от 27 апрель 2017 на Wayback Machine (отрывки из книги Александра Ольбика и помощника Ельцина Льва Суханова «Три года с Борисом Ельциным», вышла в 1992 году в Риге)
  28. ↑ Boris Yeltsin Visits Hopkins on His First Trip to the U.S. Архивная копия от 6 август 2011 на Wayback Machine Yeltsin fuels reports of drunken behavior during press conference at the University.
  29. ↑ Постановление Верховного Совета Российской Федерации от 11 июня 1992 г. № 2981-I «О праздничном дне 12 июня». www.innovbusiness.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2019. Архивировано из оригинала 3 июнь 2011 года.
  30. ↑ Известия, 8 августа 1990
  31. ↑ Загадочная история Бориса Ельцина (рус.). Mir24. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2019. Архивировано 29 октябрь 2019 года.
  32. ↑ Союз можно было сохранить. Белая книга: Документы и факты о политике М. С. Горбачёва по реформированию и сохранению многонационального государства. М.: АПРЕЛЬ-85, 1995., c. 110—111
  33. ↑ Постановление СНД СССР от 24 декабря 1990 года № 1853-1 «О сохранении Союза ССР как обновлённой федерации равноправных суверенных республик» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1990. — № 52. — ст. 1158.
  34. ↑ О мерах по обеспечению проведения референдума СССР и референдума РСФСР 17 марта 1991 года. pravo.gov.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 август 2021. Архивировано 19 август 2021 года.
  35. ↑ Сообщение Центральной комиссии РСФСР по проведению референдумов Архивная копия от 19 август 2021 на Wayback Machine // Российская газета. — 1991. — № 57 (103). — 26 марта.
  36. ↑ Сообщение Центральной комиссии РСФСР по проведению референдумов (Архивная копия от 8 гыйнвар 2012 на Wayback Machine) // Известия. — 1991. — 26 марта.
  37. ↑ Постановление Съезда народных депутатов РСФСР от 5 апреля 1991 года «О перераспределении полномочий между высшими государственными органами РСФСР для осуществления антикризисных мер и выполнения решений Съездов народных депутатов РСФСР», пункт 3
  38. ↑ О Президенте РСФСР. pravo.gov.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 август 2021. Архивировано 19 август 2021 года.
  39. ↑ История должности президента России. Досье. ТАСС. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 август 2021. Архивировано 19 август 2021 года.
  40. ↑ 13-е заседание V Съезда народных депутатов РСФСР. 28 октября 1991 года. Фонд Егора Гайдара. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 август 2021. Архивировано 19 август 2021 года.
  41. ↑ Указ Президента РСФСР от 06.11.1991 г. № 171 (рус.). Президент России. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 август 2021. Архивировано 19 август 2021 года.
  42. ↑ Сообщение Центральной комиссии всероссийского референдума об итогах референдума, состоявшегося 25 апреля 1993 года // Российская газета. 1993. 6 мая
  43. ↑ Постановление Конституционного суда РФ по делу о конституционности части второй пункта 2 постановления Съезда народных депутатов РФ от 29 марта 1993 года «О всероссийском референдуме 25 апреля 1993 года, порядке подведения его итогов и механизме реализации результатов референдума». Информационно-правовая система «Законодательство России» (21 апрель 1993). Архивировано 5 июнь 2012 года.
  44. ↑ Указы Президента Российской Федерации:
    • от 31 августа 1995 г. № 889 «О порядке передачи в залог акций, находящихся в федеральной собственности»,
    • от 30 сентября 1995 г. № 986 «О порядке принятия решений об управлении и распоряжении находящимися в федеральной собственности акциями»,
    • от 02 ноября 1995 г. № 1067 «О сроках реализации акций, находящихся в федеральной собственности и передаваемых в залог в 1995 году»,
    • от 07 декабря 1995 г. № 1230 «Вопросы передачи в 1995 году в залог акций, находящихся в федеральной собственности».
  45. ↑ 1 2 2.2.3. Необоснованное занижение цены продаваемых государственных активов, притворность конкурсов, низкая результативность продаж Архивная копия от 20 август 2021 на Wayback Machine // Анализ процессов приватизации государственной собственности в Российской Федерации за период 1993—2003 годы (экспертно-аналитическое мероприятие) / Руководитель рабочей группы — председатель Счётной палаты Российской Федерации С. В. Степашин. — М.: Издательство «Олита», 2004.
  46. ↑ 1 2 Залоговые аукционы в России в ноябре-декабре 1995 года. ТАСС. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 август 2021. Архивировано 20 август 2021 года.
  47. ↑ Кампания, собравшаяся на кухне (рус.). КоммерсантЪ (15 февраль 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 19 август 2021. Архивировано 7 август 2020 года.
  48. ↑ «Ельцин не хотел идти на второй срок». Бывший глава АП Сергей Филатов о работе с Ельциным и об интригах в его окружении. Лента.ру (13 октябрь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 3 июль 2020. Архивировано 25 февраль 2021 года.
  49. ↑ Дмитрий Горностаев. Паломничество Бориса Ельцина. ng.ru. Независимая газета (6 гыйнвар 2000). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 март 2021. Архивировано 18 май 2021 года.
  50. ↑ Ельцину тоже задержали пенсию. На девять лет. Газета «Коммерсантъ», № 59 (1944), 06.04.2000. Мөрәҗәгать итү датасы: 26 сентябрь 2011. Архивировано 4 март 2016 года.
  51. ↑ Президент России
  52. ↑ Ельцин представил свой "президентский марафон" (ингл.). www.ng.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 август 2021. Архивировано 10 февраль 2022 года.
  53. ↑ Благотворительный фонд Ельцина. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2020. Архивировано 7 август 2020 года.
  54. ↑ «Пик Ельцина» — вершина в горах Алатау. yeltsincenter.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 28 февраль 2012. Архивировано 27 май 2012 года.
  55. ↑ Указ Президента КР от 8 сентября 2004 года № 293 "О присвоении имени первого Президента Российской Федерации Б. Н. Ельцина Кыргызско-Российскому (Славянскому) университету". Министерство юстиции Киргизии. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 август 2021. Архивировано 8 август 2021 года.
  56. ↑ В Баку прибыл Борис Ельцин  [рус.], Day.Az (2005-04-07). 16 июнь 2017 тикшерелде.
  57. ↑ Азербайджанские каникулы Бориса Ельцина (ингл.). www.ng.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 август 2021. Архивировано 8 август 2021 года.
  58. ↑ В Баку состоялась встреча И. Алиева и Б.Ельцина  [рус.], Day.Az (2005-04-08). 16 июнь 2017 тикшерелде.
  59. ↑ ntv.ru. Ельцин приехал в гости к Алиеву (ингл.). НТВ. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июнь 2017. Архивировано 13 декабрь 2017 года.
  60. ↑ Ельцин вновь в Кремле [неопр.]. trud.ru (2 февраль 2006). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 август 2021. Архивировано 8 август 2021 года.
  61. ↑ Борис Ельцин отметил своё 75-летие в Кремле (рус.). www.mk.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 август 2021. Архивировано 8 август 2021 года.
  62. ↑ Путин вручил кремлёвским воинам новое Боевое знамя. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 май 2016. Архивировано 20 сентябрь 2016 года.
  63. ↑ Президент России Архивная копия от 13 март 2014 на Wayback Machine
  64. ↑ 1 2 У первого президента не выдержало сердце // KP.RU. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 апрель 2014. Архивировано 9 июль 2014 года.
  65. ↑ Последние прижизненные фотографии Бориса Ельцина. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 февраль 2016. Архивировано 25 февраль 2016 года.
  66. ↑ Последнее паломничество Ельцина. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 февраль 2016. Архивировано 25 февраль 2016 года.
  67. ↑ Названа причина смерти Бориса Ельцина Архивная копия от 28 май 2007 на Wayback Machine РИА «Новости», 23 апреля 2007
  68. ↑ Церковное сообщество удивлено тем, как отпевали первого российского президента. Агентство REGNUM. 25.04.2007. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2020. Архивировано 25 февраль 2021 года.
  69. ↑ В отличие от умерших глав СССР, последним из которых был К. У. Черненко, похороненных у Кремлёвской стены
  70. ↑ Россия Ельцина Архивная копия от 17 апрель 2012 на Wayback Machine // The Wall Street Journal, 24 апреля 2007, перевод на русский
  71. ↑ Разрушитель, а не строитель // The Guardian, 29 августа 2007
  72. ↑ Борис Ельцин Архивная копия от 9 сентябрь 2016 на Wayback Machine // The Washington Post, 24 апреля 2007,перевод на русский
  73. ↑ Председатель КНР Цзян Цзэминь пожелал Ельцину исполнения 10 тысяч желаний Архивная копия от 7 март 2014 на Wayback Machine 02.02.2001
  74. ↑ У Ельцина появился третий правнук. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 июнь 2019. Архивировано 6 сентябрь 2017 года.
  75. ↑ Одна из улиц Екатеринбурга названа в честь Бориса Ельцина (видео). Мөрәҗәгать итү датасы: 24 апрель 2008. Архивировано 27 апрель 2008 года.
  76. ↑ Взгляд. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2020. Архивировано 29 июль 2020 года.
  77. ↑ В родном селе Бориса Ельцина открыли мемориальную доску. РИА Новости (24 апрель 2008). Мөрәҗәгать итү датасы: 3 сентябрь 2010. Архивировано 22 август 2011 года.
  78. ↑ Дмитрий Медведев возложил цветы к памятнику Борису Ельцину, E1.RU (2011-02-01). 1 февраль 2011 тикшерелде.
  79. ↑ Барельеф первому президенту РФ Борису Ельцину открыт в Таллине. РИА "Новости" (22 август 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2013. Архивировано 25 август 2013 года.
  80. ↑ 25 ноября в Екатеринбурге открылся Президентский центр Бориса Ельцина. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2020. Архивировано 14 апрель 2016 года.
  81. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 12 июня 2001 года № 696 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ I степени Ельцина Б. Н.» Архивная копия от 23 октябрь 2007 на Wayback Machine
  82. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Сушков А. В., Разинков С. Л. Руководители Свердловской области: первые секретари Свердловского обкома ВКП(б) — КПСС и председатели облисполкома. 1934—1991: Биографический справочник. — Екатеринбург: Банк культурной информации, 2003. — ISBN 5-7851-0455-5
  83. ↑ Борис Ельцин награждён медалью «В память 1000-летия Казани» Архивная копия от 30 ноябрь 2020 на Wayback Machine // REGNUM, 23 июня 2006.
  84. ↑ 1 2 Борис Николаевич Ельцин. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 июнь 2021. Архивировано 24 июнь 2021 года.
  85. ↑ Указ Президента Республики Беларусь от 31 декабря 1999 г № 785 «О награждении Б. Н. Ельцина орденом Франциска Скорины». Мөрәҗәгать итү датасы: 24 апрель 2007. Архивировано из оригинала 27 сентябрь 2007 года.
  86. ↑ Новодевичье кладбище готовили к церемонии всю ночь | Статьи | Известия. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 июнь 2021. Архивировано 24 июнь 2021 года.
  87. ↑ Кучма наградил Ельцина орденом. // Восточно-Сибирская правда. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2019. Архивировано из оригинала 28 сентябрь 2007 года.
  88. ↑ Информация о награждении на официальном сайте Президента Италии Архивная копия от 10 май 2022 на Wayback Machine [италь.]
  89. ↑ Визит Бориса Ельцина в Латвию Архивная копия от 27 сентябрь 2007 на Wayback Machine 22 августа 2006
  90. ↑ Не прошло и 2000 лет. // Коммерсантъ (18 гыйнвар 2000). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2019. Архивировано 8 декабрь 2019 года.
  91. ↑ Medal of Bethlehem, 2000 Архивная копия от 27 февраль 2021 на Wayback Machine [ингл.]
  92. ↑ Новодевичье кладбище готовили к церемонии всю ночь. // Известия. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2019. Архивировано 4 сентябрь 2012 года.
  93. ↑ 160 обладателей ордена Почётного легиона. // Российская газета. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2019. Архивировано 8 декабрь 2019 года.
  94. ↑ Информация на официальном сайте Президента Литвы (лит.) (23 гыйнвар 2009). — Декрет от 9 января 1992 года № I-2193. Мөрәҗәгать итү датасы: 28 март 2021. Архивировано из оригинала 24 гыйнвар 2015 года.
  95. ↑ Указ Президента Приднестровской Молдавской Республики от 18 октября 2001 года № 537 «О награждении орденом „За личное мужество“ гражданина Российской Федерации Ельцина Б. Н.»
  96. ↑ Биография. Борис Николаевич Ельцин. Президент России (1991—1999) — Новости — Ельцин Центр. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 июнь 2021. Архивировано 13 июль 2021 года.
  97. ↑ Олимпийские награды. Государственная символика. statesymbol.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2019. Архивировано 8 декабрь 2019 года.
  98. ↑ Биография Бориса Николаевича Ельцина — РИА Новости, 20.04.2012. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 июнь 2021. Архивировано 19 декабрь 2021 года.
  99. ↑ Алексий Второй вручил Ельцину Орден Дмитрия Донского. // РИА Новости (1 февраль 2006). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2019. Архивировано 8 декабрь 2019 года.
  100. ↑ Ельцин получил награду на Святой земле. // Lenta.ru (6 гыйнвар 2000). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2019. Архивировано из оригинала 17 ноябрь 2007 года.
  101. ↑ Почётные члены РААСН
  102. ↑ Присвоено указом Губернатора Свердловской области (А. С. Мишарина) № 68-УГ от 29 января 2010 года. Знак вручён в тот же день Наине Иосифовне Ельциной.
  103. ↑ Борис Ельцин посмертно удостоен звания «Почётный гражданин Свердловской области». // Новости Екатеринбурга (29 гыйнвар 2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2019. Архивировано 8 декабрь 2019 года.
  104. ↑ Борис Ельцин стал Почётным гражданином Казани Архивная копия от 16 гыйнвар 2008 на Wayback Machine
  105. ↑ Борис Ельцин стал почётным гражданином Самарской области. // ВолгаИнформ. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2019. Архивировано из оригинала 28 сентябрь 2007 года.
  106. ↑ Почётные граждане г. Еревана. // Официальный сайт Еревана. Мөрәҗәгать итү датасы: 7 декабрь 2010. Архивировано 22 август 2011 года.
  107. ↑ Глянец. // Rambler. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2019. Архивировано 1 июнь 2010 года.
  108. ↑ С подачи президента Архивная копия от 24 июнь 2021 на Wayback Machine журнал «Огонёк» № 29 от 23.07.2006, стр. 29
  109. ↑ Команда, в которой играл Ельцин, стала призёром чемпионата страны. Но Ельцину медаль не дали Архивная копия от 24 июнь 2021 на Wayback Machine Областная газета. 4 сентября 2015
  110. ↑ Наина Ельцина представила книгу мемуаров в день рождения супруга — РИА Новости, 01.02.2017. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 июнь 2021. Архивировано 24 июнь 2021 года.
  111. ↑ У кого ещё есть краповый берет. // Интерфакс. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2019. Архивировано 21 август 2019 года.
  112. ↑ Книги, посвящённые деятельности Б.Н.Ельцина | Уральский Центр Бориса Николаевича Ельцина. ural-yeltsin.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2019. Архивировано 22 март 2019 года.
  113. ↑ Ельцин Б. Н. Президентский марафон. — М.: АСТ, 2000. — ISBN 5-17-003500-4.
  114. ↑ Двойник Ельцина выразил соболезнования. Мөрәҗәгать итү датасы: 1 ноябрь 2015. Архивировано 28 гыйнвар 2016 года.
  115. ↑ Пример интонации. sokurov.spb.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 28 февраль 2023.
  116. ↑ Дни Александра Сокурова. «Пример интонации»​ (рус.). Ельцин Центр. Мөрәҗәгать итү датасы: 28 февраль 2023.
  117. ↑ Фильм телекомпании НТВ «Президент всея Руси» | Ельцин Центр. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 июнь 2021. Архивировано 24 июнь 2021 года.
  118. ↑ «Б. Н.» Мөрәҗәгать итү датасы: 26 февраль 2020. Архивировано 26 февраль 2020 года.
  119. ↑ «Борис Ельцин. Прощание с эпохой» | Ельцин Центр. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 июнь 2021. Архивировано 24 июнь 2021 года.
  120. ↑ «Борис Ельцин. Отступать нельзя». Документальный фильм. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 сентябрь 2021. Архивировано 10 февраль 2022 года.
  121. ↑ «Никак вы, *****, не научитесь!»: Всеволод Кузнецов озвучил Ельцина и сортир в российской адвенчуре «Кужлевка» (2022-11-29).

Литература

Рус телендә
  • Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Юрий Осипов. — М., 2004—2017.
  • Воронин Ю. М. Стреноженная Россия. Политико-экономический портрет ельцинизма. М.: Республика, 2003. — 656 с. — 2000 экз. — ISBN 5-250-01871-8
  • Докторов Б. З., Ослон А. А., Петренко Е. С. Эпоха Ельцина: мнения россиян. Социологические очерки. Архивная копия от 16 гыйнвар 2018 на Wayback Machine — М.: Фонд «Общественное мнение», 2002. — 382 с. — ISBN 5-93947-006-8
  • Ельцин — Хасбулатов. Единство, компромисс, борьба. — М., 1994
  • Коржаков А. В. Борис Ельцин: от рассвета до заката. — М.: Интербук, 1997, — 480 с. — 150 000 экз. — ISBN 5-88589-039-0
  • Коржаков А. В. Борис Ельцин: от рассвета до заката. Послесловие. — М.: Детектив-Пресс, 2004. — 552 c. — ISBN 5-89935-063-6
  • Коржаков А. В. Ближний круг «царя Бориса». — М.: Алгоритм, 2012. — 288 с. — (Спецхран. Сенсационные мемуары). — 3000 экз. — ISBN 978-5-4444-0052-4
  • Кривопуск Ю. А. «У мечты должны быть крылья». Эпоха Ельцина глазами простых людей. — М., 2011. — ISBN 978-5-91039-030-4
  • Кузнецов А. Камера для Президента: Маленькие демократические истории Кремля ельцинской эпохи. — АСТ, 2007. — ISBN 5-9713-5700-X.
  • Лигачёв Е. К. Борис был не прав. — М.: Алгоритм, 2012. — 320 с. — (Политические тайны XXI века). — 3000 экз. — ISBN 978-5-4438-0089-9
  • Млечин Л. М. Формула власти. От Ельцина к Путину. — М., 2000
  • Млечин Л. М. Борис Ельцин. Послесловие. — 2007
  • Попцов О. М. Тревожные сны царя Бориса. — М.: Алгоритм, 2011. — 368 с. — (Эпоха Ельцина). — 3000 экз. — ISBN 978-5-4320-0021-7
  • Суханов Л. Е. Три года с Ельциным. Записки первого помощника. — М., 1992
  • Сушков А. В., Разинков С. Л. Руководители Свердловской области: первые секретари обкома ВКП(б)—КПСС и председатели облисполкома. 1934—1991: биографический справочник. Архивная копия от 3 май 2015 на Wayback Machine — Екатеринбург: Банк культурной информации, 2003. — 287 с. — 300 экз. — ISBN 5-7851-0455-5
  • Хинштейн А. Е. Ельцин. Кремль. История болезни. — 2007
  • Черняк А. Кремль 90-х: Жертвы и фавориты Бориса Ельцина. — М.: Алгоритм, 2011. — 256 с. — (Эпоха Ельцина). — 3000 экз. — ISBN 978-5-9265-0701-7
  • Шевцова Л. Ф. Режим Бориса Ельцина. — М., 1999
  • Коктейль Полторанина: Тайны ельцинского закулисья. Архивная копия от 18 апрель 2021 на Wayback Machine М.: «Алгоритм», 2013. — 224 с. — («Наследие царя Бориса»). — ISBN 978-5-4438-0357-9
  • Эпоха Ельцина. Очерки политической истории. — М., 2001
Инглиз телендә
  • Yeltsin, Boris. Against the Grain. London: Jonathan Cape, 1990.
  • Yeltsin, Boris. The Struggle for Russia. New York: Times Books, 1994.
  • Shevtsova, Lilia. Yeltsin’s Russia: Myths and Reality. Washington: Carnegie Endowment for International Peace, 1999.
  • Уильям Бёрнс. Невидимая сила. Как работает американская дипломатия = William J. Burns. The Back Channel: A Memoir of American Diplomacy and the Case for Its Renewal. — М.: Альпина Паблишер, 2020. — ISBN 978-5-9614-2828-5.
  • . — ISBN 0-295-98637-9..
  • Aron, Leon (2000). Boris Yeltsin: A Revolutionary Life. London: HarperCollins. ISBN 978-0002559225. 
  • Barnes, A. «Property, Power, and the Presidency: Ownership Policy Reform and Russian Executive-Legislative Relations, 1990—1999» Communist and Post-Communist Politics 34#1 (2001) : 39-61.
  • Biryukov, N., & S. Sergeyev. Russian Politics in Transition: Institutional Conflict in a Nascent Democracy (Ashgate, 1997).
  • Breslauer, George W. Gorbachev and Yeltsin as leaders (Cambridge UP, 2002).
  • Brown, Archie, and Lilia Shevtsova, eds. Gorbachev, Yeltsin, and Putin: political leadership in Russia’s transition (Carnegie Endowment, 2013) excerpt.
  • Colton, Timothy J. (2008). Yeltsin: A Life. New York: Basic Books. ISBN 978-0-465-01271-8. 
  • Depoy, Erik. «Boris Yeltsin and the 1996 Russian presidential election.» Presidential Studies Quarterly 26.4 (1996): 1140—1164. online Архивная копия от 2 май 2021 на Wayback Machine
  • Doder, Dusko; Branson, Louise (1990). Gorbachev: Heretic in the Kremlin. London: Futura. ISBN 978-0708849408. 
  • Evans, Alfred B. (1994). «Yel'tsin and Russian Nationalism». The Soviet and Post-Soviet Review 21 (1): 29–43. DOI:10.1163/187633294X00089.
  • Gill, Graeme. «The Yeltsin Era.» in Routledge Handbook of Russian Politics and Society (Routledge, 2015) pp 3-12.
  • Mason, David S., and Svetlana Sidorenko-Stephenson. «Public opinion and the 1996 elections in Russia: Nostalgic and statist, yet pro-market and pro-Yeltsin.» Slavic Review 56.4 (1997): 698—717 online Архивная копия от 2 май 2021 на Wayback Machine.
  • O’Brien, Thomas A. «The role of the transitional leader: A comparative analysis of Adolfo Suárez and Boris Yeltsin.» Leadership 3.4 (2007): 419—432 online Архивная копия от 2 май 2021 на Wayback Machine; compares Suárez of Spain.
  • Rivera, David W., and Sharon Werning Rivera. «Yeltsin, Putin, and Clinton: presidential leadership and Russian democratization in comparative perspective.» Perspectives on Politics (2009): 591—610 online Архивная копия от 2 май 2021 на Wayback Machine.
  • Shevt͡sova, Lilii͡a. Russia lost in transition: the Yeltsin and Putin legacies (Carnegie Endowment, 2007).
  • Skinner, Kiron, et al. The Strategy of Campaigning: Lessons from Ronald Reagan and Boris Yeltsin (U of Michigan Press, 2010).
Француз телендә
  • Lilly Marcou, Les Héritiers, Paris, Flammarion-Pygmallion, 2003.
Немец телендә
  • Aufzeichnungen eines Unbequemen, aus dem Russischen von Annelore Nitschke. Droemer Knaur, München 1990, ISBN 3-426-26467-6.
  • Die Alternative. Demokratie statt Diktatur. Mit weiteren Beiträgen von Ruslan Chasbulatow, Grigori Jawlinski und Viktor Jaroschenko (mit der Rede Jelzins «An die Bürger Rußlands» vom 19. August 1991), Goldmann, München 1991.
  • Auf des Messers Schneide. Tagebuch des Präsidenten. Siedler, Berlin 1994, ISBN 3-88680-520-4.
  • Mitternachtstagebuch. Meine Jahre im Kreml. Propyläen, Berlin / München 2000, ISBN 978-3-5490-7120-5.
  • Barbara Kerneck-Samson: Boris Jelzin — Ein Porträt. Heyne, München 1991, ISBN 3-453-04451-7.
  • John Morrison: Boris Jelzin — Retter der Freiheit. Ullstein, Berlin 1991, ISBN 3-550-07510-3.
  • Wladimir I. Solowjow; Elena Klepikowa: Der Präsident. Boris Jelzin — Eine politische Biographie. Rowohlt, Berlin 1992, ISBN 3-87134-043-X.
  • Wolfgang Strauß: Drei Tage, die die Welt erschütterten. Vom Untergang des sowjetischen Multikulturalismus — Boris Jelzin und die russische Augustrevolution. Gesamtdeutscher Verlag, Wesseling 1992, ISBN 3-928415-04-2.
  • Oleg M. Popzow: Boris Jelzin. Der Präsident, der nicht zum Zaren wurde — Russland und der Kreml 1991—1995. Edition Q, Berlin 1995, ISBN 3-86124-226-5.
  • Ljew Suchanow: Drei Jahre mit Jelzin: Aufzeichnungen des engsten Mitarbeiters. Coppenrath, Münster 1995, ISBN 3-8157-1295-5.
  • Heiko Pleines: Wirtschaftseliten und Politik im Russland der Jelzin-Ära (1994—1999). LIT, Münster 2003, ISBN 978-3-8258-6561-0.

Сылтамалар

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Төркемнәр