Николай Провоторов

Николай Сергеевич Провоторов 1918 елның 31 июлендә Самара губернасы Бөгелмә өязе Пальная авылында туган^[1][2][3]. 1936 елда Чистай шәһәрендә унъеллык мәктәпне тәмамлый^[2].

1936–1939 елларда (1939–1941) Казан коммуналь төзелеш инженерлары институтында укый^[2]. 1940/41 еллар сезонында, Казан яшь тамашачылар театры спектакльләрендә катнаша, анда Георгий Персонов һәм Иосиф Добржинскийның «Великий еретик» пьесасында Вивиани һәм Дмитрий Александрович Щегловның «Побег» пьесасында Лазаревский рольләрен башкара^[1]. Краснодар крае дәүләт архивы аның Казан яшь тамашачылар театрындагы эшен 1939–1941 елларга кертә^[2].

1941 елда институт Омск шәһәренә күчерелә. 1941–1943 елларда Николай Сергеевич Провоторов Себер автомобиль-юл институтында укый һәм бер үк вакытта Омск өлкә драма театры спектакльләрендә кечкенә рольләр уйный^[1][2].

1943 елдан 1950 елга кадәр Ульяновск өлкә драма театры труппасында тора^[2]. Ульяновск сәхнәсендәге беренче чыгышы 1944 елга карый^[1]. Әлеге театрда ул Максим Горькийның «Мещане» пьесасында Петр һәм Александр Островскийның «Женитьба Бальзаминова» пьесасында Бальзаминов рольләрен уйный^[2].

1950 елда Николай Провоторовны Юрий Завадский Мәскәү Моссовет исемендәге театрга чакыра һәм ул анда 1952 елга кадәр эшли^[1][3]. Моссовет театры сәхнәсендә ул Анатолий Суровның «Рассвет над Москвой» («Мәскәү өстендә таң»), Иван Крыловның «Модная лавка» («Модалы кибет»), Карло Гольдониның «Забавный случай» һәм Лопе де Веганың «Хитроумная влюблённая» спектакльләрендә катнаша^[2][4].

1952–1963 елларда Николай Сергеевич Провоторов В. И. Качалов исемендәге Казан дәүләт академия рус Зур драма театры актеры була һәм режиссер буларак спектакльләр куя^[1][2]. 1959–1963 елларда Татарстан АССР Югары Советы депутаты булып тора^[1].

Казан чорыннан соң Кишинёв, Ростов-на-Дону һәм Краснодар театрларында эшли^[1]. 1963–1968 елларда М. Горький исемендәге Ростов дәүләт драма театры труппасында тора^[2][3]. 1968 елда чыганаклар аның Кишинёвтагы А. П. Чехов исемендәге Молдавия рус драма театрындагы эшен теркәп калдырганнар^[3][4].

1968 елдан 1975 елга кадәр Николай Сергеевич Провоторов М. Горький исемендәге Краснодар өлкә драма театрында хезмәт итә^[2][3].

Николай Сергеевич Провоторов 1975 елның 16 февралендә Краснодарда вафат була^[1][2][3], үлем сәбәбе булып йөрәк өянәге тора^[4].

В. И. Качалов исемендәге Казан рус Зур драма театры сәхнәсендә Николай Сергеевич Провоторовның беренче роле Иван Фёдорович Поповның «Семья» («Гаилә») пьесасында Володя Ульянов була^[1]. Казан сәхнәсендә ул түбәндәге образларны тудыра: Афанасий Салынскийның «Опасный спутник» (1953) пьесасында Николай Селихов, Александр Степанов һәм Иван Поповның «Порт-Артур» (1953) пьесасында прапорщик Звонарёв, И. Городецкийның «Деятель» (1954) пьесасында Стогов, Алексей Арбузовның «Годы странствий» (1954) пьесасында Ведерников, Александр Афиногеновның «Мать своих детей» (1955) пьесасында Сергей Чагин һәм Риза Ишморатның «Бессмертная песнь» (1956) пьесасында Муса Җәлил^[1][4].

Владимир Ленин образын Николай Сергеевич Провоторов Николай Погодин пьесалары буенча куелган «Третья патетическая» («Өченче патетик», 1958) һәм «Кремлёвские куранты» («Кремль курантлары», 1962) спектакльләрендә тудыра^[1]. 1962 елда актер шулай ук «Тукай Петербургта» телевизион спектаклендә Габдулла Тукай ролен башкара^[1].

Казан театрының классик репертуарында Николай Сергеевич Провоторов Фридрих Шиллерның шул ук исемдәге трагедиясендә дон Карлос, Бен Джонсонның «Вольпоне» пьесасында Моска, Пьер Огюстен Карон де Бомаршеның «Женитьба Фигаро» («Фигароның өйләнүе») пьесасында Фигаро, Александр Николаевич Островскийның «Сон на Волге» («Иделдәге төш») пьесасында Бастрюков һәм Антон Павлович Чеховның «Вишневый сад» («Чия бакчасы») пьесасында Трофимов рольләрен уйный^[1]. Замандашлар рольләре арасында Татар энциклопедиясе Виктор Гусевның шул ук исемдәге пьесасында Иван Рыбаковны, Иван Петрович Куприяновның «Высокое напряжение» («Югары көчәнеш») пьесасында Большаковны, Александр Штейнның «Океан» пьесасында Платоновны һәм Г. М. Мазинның «Сегодня и всегда» («Бүген һәм һәрвакыт») пьесасында Иван Ручейковны билгеләп үтә^[1].

М. Горький исемендәге Ростов драма театры сәхнәсендә Николай Провоторов Михаил Шолоховның «Поднятая целина» («Күтәрелгән чирәм») романы инсценировкасында Давыдов һәм Борис Полевойның «На диком бреге» әсәре буенча спектакльдә Литвинов рольләрен башкара^[2].

М. Горький исемендәге Краснодар өлкә драма театрында актер Николай Погодинның «Незабываемые годы» («Онытылмас еллар») һәм «Третья патетическая» («Өченче патетик») спектакльләрендә Владимир Ленинны, Максим Горькийның «Карт» («Старик») пьесасында Питиримны, Николай Павлович Анкиловның «Солдатская вдова» («Солдат толхатыны») пьесасында колхоз рәисе Плетневны, бертуган Турларның «Единственный свидетель» («Бердәнбер шаһит») пьесасында академикны, Леонид Зоринның «Варшавская мелодия» («Варшава көе») пьесасында Викторны, Максим Горькийның «Яков Богомолов» пьесасында Яковны, Анатолий Калининның «Цыган» («Чегән») повесте буенча спектакльдә Будулайны һәм Виктор Владимирович Лаврентьевның «Человек и глобус» («Кеше һәм глобус») пьесасында Барминны уйный^[2][4]. «Варшавская мелодия» һәм «Яков Богомолов» спектакльләрен ул режиссер-куючы буларак сәхнәгә чыгара һәм шул ук вакытта аларда үзәк рольләрне башкара^[4].

Краснодар крае Дәүләт архивы театр фондыннан мондый тасвирлама китерә: «Югары интеллектлы, үз иҗатына карата тирән уйланучан һәм таләпчән, зур сәхнә сөйкемлелегенә ия актер». «Театр» журналында (1959, № 5) Вадим Сечин Владимир Ильич Ленин образында «фикер көче белән гадилекнең, эчкерсезлекнең» кушылуын билгеләп үтә^[2].

В. И. Качалов исемендәге Казан рус Зур драма театры сәхнәсендә режиссер буларак Николай Сергеевич Провоторов бертуган Турларның «После разлуки» («Аерылышканнан соң») һәм Иван Соболевның «Разведчицы» («Разведкачы кызлар») спектакльләрен куя^[1].

Кинода актер «Человек, который сомневается» фильмында прокурор ролендә төшә (1963, «Мосфильм» киностудиясе, режиссерлар Леонид Агранович и Владимир Семаков)^[5][6][7]. Картина СССР прокатына 1963 елда чыга; Венгриядә ул 1964 елның 9 апреленнән «A vizsgálóbíró kételkedik» исеме белән, ә Польшада «Człowiek, который wątpi» исеме белән күрсәтелә^[8].

Николай Сергеевич Провоторов берничә ел дәвамында Казан университетының студентлар театры белән җитәкчелек итә, анда ул Александр Николаевич Островскийның «Пучина» һәм Максим Горькийның «Мещане» спектакльләрен куя^[1].

Николай Сергеевич Провоторов җәмәгать эше белән актив шөгыльләнә^[1]. 1959–1963 елларда Татарстан АССР Югары Советы депутаты була^[1].

• Провоторов Н. С. Вперёд, к Станиславскому! // Театральная жизнь. — 1969. — № 14^[1].
• Провоторов Н. С. Призвание актёра // Театральная жизнь. — 1971. — № 5^[1].

«Мы из Советской Татарии» («Без Совет Татарстаныннан», Казан, 1962) җыентыгында Николай Сергеевич Провоторовның «К заветной цели» («Изге максатка таба») исемле хезмәте басылып чыга^[1]. «Театральная жизнь» журналында аның «Вперёд, к Станиславскому!» (1969, № 14) һәм «Призвание актёра» (1971, № 5) мәкаләләре дөнья күрә^[1].

• ТАССР атказанган артисты (1954)^[1][3][4];
• РСФСР атказанган артисты (1957 елның 15 июне)^[3][4];
• Татарстан АССРның Габдулла Тукай исемендәге Җөмһүрият премиясе (1959) — В. И. Качалов исемендәге Казан дәүләт академия рус театры сәхнәсендә куелган «Третья патетическая» («Өченче патетик») спектаклендә Владимир Ильич Ленин образын тудырган өчен^[1][4];
• РСФСР халык артисты (1971 елның 26 феврале)^[3][4];
• К. С. Станиславский исемендәге РСФСР дәүләт премиясе — РСФСР Министрлар Советының 1971 елның 28 декабрендәге 693 нче «1971 елгы әдәбият, сәнгать һәм архитектура өлкәсендә РСФСР Дәүләт премияләрен бирү турында»гы карары белән бирелә^[9]. Премия М. Горький исемендәге Краснодар өлкә драма театры сәхнәсендә Николай Погодин трилогиясе буенча куелган «Незабываемые годы» («Онытылмас еллар») спектаклендә Владимир Ильич Ленин образын тудырган һәм Виктор Владимирович Лаврентьевның «Человек и глобус» («Кеше һәм глобус») спектаклендә Бармин ролен башкарган өчен бирелә^[1][4].

Николай Провоторовның шәхси әйберләре В. И. Качалов исемендәге Казан дәүләт академия рус Зур драма театры музееның әйберләр фондында саклана (Казан, Бауман урамы, 48-нче йорт)^[10].

Актерның иҗатына Ю. Фридның «Человек, художник, гражданин» («Театральная жизнь» журналы, 1960, № 22), Н. Толчёнованың «О Ленине» («Огонёк» журналы, 1970, № 9) һәм Ю. Макаренконың «Народный артист» («Кубань» журналы, 1973, № 10) мәкаләләре, шулай ук Игорь Германович Ингварның «Казанская театральная лениниана» (Казан, 1989) һәм Игорь Германович Ингвар белән Ильсия Ибраһим кызы Илялованың «Русский театр в Казани» (Казан, 1991) китапларындагы бүлекләр багышланган^[1].